Aranya Kanda, sarga 31

ततः शूर्पणखा दीना रावणं लोकरावणम्
अमात्यमध्ये संक्रुद्धा परुषं वाक्यमब्रवीत्

tataḥ śūrpaṇakhā dīnā rāvaṇaṃ lokarāvaṇam
amātyamadhye saṃkruddhā paruṣaṃ vākyam abravīt

प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृत्तो निरङ्कुशः
समुत्पन्नं भयं घोरं बोद्धव्यं नावबुध्यसे

pramattaḥ kāmabhogeṣu svairavṛtto niraṅkuśaḥ
samutpannaṃ bhayaṃ ghoraṃ boddhavyaṃ nāvabudhyase

सक्तं ग्राम्येषु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम्
लुब्धं न बहु मन्यन्ते श्मशानाग्निमिव प्रजाः

saktaṃ grāmyeṣu bhogeṣu kāmavṛttaṃ mahīpatim
lubdhaṃ na bahu manyante śmaśānāgnim iva prajāḥ

स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः
स तु वै सह राज्येन तैश्च कार्यैर्विनश्यति

svayaṃ kāryāṇi yaḥ kāle nānutiṣṭhati pārthivaḥ
sa tu vai saha rājyena taiś ca kāryair vinaśyati

अयुक्तचारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम्
वर्जयन्ति नरा दूरान्नदीपङ्कमिव द्विपाः

ayuktacāraṃ durdarśam asvādhīnaṃ narādhipam
varjayanti narā dūrān nadīpaṅkam iva dvipāḥ

ये न रक्षन्ति विषयमस्वाधीना नराधिपः
ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा

ye na rakṣanti viṣayam asvādhīnā narādhipaḥ
te na vṛddhyā prakāśante girayaḥ sāgare yathā

आत्मवद्भिर्विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः
अयुक्तचारश्चपलः कथं राजा भविष्यसि

ātmavadbhir vigṛhya tvaṃ devagandharvadānavaiḥ
ayuktacāraś capalaḥ kathaṃ rājā bhaviṣyasi

येषां चारश्च कोशश्च नयश्च जयतां वर
अस्वाधीना नरेन्द्राणां प्राकृतैस्ते जनैः समाः

yeṣāṃ cāraś ca kośaś ca nayaś ca jayatāṃ vara
asvādhīnā narendrāṇāṃ prākṛtais te janaiḥ samāḥ

यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थान्सर्वानर्थान्नराधिपाः
चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः

yasmāt paśyanti dūrasthān sarvān arthān narādhipāḥ
cāreṇa tasmād ucyante rājāno dīrghacakṣuṣaḥ

अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतैः सचिवैर्वृतम्
स्वजनं च जनस्थानं हतं यो नावबुध्यसे

ayuktacāraṃ manye tvāṃ prākṛtaiḥ sacivair vṛtam
svajanaṃ ca janasthānaṃ hataṃ yo nāvabudhyase

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्
हतान्येकेन रामेण खरश्च सहदूषणः

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām
hatāny ekena rāmeṇa kharaś ca sahadūṣaṇaḥ

ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः
धर्षितं च जनस्थानं रामेणाक्लिष्टकर्मणा

ṛṣīṇām abhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāś ca daṇḍakāḥ
dharṣitaṃ ca janasthānaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च पराधीनश्च रावण
विषये स्वे समुत्पन्नं भयं यो नावबुध्यसे

tvaṃ tu lubdhaḥ pramattaś ca parādhīnaś ca rāvaṇa
viṣaye sve samutpannaṃ bhayaṃ yo nāvabudhyase

तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम्
व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम्

tīkṣṇam alpapradātāraṃ pramattaṃ garvitaṃ śaṭham
vyasane sarvabhūtāni nābhidhāvanti pārthivam

अतिमानिनमग्राह्यमात्मसंभावितं नरम्
क्रोधनं व्यसने हन्ति स्वजनोऽपि नराधिपम्

atimāninam agrāhyam ātmasaṃbhāvitaṃ naram
krodhanaṃ vyasane hanti svajano 'pi narādhipam

नानुतिष्ठति कार्याणि भयेषु न बिभेति च
क्षिप्रं राज्याच्च्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भविष्यति

nānutiṣṭhati kāryāṇi bhayeṣu na bibheti ca
kṣipraṃ rājyāc cyuto dīnas tṛṇais tulyo bhaviṣyati

शुष्ककाष्ठैर्भवेत्कार्यं लोष्टैरपि च पांसुभिः
न तु स्थानात्परिभ्रष्टैः कार्यं स्याद्वसुधाधिपैः

śuṣkakāṣṭhair bhavet kāryaṃ loṣṭair api ca pāṃsubhiḥ
na tu sthānāt paribhraṣṭaiḥ kāryaṃ syād vasudhādhipaiḥ

उपभुक्तं यथा वासः स्रजो वा मृदिता यथा
एवं राज्यात्परिभ्रष्टः समर्थोऽपि निरर्थकः

upabhuktaṃ yathā vāsaḥ srajo vā mṛditā yathā
evaṃ rājyāt paribhraṣṭaḥ samartho 'pi nirarthakaḥ

अप्रमत्तश्च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः
कृतज्ञो धर्मशीलश्च स राजा तिष्ठते चिरम्

apramattaś ca yo rājā sarvajño vijitendriyaḥ
kṛtajño dharmaśīlaś ca sa rājā tiṣṭhate ciram

नयनाभ्यां प्रसुप्तोऽपि जागर्ति नयचक्षुषा
व्यक्तक्रोधप्रसादश्च स राजा पूज्यते जनैः

nayanābhyāṃ prasupto 'pi jāgarti nayacakṣuṣā
vyaktakrodhaprasādaś ca sa rājā pūjyate janaiḥ

त्वं तु रावणदुर्बुद्धिर्गुणैरेतैर्विवर्जितः
यस्य तेऽविदितश्चारै रक्षसां सुमहान्वधः

tvaṃ tu rāvaṇadurbuddhir guṇair etair vivarjitaḥ
yasya te 'viditaś cārai rakṣasāṃ sumahān vadhaḥ

परावमन्ता विषयेषु संगतो; नदेश कालप्रविभाग तत्त्ववित्
अयुक्तबुद्धिर्गुणदोषनिश्चये; विपन्नराज्यो न चिराद्विपत्स्यते

parāvamantā viṣayeṣu saṃgato; nadeśa kālapravibhāga tattvavit
ayuktabuddhir guṇadoṣaniścaye; vipannarājyo na cirād vipatsyate

इति स्वदोषान्परिकीर्तितांस्तया; समीक्ष्य बुद्ध्या क्षणदाचरेश्वरः
धनेन दर्पेण बलेन चान्वितो; विचिन्तयामास चिरं स रावणः

iti svadoṣān parikīrtitāṃs tayā; samīkṣya buddhyā kṣaṇadācareśvaraḥ
dhanena darpeṇa balena cānvito; vicintayām āsa ciraṃ sa rāvaṇaḥ