Aranya Kanda, sarga 19

Araṇyakāṇḍa · 25 Critical Edition verses

ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता
रक्षसामाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया

tataḥ śūrpaṇakhā ghorā rāghavāśramam āgatā
rakṣasām ācacakṣe tau bhrātarau saha sītayā

ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महाबलम्
ददृशुः सीतया सार्धं वैदेह्या लक्ष्मणेन च

te rāmaṃ parṇaśālāyām upaviṣṭaṃ mahābalam
dadṛśuḥ sītayā sārdhaṃ vaidehyā lakṣmaṇena ca

तान्दृष्ट्वा राघवः श्रीमानागतां तां च राक्षसीम्
अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसं

tān dṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmān āgatāṃ tāṃ ca rākṣasīm
abravīd bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ

मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः
इमानस्या वधिष्यामि पदवीमागतानिह

muhūrtaṃ bhava saumitre sītāyāḥ pratyanantaraḥ
imān asyā vadhiṣyāmi padavīm āgatān iha

वाक्यमेतत्ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः
तथेति लक्ष्मणो वाक्यं रामस्य प्रत्यपूजयत्

vākyam etat tataḥ śrutvā rāmasya viditātmanaḥ
tatheti lakṣmaṇo vākyaṃ rāmasya pratyapūjayat

राघवोऽपि महच्चापं चामीकरविभूषितम्
चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत्

rāghavo 'pi mahac cāpaṃ cāmīkaravibhūṣitam
cakāra sajyaṃ dharmātmā tāni rakṣāṃsi cābravīt

पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम्

putrau daśarathasyāvāṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau
praviṣṭau sītayā sārdhaṃ duścaraṃ daṇḍakāvanam

फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ धर्मचारिणौ
वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ

phalamūlāśanau dāntau tāpasau dharmacāriṇau
vasantau daṇḍakāraṇye kimartham upahiṃsatha

युष्मान्पापात्मकान्हन्तुं विप्रकारान्महावने
ऋषीणां तु नियोगेन प्राप्तोऽहं सशरासनः

yuṣmān pāpātmakān hantuṃ viprakārān mahāvane
ṛṣīṇāṃ tu niyogena prāpto 'haṃ saśarāsanaḥ

तिष्ठतैवात्र संतुष्टा नोपसर्पितुमर्हथ
यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः

tiṣṭhataivātra saṃtuṣṭā nopasarpitum arhatha
yadi prāṇair ihārtho vo nivartadhvaṃ niśācarāḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते चतुर्दश
ऊचुर्वाचं सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नः शूलपाणयः

tasya tad vacanaṃ śrutvā rākṣasās te caturdaśa
ūcur vācaṃ susaṃkruddhā brahmaghnaḥ śūlapāṇayaḥ

संरक्तनयना घोरा रामं रक्तान्तलोचनम्
परुषा मधुराभाषं हृष्टादृष्टपराक्रमम्

saṃraktanayanā ghorā rāmaṃ raktāntalocanam
paruṣā madhurābhāṣaṃ hṛṣṭādṛṣṭaparākramam

क्रोधमुत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः
त्वमेव हास्यसे प्राणानद्यास्माभिर्हतो युधि

krodham utpādya no bhartuḥ kharasya sumahātmanaḥ
tvam eva hāsyase prāṇān adyāsmābhir hato yudhi

का हि ते शक्तिरेकस्य बहूनां रणमूर्धनि
अस्माकमग्रतः स्थातुं किं पुनर्योद्धुमाहवे

kā hi te śaktir ekasya bahūnāṃ raṇamūrdhani
asmākam agrataḥ sthātuṃ kiṃ punar yoddhum āhave

एभिर्बाहुप्रयुक्तैर्नः परिघैः शूलपट्टिशैः
प्राणांस्त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश्च करपीडितम्

ebhir bāhuprayuktair naḥ parighaiḥ śūlapaṭṭiśaiḥ
prāṇāṃs tyakṣyasi vīryaṃ ca dhanuś ca karapīḍitam

इत्येवमुक्त्वा संरब्धा राक्षसास्ते चतुर्दश
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा राममेवाभिदुद्रुवुः
चिक्षिपुस्तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम्

ity evam uktvā saṃrabdhā rākṣasās te caturdaśa
udyatāyudhanistriṃśā rāmam evābhidudruvuḥ
cikṣipus tāni śūlāni rāghavaṃ prati durjayam

तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश
तावद्भिरेव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूषणैः

tāni śūlāni kākutsthaḥ samastāni caturdaśa
tāvadbhir eva ciccheda śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्सूर्यसंनिभान्
जग्राह परमक्रुद्धश्चतुर्दश शिलाशितान्

tataḥ paścān mahātejā nārācān sūryasaṃnibhān
jagrāha paramakruddhaś caturdaśa śilāśitān

गृहीत्वा धनुरायम्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान्
मुमोच राघवो बाणान्वज्रानिव शतक्रतुः

gṛhītvā dhanur āyamya lakṣyān uddiśya rākṣasān
mumoca rāghavo bāṇān vajrān iva śatakratuḥ

रुक्मपुङ्खाश्च विशिखाः प्रदीप्ता हेमभूषणाः
अन्तरिक्षे महोल्कानां बभूवुस्तुल्यवर्चसः

rukmapuṅkhāś ca viśikhāḥ pradīptā hemabhūṣaṇāḥ
antarikṣe maholkānāṃ babhūvus tulyavarcasaḥ

ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद्वक्षांसि रुधिराप्लुताः
विनिष्पेतुस्तदा भूमौ न्यमज्जन्ताशनिस्वनाः

te bhittvā rakṣasāṃ vegād vakṣāṃsi rudhirāplutāḥ
viniṣpetus tadā bhūmau nyamajjantāśanisvanāḥ

ते भिन्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः
निपेतुः शोणितार्द्राङ्गा विकृता विगतासवः

te bhinnahṛdayā bhūmau chinnamūlā iva drumāḥ
nipetuḥ śoṇitārdrāṅgā vikṛtā vigatāsavaḥ

तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्छिता
परित्रस्ता पुनस्तत्र व्यसृजद्भैरवं रवम्

tān bhūmau patitān dṛṣṭvā rākṣasī krodhamūrchitā
paritrastā punas tatra vyasṛjad bhairavaṃ ravam

सा नदन्ती महानादं जवाच्छूर्पणखा पुनः
उपगम्य खरं सा तु किंचित्संशुष्क शोणिता
पपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव वल्लरी

sā nadantī mahānādaṃ javāc chūrpaṇakhā punaḥ
upagamya kharaṃ sā tu kiṃ cit saṃśuṣka śoṇitā
papāta punar evārtā saniryāseva vallarī

निपातितान्प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसा;न्प्रधाविता शूर्पणखा पुनस्ततः
वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां; शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा

nipātitān prekṣya raṇe tu rākṣasān; pradhāvitā śūrpaṇakhā punas tataḥ
vadhaṃ ca teṣāṃ nikhilena rakṣasāṃ; śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā