Ayodhya Kanda, sarga 98

ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः
शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत

tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ taiḥ suhṛdgaṇaiḥ
śocatām eva rajanī duḥkhena vyatyavartata

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन्

rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaras te suhṛdvṛtāḥ
mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmam upāgaman

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किंचिदब्रवीत्
भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामवचनमब्रवीत्

tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaś cit kiṃ cid abravīt
bharatas tu suhṛnmadhye rāmavacanam abravīt

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम
तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्

sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyam idaṃ mama
tad dadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyam akaṇṭakam

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर्जलागमे
दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत्

mahatevāmbuvegena bhinnaḥ setur jalāgame
durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍam idaṃ mahat

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः
अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते

gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ
anugantuṃ na śaktir me gatiṃ tava mahīpate

सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते
राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति

sujīvaṃ nityaśas tasya yaḥ parair upajīvyate
rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parān upajīvati

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः
ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः

yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ
hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ

स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्
स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्रभावितः

sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet
sa tāṃ nānubhavet prītiṃ yasya hetoḥ prabhāvitaḥ

एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि
यदि त्वमस्मानृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि

eṣopamā mahābāho tvam arthaṃ vettum arhasi
yadi tvam asmān ṛṣabho bhartā bhṛtyān na śādhi hi

श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वशः
प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिंदमम्

śreṇayas tvāṃ mahārāja paśyantv agryāś ca sarvaśaḥ
pratapantam ivādityaṃ rājye sthitam ariṃdamam

तवानुयाने काकुत्ष्ठ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः
अन्तःपुर गता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः

tavānuyāne kākutṣṭha mattā nardantu kuñjarāḥ
antaḥpura gatā nāryo nandantu susamāhitāḥ

तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः
भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः

tasya sādhv ity amanyanta nāgarā vividhā janāḥ
bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ

तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम्
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान्

tam evaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam
rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayad ātmavān

नात्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति

nātmanaḥ kāmakāro 'sti puruṣo 'yam anīśvaraḥ
itaś cetarataś cainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam

यथा फलानं पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम्
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम्

yathā phalānaṃ pakvānāṃ nānyatra patanād bhayam
evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇād bhayam

यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वावसीदति
तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः

yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvāvasīdati
tathāvasīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह
आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः

ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇinām iha
āyūṃṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalam ivāṃśavaḥ

आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि
आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च

ātmānam anuśoca tvaṃ kim anyam anuśocasi
āyus te hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति
गत्वा सुदीर्घमध्वानं सह मृत्युर्निवर्तते

sahaiva mṛtyur vrajati saha mṛtyur niṣīdati
gatvā sudīrgham adhvānaṃ saha mṛtyur nivartate

गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः
जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत्

gātreṣu valayaḥ prāptāḥ śvetāś caiva śiroruhāḥ
jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet

नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्

nandanty udita āditye nandanty astam ite ravau
ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam

हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम्
ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः

hṛṣyanty ṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navam ihāgatam
ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣayaḥ

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे
समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कंचन

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave
sametya ca vyapeyātāṃ kālam āsādya kaṃ cana

एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः

evaṃ bhāryāś ca putrāś ca jñātayaś ca vasūni ca
sametya vyavadhāvanti dhruvo hy eṣāṃ vinābhavaḥ

नात्र कश्चिद्यथा भावं प्राणी समभिवर्तते
तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः

nātra kaś cid yathā bhāvaṃ prāṇī samabhivartate
tena tasmin na sāmarthyaṃ pretasyāsty anuśocataḥ

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति

yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyāt kaś cit pathi sthitaḥ
aham apy āgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatām iti

एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः
तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः

evaṃ pūrvair gato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ
tam āpannaḥ kathaṃ śoced yasya nāsti vyatikramaḥ

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः
आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः

vayasaḥ patamānasya srotaso vānivartinaḥ
ātmā sukhe niyoktavyaḥ sukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ

धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः
धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः

dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiś cāptadakṣiṇaiḥ
dhūtapāpo gataḥ svargaṃ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ

भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात्
अर्थादानाच्च धार्मेण पिता नस्त्रिदिवं गतः

bhṛtyānāṃ bharaṇāt samyak prajānāṃ paripālanāt
arthādānāc ca dhārmeṇa pitā nas tridivaṃ gataḥ

इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान्
उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः

iṣṭvā bahuvidhair yajñair bhogāṃś cāvāpya puṣkalān
uttamaṃ cāyur āsādya svar gataḥ pṛthivīpatiḥ

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम्

sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ
daivīm ṛddhim anuprāpto brahmalokavihāriṇīm

तं तु नैवं विधः कश्चित्प्राज्ञः शोचितुमर्हति
त्वद्विधो यद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः

taṃ tu naivaṃ vidhaḥ kaś cit prājñaḥ śocitum arhati
tvadvidho yadvidhaś cāpi śrutavān buddhimattaraḥ

एते बहुविधाः शोका विलाप रुदिते तथा
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता

ete bahuvidhāḥ śokā vilāpa rudite tathā
varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā

स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा चावस तां पुरीम्
तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदताम्व्वर

sa svastho bhava mā śoco yātvā cāvasa tāṃ purīm
tathā pitrā niyukto 'si vaśinā vadatāmv vara

यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम्

yatrāham api tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā
tatraivāhaṃ kariṣyāmi pitur āryasya śāsanam

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिंदम
तत्त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता

na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyam ariṃdama
tat tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhuḥ sa naḥ pitā

एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत्
उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः

evam uktvā tu virate rāme vacanam arthavat
uvāca bharataś citraṃ dhārmiko dhārmikaṃ vacaḥ

को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिंदम
न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत्

ko hi syād īdṛśo loke yādṛśas tvam ariṃdama
na tvāṃ pravyathayed duḥkhaṃ prītir vā na praharṣayet

संमतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्
यथा मृतस्तथा जीवन्यथासति तथा सति

saṃmataś cāsi vṛddhānāṃ tāṃś ca pṛcchasi saṃśayān
yathā mṛtas tathā jīvan yathāsati tathā sati

यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात्परितप्येत केन सः
स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति

yasyaiṣa buddhilābhaḥ syāt paritapyeta kena saḥ
sa evaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditum arhati

अमरोपमसत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसंगरः
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव

amaropamasattvas tvaṃ mahātmā satyasaṃgaraḥ
sarvajñaḥ sarvadarśī ca buddhimāṃś cāsi rāghava

न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम्
अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति

na tvām evaṃ guṇair yuktaṃ prabhavābhavakovidam
aviṣahyatamaṃ duḥkham āsādayitum arhati

प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम्
क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम

proṣite mayi yat pāpaṃ mātrā matkāraṇāt kṛtam
kṣudrayā tad aniṣṭaṃ me prasīdatu bhavān mama

धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम्
हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम्

dharmabandhena baddho 'smi tenemāṃ neha mātaram
hanmi tīvreṇa daṇḍena daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm

कथं दशरथाज्जातः शुद्धाभिजनकर्मणः
जानन्धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम्

kathaṃ daśarathāj jātaḥ śuddhābhijanakarmaṇaḥ
jānan dharmam adharmiṣṭhaṃ kuryāṃ karma jugupsitam

गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेति च
तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि

guruḥ kriyāvān vṛddhaś ca rājā pretaḥ piteti ca
tātaṃ na parigarheyaṃ daivataṃ ceti saṃsadi

को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम्
स्त्रियाः प्रियचिकीर्षुः सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित्

ko hi dharmārthayor hīnam īdṛśaṃ karma kilbiṣam
striyāḥ priyacikīrṣuḥ san kuryād dharmajña dharmavit

अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुतिः
राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता

antakāle hi bhūtāni muhyantīti purāśrutiḥ
rājñaivaṃ kurvatā loke pratyakṣā sā śrutiḥ kṛtā

साध्वर्थमभिसंधाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात्
तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान्

sādhv artham abhisaṃdhāya krodhān mohāc ca sāhasāt
tātasya yad atikrāntaṃ pratyāharatu tad bhavān

पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते
तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा

pitur hi samatikrāntaṃ putro yaḥ sādhu manyate
tad apatyaṃ mataṃ loke viparītam ato 'nyathā

तदपत्यं भवानस्तु मा भवान्दुष्कृतं पितुः
अभिपत्तत्कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्

tad apatyaṃ bhavān astu mā bhavān duṣkṛtaṃ pituḥ
abhipat tat kṛtaṃ karma loke dhīravigarhitam

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः
पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान्

kaikeyīṃ māṃ ca tātaṃ ca suhṛdo bāndhavāṃś ca naḥ
paurajānapadān sarvāṃs trātu sarvam idaṃ bhavān

क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम्
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति

kva cāraṇyaṃ kva ca kṣātraṃ kva jaṭāḥ kva ca pālanam
īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān kartum arhati

अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि
धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन्क्लेशमाप्नुहि

atha kleśajam eva tvaṃ dharmaṃ caritum icchasi
dharmeṇa caturo varṇān pālayan kleśam āpnuhi

चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमाश्रमम्
आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमर्हसि

caturṇām āśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭham āśramam
āhur dharmajña dharmajñās taṃ kathaṃ tyaktum arhasi

श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम्
स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति

śrutena bālaḥ sthānena janmanā bhavato hy aham
sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati

हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम्
भवता च विना भूतो न वर्तयितुमुत्सहे

hīnabuddhiguṇo bālo hīnaḥ sthānena cāpy aham
bhavatā ca vinā bhūto na vartayitum utsahe

इदं निखिलमव्यग्रं पित्र्यं राज्यमकण्टकम्
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः

idaṃ nikhilam avyagraṃ pitryaṃ rājyam akaṇṭakam
anuśādhi svadharmeṇa dharmajña saha bāndhavaiḥ

इहैव त्वाभिषिञ्चन्तु धर्मज्ञ सह बान्धवैः
ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः

ihaiva tvābhiṣiñcantu dharmajña saha bāndhavaiḥ
ṛtvijaḥ savasiṣṭhāś ca mantravan mantrakovidāḥ

अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज
विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः

abhiṣiktas tvam asmābhir ayodhyāṃ pālane vraja
vijitya tarasā lokān marudbhir iva vāsavaḥ

ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदः साधु निर्दहन्
सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम्

ṛṇāni trīṇy apākurvan durhṛdaḥ sādhu nirdahan
suhṛdas tarpayan kāmais tvam evātrānuśādhi mām

अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने
अद्य भीताः पालयन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश

adyārya muditāḥ santu suhṛdas te 'bhiṣecane
adya bhītāḥ pālayantāṃ durhṛdas te diśo daśa

आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ
अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात्

ākrośaṃ mama mātuś ca pramṛjya puruṣarṣabha
adya tatra bhavantaṃ ca pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt

शिरसा त्वाभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि
बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः

śirasā tvābhiyāce 'haṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi
bāndhaveṣu ca sarveṣu bhūteṣv iva maheśvaraḥ

अथ वा पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः
गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम्

atha vā pṛṣṭhataḥ kṛtvā vanam eva bhavān itaḥ
gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārdham apy aham

तथापि रामो भरतेन ताम्यत; प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः
न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववा;न्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः

tathāpi rāmo bharatena tāmyata; prasādyamānaḥ śirasā mahīpatiḥ
na caiva cakre gamanāya sattvavān; matiṃ pitus tadvacane pratiṣṭhitaḥ

तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे; समं जनो हर्षमवाप दुःखितः
न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभव;त्स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः

tad adbhutaṃ sthairyam avekṣya rāghave; samaṃ jano harṣam avāpa duḥkhitaḥ
na yāty ayodhyām iti duḥkhito 'bhavat; sthirapratijñatvam avekṣya harṣitaḥ

तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभा;स्तथा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः
तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः; प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह

tam ṛtvijo naigamayūthavallabhās; tathā visaṃjñāśrukalāś ca mātaraḥ
tathā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvuḥ; praṇamya rāmaṃ ca yayācire saha