Aranya Kanda, sarga 45

रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षुणा
परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानमात्मना

rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣuṇā
parivrājakarūpeṇa śaśaṃsātmānam ātmanā

ब्राह्मणश्चातिथिश्चैष अनुक्तो हि शपेत माम्
इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनमब्रवीत्

brāhmaṇaś cātithiś caiṣa anukto hi śapeta mām
iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanam abravīt

दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः
सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामभार्या द्विजोत्तम

duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ
sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmabhāryā dvijottama

संवत्सरं चाध्युषिता राघवस्य निवेशने
भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी

saṃvatsaraṃ cādhyuṣitā rāghavasya niveśane
bhuñjānā mānuṣān bhogān sarvakāmasamṛddhinī

ततः संवत्सरादूर्ध्वं सममन्यत मे पतिम्
अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः

tataḥ saṃvatsarād ūrdhvaṃ samamanyata me patim
abhiṣecayituṃ rāmaṃ sameto rājamantribhiḥ

तस्मिन्संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने
कैकेयी नाम भर्तारं ममार्या याचते वरम्

tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane
kaikeyī nāma bhartāraṃ mamāryā yācate varam

प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे
मम प्रव्राजनं भर्तुर्भरतस्याभिषेचनम्
द्वावयाचत भर्तारं सत्यसंधं नृपोत्तमम्

pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuraṃ sukṛtena me
mama pravrājanaṃ bhartur bharatasyābhiṣecanam
dvāv ayācata bhartāraṃ satyasaṃdhaṃ nṛpottamam

नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्येऽहं कदाचन
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते

nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsye 'haṃ kadā cana
eṣa me jīvitasyānto rāmo yady abhiṣicyate

इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स मानदः
अयाचतार्थैरन्वर्थैर्न च याच्ञां चकार सा

iti bruvāṇāṃ kaikeyīṃ śvaśuro me sa mānadaḥ
ayācatārthair anvarthair na ca yācñāṃ cakāra sā

मम भर्ता महातेजा वयसा पञ्चविंशकः
रामेति प्रथितो लोके गुणवान्सत्यवाक्शुचिः
विशालाक्षो महाबाहुः सर्वभूतहिते रतः

mama bhartā mahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ
rāmeti prathito loke guṇavān satyavāk śuciḥ
viśālākṣo mahābāhuḥ sarvabhūtahite rataḥ

अभिषेकाय तु पितुः समीपं राममागतम्
कैकेयी मम भर्तारमित्युवाच द्रुतं वचः

abhiṣekāya tu pituḥ samīpaṃ rāmam āgatam
kaikeyī mama bhartāram ity uvāca drutaṃ vacaḥ

तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव
भरताय प्रदातव्यमिदं राज्यमकण्टकम्

tava pitrā samājñaptaṃ mamedaṃ śṛṇu rāghava
bharatāya pradātavyam idaṃ rājyam akaṇṭakam

त्वया तु खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च
वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतात्

tvayā tu khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca
vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtāt

तथेत्युवाच तां रामः कैकेयीमकुतोभयः
चकार तद्वचस्तस्या मम भर्ता दृढव्रतः

tathety uvāca tāṃ rāmaḥ kaikeyīm akutobhayaḥ
cakāra tad vacas tasyā mama bhartā dṛḍhavrataḥ

दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्सत्यब्रूयान्न चानृतम्
एतद्ब्राह्मण रामस्य व्रतं ध्रुवमनुत्तमम्

dadyān na pratigṛhṇīyāt satyabrūyān na cānṛtam
etad brāhmaṇa rāmasya vrataṃ dhruvam anuttamam

तस्य भ्राता तु वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्
रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरेऽरिहा

tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān
rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare 'rihā

स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्मचारी दृढव्रतः
अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह

sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharmacārī dṛḍhavrataḥ
anvagacchad dhanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha

ते वयं प्रच्युता राज्यात्कैलेय्यास्तु कृते त्रयः
विचराम द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरमोजसा

te vayaṃ pracyutā rājyāt kaileyyās tu kṛte trayaḥ
vicarāma dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīram ojasā

समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुमिह त्वया
आगमिष्यति मे भर्ता वन्यमादाय पुष्कलम्

samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastum iha tvayā
āgamiṣyati me bhartā vanyam ādāya puṣkalam

स त्वं नाम च गोत्रं च कुलमाचक्ष्व तत्त्वतः
एकश्च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज

sa tvaṃ nāma ca gotraṃ ca kulam ācakṣva tattvataḥ
ekaś ca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija

एवं ब्रुवत्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः
प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः

evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ
pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

येन वित्रासिता लोकाः सदेवासुरपन्नगाः
अहं स रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः

yena vitrāsitā lokāḥ sadevāsurapannagāḥ
ahaṃ sa rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ

त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम्
रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्यनिन्दिते

tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm
ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmy anindite

बह्वीनामुत्तमस्त्रीणामाहृतानामितस्ततः
सर्वासामेव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव

bahvīnām uttamastrīṇām āhṛtānām itas tataḥ
sarvāsām eva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava

लङ्का नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी
सागरेण परिक्षिप्ता निविष्टा गिरिमूर्धनि

laṅkā nāma samudrasya madhye mama mahāpurī
sāgareṇa parikṣiptā niviṣṭā girimūrdhani

तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विचरिष्यसि
न चास्यारण्यवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि

tatra sīte mayā sārdhaṃ vaneṣu vicariṣyasi
na cāsyāraṇyavāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini

