Aranya Kanda, sarga 15

वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः
शरद्व्यपाये हेमन्त ऋतुरिष्टः प्रवर्तते

vasatas tasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ
śaradvyapāye hemanta ṛtur iṣṭaḥ pravartate

स कदाचित्प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः
प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम्

sa kadā cit prabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ
prayayāv abhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm

प्रह्वः कलशहस्तस्तं सीतया सह वीर्यवान्
पृष्ठतोऽनुव्रजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत्

prahvaḥ kalaśahastas taṃ sītayā saha vīryavān
pṛṣṭhato 'nuvrajan bhrātā saumitrir idam abravīt

अयं स कालः संप्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद
अलंकृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः

ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ priyo yas te priyaṃvada
alaṃkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ

नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी
जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः

nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyamālinī
jalāny anupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ

नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः
कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः

navāgrayaṇapūjābhir abhyarcya pitṛdevatāḥ
kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ

प्राज्यकामा जनपदाः संपन्नतरगोरसाः
विचरन्ति महीपाला यात्रार्थं विजिगीषवः

prājyakāmā janapadāḥ saṃpannataragorasāḥ
vicaranti mahīpālā yātrārthaṃ vijigīṣavaḥ

सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तकसेविताम्
विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक्प्रकाशते

sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśam antakasevitām
vihīnatilakeva strī nottarā dik prakāśate

प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम्
यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान्हिमवान्गिरिः

prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaś ca sāmpratam
yathārthanāmā suvyaktaṃ himavān himavān giriḥ

अत्यन्तसुखसंचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः
दिवसाः सुभगादित्याश्छायासलिलदुर्भगाः

atyantasukhasaṃcārā madhyāhne sparśataḥ sukhāḥ
divasāḥ subhagādityāś chāyāsaliladurbhagāḥ

मृदुसूर्याः सनीहाराः पटुशीताः समारुताः
शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम्

mṛdusūryāḥ sanīhārāḥ paṭuśītāḥ samārutāḥ
śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhānti sāmpratam

निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः
शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम्

nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ
śītā vṛddhatarāyāmās triyāmā yānti sāmpratam

रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः
निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते

ravisaṃkrāntasaubhāgyas tuṣārāruṇamaṇḍalaḥ
niḥśvāsāndha ivādarśaś candramā na prakāśate

ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते
सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोभते

jyotsnā tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate
sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate

प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम्
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः

prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaś ca sāmpratam
pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ

बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च
शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः

bāṣpacchannāny araṇyāni yavagodhūmavanti ca
śobhante 'bhyudite sūrye nadadbhiḥ krauñcasārasaiḥ

खर्जूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः
शोभन्ते किं चिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः

kharjūrapuṣpākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ
śobhante kiṃ cidālambāḥ śālayaḥ kanakaprabhāḥ

मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः
दूरमभ्युदितः सूर्यः शशाङ्क इव लक्ष्यते

mayūkhair upasarpadbhir himanīhārasaṃvṛtaiḥ
dūram abhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṅka iva lakṣyate

अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः
संरक्तः किंचिदापाण्डुरातपः शोभते क्षितौ

agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśataḥ sukhaḥ
saṃraktaḥ kiṃ cid āpāṇḍur ātapaḥ śobhate kṣitau

अवश्यायनिपातेन किंचित्प्रक्लिन्नशाद्वला
वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा

avaśyāyanipātena kiṃ cit praklinnaśādvalā
vanānāṃ śobhate bhūmir niviṣṭataruṇātapā

अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसावृताः
प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः

avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasāvṛtāḥ
prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ

बाष्पसंछन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः
हिमार्द्रवालुकैस्तीरैः सरितो भान्ति साम्प्रतम्

bāṣpasaṃchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ
himārdravālukais tīraiḥ sarito bhānti sāmpratam

तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च
शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम्

tuṣārapatanāc caiva mṛdutvād bhāskarasya ca
śaityād agāgrastham api prāyeṇa rasavaj jalam

जराजर्जरितैः पर्णैः शीर्णकेसरकर्णिकैः
नालशेषा हिमध्वस्ता न भान्ति कमलाकराः

jarājarjaritaiḥ parṇaiḥ śīrṇakesarakarṇikaiḥ
nālaśeṣā himadhvastā na bhānti kamalākarāḥ

अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्र काले दुःखसमन्वितः
तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे

asmiṃs tu puruṣavyāghra kāle duḥkhasamanvitaḥ
tapaś carati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure

त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून्
तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले

tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃś ca vividhān bahūn
tapasvī niyatāhāraḥ śete śīte mahītale

सोऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः
वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम्

so 'pi velām imāṃ nūnam abhiṣekārtham udyataḥ
vṛtaḥ prakṛtibhir nityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm

अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः
कथं त्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते

atyantasukhasaṃvṛddhaḥ sukumāro himārditaḥ
kathaṃ tv apararātreṣu sarayūm avagāhate

पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान्निरुदरो महान्
धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः

padmapatrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmān nirudaro mahān
dharmajñaḥ satyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ

प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिंदमः
संत्यज्य विविधान्सौख्यानार्यं सर्वात्मनाश्रितः

priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhur ariṃdamaḥ
saṃtyajya vividhān saukhyān āryaṃ sarvātmanāśritaḥ

जितः स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना
वनस्थमपि तापस्ये यस्त्वामनुविधीयते

jitaḥ svargas tava bhrātrā bharatena mahātmanā
vanastham api tāpasye yas tvām anuvidhīyate

न पित्र्यमनुवर्न्तन्ते मातृकं द्विपदा इति
ख्यातो लोकप्रवादोऽयं भरतेनान्यथाकृतः

na pitryam anuvarntante mātṛkaṃ dvipadā iti
khyāto lokapravādo 'yaṃ bharatenānyathākṛtaḥ

भर्ता दशरथो यस्याः साधुश्च भरतः सुतः
कथं नु साम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी

bhartā daśaratho yasyāḥ sādhuś ca bharataḥ sutaḥ
kathaṃ nu sāmbā kaikeyī tādṛśī krūradarśinī

इत्येवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद्ब्रुवति धार्मिके
परिवादं जनन्यास्तमसहन्राघवोऽब्रवीत्

ity evaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehād bruvati dhārmike
parivādaṃ jananyās tam asahan rāghavo 'bravīt

न तेऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथंचन
तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु

na te 'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathaṃ cana
tām evekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru

निश्चितापि हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढव्रता
भरतस्नेहसंतप्ता बालिशीक्रियते पुनः

niścitāpi hi me buddhir vanavāse dṛḍhavratā
bharatasnehasaṃtaptā bāliśīkriyate punaḥ

इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम्
चक्रेऽभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया

ity evaṃ vilapaṃs tatra prāpya godāvarīṃ nadīm
cakre 'bhiṣekaṃ kākutsthaḥ sānujaḥ saha sītayā

तर्पयित्वाथ सलिलैस्ते पितॄन्दैवतानि च
स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश्च समाहिताः

tarpayitvātha salilais te pitṝn daivatāni ca
stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāś ca samāhitāḥ

कृताभिषेकः स रराज रामः; सीताद्वितीयः सह लक्ष्मणेन
कृताभिषेकस्त्वगराजपुत्र्या; रुद्रः सनन्दिर्भगवानिवेशः

kṛtābhiṣekaḥ sa rarāja rāmaḥ; sītādvitīyaḥ saha lakṣmaṇena
kṛtābhiṣekas tv agarājaputryā; rudraḥ sanandir bhagavān iveśaḥ