Aranya Kanda, sarga 43

आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने
उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम्

ārtasvaraṃ tu taṃ bhartur vijñāya sadṛśaṃ vane
uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jānīhi rāghavam

न हि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते
क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम्

na hi me jīvitaṃ sthāne hṛdayaṃ vāvatiṣṭhate
krośataḥ paramārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam

आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि
तं क्षिप्रमभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम्

ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātum arhasi
taṃ kṣipram abhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam

रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृषम्
न जगाम तथोक्तस्तु भ्रातुराज्ञाय शासनम्

rakṣasāṃ vaśam āpannaṃ siṃhānām iva govṛṣam
na jagāma tathoktas tu bhrātur ājñāya śāsanam

तमुवाच ततस्तत्र कुपिता जनकात्मजा
सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि शत्रुवत्

tam uvāca tatas tatra kupitā janakātmajā
saumitre mitrarūpeṇa bhrātus tvam asi śatruvat

यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे
इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते

yas tvam asyām avasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipadyase
icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte

व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते
तेन तिष्ठसि विस्रब्धस्तमपश्यन्महाद्युतिम्

vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātari nāsti te
tena tiṣṭhasi visrabdhas tam apaśyan mahādyutim

किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत्
कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत्प्रधानस्त्वमागतः

kiṃ hi saṃśayam āpanne tasminn iha mayā bhavet
kartavyam iha tiṣṭhantyā yat pradhānas tvam āgataḥ

इति ब्रुवाणं वैदेहीं बाष्पशोकपरिप्लुताम्
अब्रवील्लक्ष्मणस्त्रस्तां सीतां मृगवधूमिव

iti bruvāṇaṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām
abravīl lakṣmaṇas trastāṃ sītāṃ mṛgavadhūm iva

देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु
राक्षसेषु पिशाचेषु किंनरेषु मृगेषु च

devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu
rākṣaseṣu piśāceṣu kiṃnareṣu mṛgeṣu ca

दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने
यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम्

dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane
yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam

अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि
न त्वामस्मिन्वने हातुमुत्सहे राघवं विना

avadhyaḥ samare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi
na tvām asmin vane hātum utsahe rāghavaṃ vinā

अनिवार्यं बलं तस्य बलैर्बलवतामपि
त्रिभिर्लोकैः समुद्युक्तैः सेश्वरैः सामरैरपि

anivāryaṃ balaṃ tasya balair balavatām api
tribhir lokaiḥ samudyuktaiḥ seśvaraiḥ sāmarair api

हृदयं निर्वृतं तेऽस्तु संतापस्त्यज्यतामयम्
आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम्

hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te 'stu saṃtāpas tyajyatām ayam
āgamiṣyati te bhartā śīghraṃ hatvā mṛgottamam

न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश्चिदपि दैवतः
गन्धर्वनगरप्रख्या माया सा तस्य रक्षसः

na sa tasya svaro vyaktaṃ na kaś cid api daivataḥ
gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ

न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना
रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे

nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā
rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktum ihotsahe

कृतवैराश्च कल्याणि वयमेतैर्निशाचरैः
खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति

kṛtavairāś ca kalyāṇi vayam etair niśācaraiḥ
kharasya nidhane devi janasthānavadhaṃ prati

राक्षसा विधिना वाचो विसृजन्ति महावने
हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि

rākṣasā vidhinā vāco visṛjanti mahāvane
hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitum arhasi

लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना
अब्रवीत्परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम्

lakṣmaṇenaivam uktā tu kruddhā saṃraktalocanā
abravīt paruṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam

अनार्य करुणारम्भ नृशंस कुलपांसन
अहं तव प्रियं मन्ये तेनैतानि प्रभाषसे

anārya karuṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana
ahaṃ tava priyaṃ manye tenaitāni prabhāṣase

नैतच्चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद्भवेत्
त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु

naitac citraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yad bhavet
tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu

सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेकोऽनुगच्छसि
मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा

suduṣṭas tvaṃ vane rāmam ekam eko 'nugacchasi
mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā

कथमिन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम्
उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम्

katham indīvaraśyāmaṃ rāmaṃ padmanibhekṣaṇam
upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthag janam

समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः
रामं विना क्षणमपि न हि जीवामि भूतले

samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃs tyakṣye na saṃśayaḥ
rāmaṃ vinā kṣaṇam api na hi jīvāmi bhūtale

इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया सोमहर्षणम्
अब्रवील्लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिर्विजितेन्द्रियः

ity uktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā somaharṣaṇam
abravīl lakṣmaṇaḥ sītāṃ prāñjalir vijitendriyaḥ

उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम
वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि

uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama
vākyam apratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili

स्वभावस्त्वेष नारीणामेषु लोकेषु दृश्यते
विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः

svabhāvas tv eṣa nārīṇām eṣu lokeṣu dṛśyate
vimuktadharmāś capalās tīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ

उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिभूता वनेचराः
न्यायवादी यथा वाक्यमुक्तोऽहं परुषं त्वया

upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ
nyāyavādī yathā vākyam ukto 'haṃ paruṣaṃ tvayā

धिक्त्वामद्य प्रणश्य त्वं यन्मामेवं विशङ्कसे
स्त्रीत्वाद्दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम्

dhik tvām adya praṇaśya tvaṃ yan mām evaṃ viśaṅkase
strītvād duṣṭasvabhāvena guruvākye vyavasthitam

गमिष्ये यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति तेऽस्तु वरानने
रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः

gamiṣye yatra kākutsthaḥ svasti te 'stu varānane
rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ

निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे
अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः

nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me
api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punar āgataḥ

लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु रुदती जनकात्मजा
प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रं बाष्पपरिप्लुता

lakṣmaṇenaivam uktā tu rudatī janakātmajā
pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā

गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि विना रामेण लक्ष्मण
आबन्धिष्येऽथ वा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः

godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa
ābandhiṣye 'tha vā tyakṣye viṣame deham ātmanaḥ

पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्
न त्वहं राघवादन्यं पदापि पुरुषं स्पृशे

pibāmi vā viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam
na tv ahaṃ rāghavād anyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe

इति लक्ष्मणमाक्रुश्य सीता दुःखसमन्विता
पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजघान ह

iti lakṣmaṇam ākruśya sītā duḥkhasamanvitā
pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhād udaraṃ prajaghāna ha

तामार्तरूपां विमना रुदन्तीं; सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम्
आश्वासयामास न चैव भर्तु;स्तं भ्रातरं किंचिदुवाच सीता

tām ārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ; saumitrir ālokya viśālanetrām
āśvāsayām āsa na caiva bhartus; taṃ bhrātaraṃ kiṃ cid uvāca sītā

ततस्तु सीतामभिवाद्य लक्ष्मणः; कृताञ्जलिः किंचिदभिप्रणम्य
अवेक्षमाणो बहुशश्च मैथिलीं; जगाम रामस्य समीपमात्मवान्

tatas tu sītām abhivādya lakṣmaṇaḥ; kṛtāñjaliḥ kiṃ cid abhipraṇamya
avekṣamāṇo bahuśaś ca maithilīṃ; jagāma rāmasya samīpam ātmavān