Ayodhya Kanda, sarga 96
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārān daśarathasya ca
abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति
ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्
rājapatnyaś ca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati
dadṛśus tatra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता
सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः
kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā
sumitrām abravīd dīnā yāś cānyā rājayoṣitaḥ
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्ट कर्मणाम्
वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयी कृताः
idaṃ teṣām anāthānāṃ kliṣṭam akliṣṭa karmaṇām
vane prāk kevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayī kṛtāḥ
इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः
स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्
itaḥ sumitre putras te sadā jalam atandritaḥ
svayaṃ harati saumitrir mama putrasya kāraṇāt
जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः।
भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः
jaghanyamapi te putraḥ kṛtavān na tu garhitaḥ|
bhrāturyadartharahitaṃ sarvaṃ tad garhitaṃṃ guṇaiḥ
अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः।
नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु
adyāyamapi te putraḥ kleśānāmatathocitaḥ|
nīcānartha samācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले
पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale
pitur iṅgudipiṇyākaṃ nyastam āyatalocanā
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः
taṃ bhūmau pitur ārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā
uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः
राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि
idam ikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ
rāghaveṇa pitur dattaṃ paśyataitad yathāvidhi
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः
नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्
tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ
naitad aupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्र सदृशो भुवि
कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः
caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendra sadṛśo bhuvi
katham iṅgudipiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipaḥ
अतो दुःखतरं लोके न किंचित्प्रतिभाति मा
यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान्
ato duḥkhataraṃ loke na kiṃ cit pratibhāti mā
yatra rāmaḥ pitur dadyād iṅgudīkṣodam ṛddhimān
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा
rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ pitur dattaṃ samīkṣya me
kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः
śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā|
yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ
एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा
ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गाच्च्युतमिवामरम्
evam ārtāṃ sapatnyas tā jagmur āśvāsya tāṃ tadā
dadṛśuś cāśrame rāmaṃ svargāc cyutam ivāmaram
सर्वभोगैः परित्यक्तं राम संप्रेक्ष्य मातरः
आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāma saṃprekṣya mātaraḥ
ārtā mumucur aśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ
तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाञ्शुभान्
मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः
tāsāṃ rāmaḥ samutthāya jagrāha caraṇāñ śubhān
mātṝṇāṃ manujavyāghraḥ sarvāsāṃ satyasaṃgaraḥ
ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः
tāḥ pāṇibhiḥ sukhasparśair mṛdvaṅgulitalaiḥ śubhaiḥ
pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhād rāmasyāyatalocanāḥ
सौमित्रिरपि ताः सर्वा मातॄः संप्रेक्ष्य दुःखितः
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्
saumitrir api tāḥ sarvā mātṝḥ saṃprekṣya duḥkhitaḥ
abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmād anantaram
यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः
वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे
yathā rāme tathā tasmin sarvā vavṛtire striyaḥ
vṛttiṃ daśarathāj jāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe
सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता
श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता
sītāpi caraṇāṃs tāsām upasaṃgṛhya duḥkhitā
śvaśrūṇām aśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā
तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyam abravīt
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च
रामपत्नी कथं दुःखं संप्राप्ता निर्जने वने
videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ saṃprāptā nirjane vane
पद्ममातपसंतप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः
padmam ātapasaṃtaptaṃ parikliṣṭam ivotpalam
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candram ivāmbudaiḥ
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम्
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसंभवः
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahaty agnir ivāśrayam
bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisaṃbhavaḥ
ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः
पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः
bruvantyām evam ārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ
pādāv āsādya jagrāha vasiṣṭhasya sa rāghavaḥ
पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै; बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः; सहैव तेनोपविवेश राघवः
purohitasyāgnisamasya tasya vai; bṛhaspater indra ivāmarādhipaḥ
pragṛhya pādau susamṛddhatejasaḥ; sahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ
ततो जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः; पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवा;नुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम्
tato jaghanyaṃ sahitaiḥ sa mantribhiḥ; purapradhānaiś ca sahaiva sainikaiḥ
janena dharmajñatamena dharmavān; upopaviṣṭo bharatas tadāgrajam
उपोपविष्टस्तु तदा स वीर्यवां;स्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलि;र्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्
upopaviṣṭas tu tadā sa vīryavāṃs; tapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjalir; yathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim
किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं; प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो; बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा
kim eṣa vākyaṃ bharato 'dya rāghavaṃ; praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati
itīva tasyāryajanasya tattvato; babhūva kautūhalam uttamaṃ tadā
स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो; महानुभावो भरतश्च धार्मिकः
वृताः सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे; यथा सदस्यैः सहितास्त्रयोऽग्नयः
sa rāghavaḥ satyadhṛtiś ca lakṣmaṇo; mahānubhāvo bharataś ca dhārmikaḥ
vṛtāḥ suhṛdbhiś ca virejur adhvare; yathā sadasyaiḥ sahitās trayo 'gnayaḥ