Aranya Kanda, sarga 41

सा तं संप्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती
हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम्

sā taṃ saṃprekṣya suśroṇī kusumāni vicinvatī
hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyām upaśobhitam

प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी
भर्तारमपि चाक्रन्दल्लक्ष्मणं चैव सायुधम्

prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī
bhartāram api cākrandal lakṣmaṇaṃ caiva sāyudham

तयाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ
वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम्

tayāhūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau
vīkṣamāṇau tu taṃ deśaṃ tadā dadṛśatur mṛgam

शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो राममब्रवीत्
तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्

śaṅkamānas tu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmam abravīt
tam evainam ahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam

चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने
अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा

caranto mṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane
anena nihatā rāma rājānaḥ kāmarūpiṇā

अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम्
भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम्

asya māyāvido māyāmṛgarūpam idaṃ kṛtam
bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasaṃnibham

मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव
जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः

mṛgo hy evaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava
jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ

एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता
उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना

evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā
uvāca sītā saṃhṛṣṭā chadmanā hṛtacetanā

आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः
आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति

āryaputrābhirāmo 'sau mṛgo harati me manaḥ
ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati

इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः
मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा

ihāśramapade 'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ
mṛgāś caranti sahitāś camarāḥ sṛmarās tathā

ऋक्षाः पृषतसंघाश्च वानराः किंनरास्तथा
विचरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः

ṛkṣāḥ pṛṣatasaṃghāś ca vānarāḥ kiṃnarās tathā
vicaranti mahābāho rūpaśreṣṭhā mahābalāḥ

न चास्य सदृशो राजन्दृष्टपूर्वो मृगः पुरा
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः

na cāsya sadṛśo rājan dṛṣṭapūrvo mṛgaḥ purā
tejasā kṣamayā dīptyā yathāyaṃ mṛgasattamaḥ

नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः
द्योतयन्वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः

nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ
dyotayan vanam avyagraṃ śobhate śaśisaṃnibhaḥ

अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसंपच्च शोभना
मृगोऽद्भुतो विचित्रोऽसौ हृदयं हरतीव मे

aho rūpam aho lakṣmīḥ svarasaṃpac ca śobhanā
mṛgo 'dbhuto vicitro 'sau hṛdayaṃ haratīva me

यदि ग्रहणमभ्येति जीवन्नेव मृगस्तव
आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति

yadi grahaṇam abhyeti jīvann eva mṛgas tava
āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati

समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः
अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति

samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ
antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati

भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो
मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति

bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho
mṛgarūpam idaṃ divyaṃ vismayaṃ janayiṣyati

जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः
अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति

jīvan na yadi te 'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ
ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati

निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि
शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम्

nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci
śaṣpabṛsyāṃ vinītāyām icchāmy aham upāsitum

कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम्
वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम

kāmavṛttam idaṃ raudraṃ strīṇām asadṛśaṃ matam
vapuṣā tv asya sattvasya vismayo janito mama

तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा
तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम्

tena kāñcanaromṇā tu maṇipravaraśṛṅgiṇā
taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā
babhūva rāghavasyāpi mano vismayam āgatam

एवं सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम्
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः

evaṃ sītāvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā ca mṛgam adbhutam
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम्
रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति

paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatām imām
rūpaśreṣṭhatayā hy eṣa mṛgo 'dya na bhaviṣyati

न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये
कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः

na vane nandanoddeśe na caitrarathasaṃśraye
kutaḥ pṛthivyāṃ saumitre yo 'sya kaś cit samo mṛgaḥ

प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः
शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः

pratilomānulomāś ca rucirā romarājayaḥ
śobhante mṛgam āśritya citrāḥ kanakabindubhiḥ

पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम्
जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम्

paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptām agniśikhopamām
jihvāṃ mukhān niḥsarantīṃ meghād iva śatahradām

मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः
कस्य नामानिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः

masāragalvarkamukhaḥ śaṅkhamuktānibhodaraḥ
kasya nāmānirūpyo 'sau na mano lobhayen mṛgaḥ

कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम्
नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत्

kasya rūpam idaṃ dṛṣṭvā jāmbūnadamayaprabham
nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet

मांसहेतोरपि मृगान्विहारार्थं च धन्विनः
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने

māṃsahetor api mṛgān vihārārthaṃ ca dhanvinaḥ
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane

धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने
धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः

dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane
dhātavo vividhāś cāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ

तत्सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम्
मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण

tat sāram akhilaṃ nṝṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam
manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa

अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन्
तमर्थमर्थशास्त्रज्ञः प्राहुरर्थ्याश्च लक्ष्मण

arthī yenārthakṛtyena saṃvrajaty avicārayan
tam artham arthaśāstrajñaḥ prāhur arthyāś ca lakṣmaṇa

एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा

etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā

न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी
भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः

na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī
bhaved etasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ

एष चैव मृगः श्रीमान्यश्च दिव्यो नभश्चरः
उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ

eṣa caiva mṛgaḥ śrīmān yaś ca divyo nabhaścaraḥ
ubhāv etau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau

यदि वायं तथा यन्मां भवेद्वदसि लक्ष्मण
मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योऽस्य वधो मया

yadi vāyaṃ tathā yan māṃ bhaved vadasi lakṣmaṇa
māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyo 'sya vadho mayā

एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना
वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः

etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā
vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṃgavāḥ

उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः
निहताः परमेष्वासास्तस्माद्वध्यस्त्वयं मृगः

utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ
nihatāḥ parameṣvāsās tasmād vadhyas tv ayaṃ mṛgaḥ

पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः
उदरस्थो द्विजान्हन्ति स्वगर्भोऽश्वतरीमिव

purastād iha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ
udarastho dvijān hanti svagarbho 'śvatarīm iva

स कदाचिच्चिराल्लोके आससाद महामुनिम्
अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह

sa kadā cic cirāl loke āsasāda mahāmunim
agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣyas tasya babhūva ha

समुत्थाने च तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम्
उत्स्मयित्वा तु भगवान्वातापिमिदमब्रवीत्

samutthāne ca tad rūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam
utsmayitvā tu bhagavān vātāpim idam abravīt

त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश्च तेजसा
जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः

tvayāvigaṇya vātāpe paribhūtāś ca tejasā
jīvaloke dvijaśreṣṭhās tasmād asi jarāṃ gataḥ

एवं तन्न भवेद्रक्षो वातापिरिव लक्ष्मण
मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम्

evaṃ tan na bhaved rakṣo vātāpir iva lakṣmaṇa
madvidhaṃ yo 'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam

भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मा गतिः
इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम्

bhaved dhato 'yaṃ vātāpir agastyeneva mā gatiḥ
iha tvaṃ bhava saṃnaddho yantrito rakṣa maithilīm

अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यं रघुनन्दन
अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यथ वा मृगम्

asyām āyattam asmākaṃ yat kṛtyaṃ raghunandana
aham enaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmy atha vā mṛgam

यावद्गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम्
पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम्

yāvad gacchāmi saumitre mṛgam ānayituṃ drutam
paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām

त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति
अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया

tvacā pradhānayā hy eṣa mṛgo 'dya na bhaviṣyati
apramattena te bhāvyam āśramasthena sītayā

यावत्पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम्
हत्वैतच्चर्म आदाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण

yāvat pṛṣatam ekena sāyakena nihanmy aham
hatvaitac carma ādāya śīghram eṣyāmi lakṣmaṇa

प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा; जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण
भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं; प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः

pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā; jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa
bhavāpramattaḥ pratigṛhya maithilīṃ; pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