पञ्चदास्यः सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः
सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि

pañcadāsyaḥ sahasrāṇi sarvābharaṇabhūṣitāḥ
sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi

रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा
प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तमनादृत्य राक्षसं

rāvaṇenaivam uktā tu kupitā janakātmajā
pratyuvācānavadyāṅgī tam anādṛtya rākṣasaṃ

महागिरिमिवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम्
महोदधिमिवाक्षोभ्यमहं राममनुव्रता

mahāgirim ivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim
mahodadhim ivākṣobhyam ahaṃ rāmam anuvratā

महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम्
नृसिंहं सिंहसंकाशमहं राममनुव्रता

mahābāhuṃ mahoraskaṃ siṃhavikrāntagāminam
nṛsiṃhaṃ siṃhasaṃkāśam ahaṃ rāmam anuvratā

पूर्णचन्द्राननं वीरं राजवत्सं जितेन्द्रियम्
पृथुकीर्तिं महाबाहुमहं राममनुव्रता

pūrṇacandrānanaṃ vīraṃ rājavatsaṃ jitendriyam
pṛthukīrtiṃ mahābāhum ahaṃ rāmam anuvratā

त्वं पुनर्जम्बुकः सिंहीं मामिहेच्छसि दुर्लभाम्
नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुमादित्यस्य प्रभा यथा

tvaṃ punar jambukaḥ siṃhīṃ mām ihecchasi durlabhām
nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭum ādityasya prabhā yathā

पादपान्काञ्चनान्नूनं बहून्पश्यसि मन्दभाक्
राघवस्य प्रियां भार्यां यस्त्वमिच्छसि रावण

pādapān kāñcanān nūnaṃ bahūn paśyasi mandabhāk
rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yas tvam icchasi rāvaṇa

क्षुधितस्य च सिंहस्य मृगशत्रोस्तरस्विनः
आशीविषस्य वदनाद्दंष्ट्रामादातुमिच्छसि

kṣudhitasya ca siṃhasya mṛgaśatros tarasvinaḥ
āśīviṣasya vadanād daṃṣṭrām ādātum icchasi

मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुमिच्छसि
कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान्गन्तुमिच्छसि

mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartum icchasi
kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimān gantum icchasi

अक्षिसूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेढि च क्षुरम्
राघवस्य प्रियां भार्यामधिगन्तुं त्वमिच्छसि

akṣisūcyā pramṛjasi jihvayā leḍhi ca kṣuram
rāghavasya priyāṃ bhāryām adhigantuṃ tvam icchasi

अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुमिच्छसि
सूर्या चन्द्रमसौ चोभौ प्राणिभ्यां हर्तुमिच्छसि
यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुमिच्छसि

avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartum icchasi
sūryā candramasau cobhau prāṇibhyāṃ hartum icchasi
yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitum icchasi

अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुमिच्छसि
कल्याण वृत्तां रामस्य यो भार्यां हर्तुमिच्छसि

agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartum icchasi
kalyāṇa vṛttāṃ rāmasya yo bhāryāṃ hartum icchasi

अयोमुखानां शूलानामग्रे चरितुमिच्छसि
रामस्य सदृशीं भार्यां योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि

ayomukhānāṃ śūlānām agre caritum icchasi
rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo 'dhigantuṃ tvam icchasi

यदन्तरं सिंहशृगालयोर्वने; यदन्तरं स्यन्दनिकासमुद्रयोः
सुराग्र्यसौवीरकयोर्यदन्तरं; तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च

yad antaraṃ siṃhaśṛgālayor vane; yad antaraṃ syandanikāsamudrayoḥ
surāgryasauvīrakayor yad antaraṃ; tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca

यदन्तरं काञ्चनसीसलोहयो;र्यदन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः
यदन्तरं हस्तिबिडालयोर्वने; तदन्तरं दशरथेस्तवैव च

yad antaraṃ kāñcanasīsalohayor; yad antaraṃ candanavāripaṅkayoḥ
yad antaraṃ hastibiḍālayor vane; tad antaraṃ daśarathes tavaiva ca

यदन्तरं वायसवैनतेययो;र्यदन्तरं मद्गुमयूरयोरपि
यदन्तरं सारसगृध्रयोर्वने; तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च

yad antaraṃ vāyasavainateyayor; yad antaraṃ madgumayūrayor api
yad antaraṃ sārasagṛdhrayor vane; tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca

तस्मिन्सहस्राक्षसमप्रभावे; रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ
हृतापि तेऽहं न जरां गमिष्ये; वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम्

tasmin sahasrākṣasamaprabhāve; rāme sthite kārmukabāṇapāṇau
hṛtāpi te 'haṃ na jarāṃ gamiṣye; vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam

इतीव तद्वाक्यमदुष्टभावा; सुदृष्टमुक्त्वा रजनीचरं तम्
गात्रप्रकम्पाद्व्यथिता बभूव; वातोद्धता सा कदलीव तन्वी

itīva tad vākyam aduṣṭabhāvā; sudṛṣṭam uktvā rajanīcaraṃ tam
gātraprakampād vyathitā babhūva; vātoddhatā sā kadalīva tanvī

तां वेपमानामुपलक्ष्य सीतां; स रावणो मृत्युसमप्रभावः
कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः; समाचचक्षे भयकारणार्थम्

tāṃ vepamānām upalakṣya sītāṃ; sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ
kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ; samācacakṣe bhayakāraṇārtham