Aranya Kanda, sarga 49
इत्युक्तस्य यथान्यायं रावणस्य जटायुषा
क्रुद्धस्याग्निनिभाः सर्वा रेजुर्विंशतिदृष्टयः
ity uktasya yathānyāyaṃ rāvaṇasya jaṭāyuṣā
kruddhasyāgninibhāḥ sarvā rejur viṃśatidṛṣṭayaḥ
संरक्तनयनः कोपात्तप्तकाञ्चनकुण्डलः
राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः
saṃraktanayanaḥ kopāt taptakāñcanakuṇḍalaḥ
rākṣasendro 'bhidudrāva patagendram amarṣaṇaḥ
स संप्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन्महावने
बभूव वातोद्धतयोर्मेघयोर्गगने यथा
sa saṃprahāras tumulas tayos tasmin mahāvane
babhūva vātoddhatayor meghayor gagane yathā
तद्बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा
सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव
tad babhūvādbhutaṃ yuddhaṃ gṛdhrarākṣasayos tadā
sapakṣayor mālyavator mahāparvatayor iva
ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः
अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलः
tato nālīkanārācais tīkṣṇāgraiś ca vikarṇibhiḥ
abhyavarṣan mahāghorair gṛdhrarājaṃ mahābalaḥ
स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः
जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे
sa tāni śarajālāni gṛdhraḥ patraratheśvaraḥ
jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇāstrāṇi saṃyuge
तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः
चकार बहुधा गात्रे व्रणान्पतगसत्तमः
tasya tīkṣṇanakhābhyāṃ tu caraṇābhyāṃ mahābalaḥ
cakāra bahudhā gātre vraṇān patagasattamaḥ
अथ क्रोधाद्दशग्रीवो जग्राह दशमार्गणान्
मृत्युदण्डनिभान्घोराञ्शत्रुमर्दनकाङ्क्षया
atha krodhād daśagrīvo jagrāha daśamārgaṇān
mṛtyudaṇḍanibhān ghorāñ śatrumardanakāṅkṣayā
स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः
बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः
sa tair bāṇair mahāvīryaḥ pūrṇamuktair ajihmagaiḥ
bibheda niśitais tīkṣṇair gṛdhraṃ ghoraiḥ śilīmukhaiḥ
स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्पलोचनाम्
अचिन्तयित्वा बाणांस्तान्राक्षसं समभिद्रवत्
sa rākṣasarathe paśyañ jānakīṃ bāṣpalocanām
acintayitvā bāṇāṃs tān rākṣasaṃ samabhidravat
ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगेश्वरः
tato 'sya saśaraṃ cāpaṃ muktāmaṇivibhūṣitam
caraṇābhyāṃ mahātejā babhañja patageśvaraḥ
ततोऽन्यद्धनुरादाय रावणः क्रोधमूर्छितः।
ववर्ष शरवर्षाणि शतशोऽथ सहस्रशः
tato'nyaddhanurādāya rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ|
vavarṣa śaravarṣāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ
शरैरावारितस्तस्य संयुगे पतगेश्वरः।
कुलायमुपसम्प्राप्तः पक्षीव प्रबभौ तदा
śarairāvāritastasya saṃyuge patageśvaraḥ|
kulāyamupasamprāptaḥ pakṣīva prababhau tadā
स तानि शरवर्षाणि पक्षाभ्यां च विधूयच।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्जास्य महद्धनुः
sa tāni śaravarṣāṇi pakṣābhyāṃ ca vidhūyaca|
caraṇābhyāṃ mahātejā babhañjāsya mahaddhanuḥ
तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम्
पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत्पतगेश्वरः
tac cāgnisadṛśaṃ dīptaṃ rāvaṇasya śarāvaram
pakṣābhyāṃ ca mahātejā vyadhunot patageśvaraḥ
काञ्चनोरश्छदान्दिव्यान्पिशाचवदनान्खरान्
तांश्चास्य जवसंपन्नाञ्जघान समरे बली
kāñcanoraśchadān divyān piśācavadanān kharān
tāṃś cāsya javasaṃpannāñ jaghāna samare balī
वरं त्रिवेणुसंपन्नं कामगं पावकार्चिषम्
मणिहेमविचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम्
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह
varaṃ triveṇusaṃpannaṃ kāmagaṃ pāvakārciṣam
maṇihemavicitrāṅgaṃ babhañja ca mahāratham
pūrṇacandrapratīkāśaṃ chatraṃ ca vyajanaiḥ saha
सारथेश्चास्य वेगेन तुण्डेनैव महच्छिरः।
पुनर्व्यपाहरच्छ्रीमान्पक्षिराजो महाबलः
sāratheścāsya vegena tuṇḍenaiva mahacchiraḥ|
punarvyapāharacchrīmānpakṣirājo mahābalaḥ
सारथेः च अस्य वेगेन तुण्डेन च महत् शिरः |
पुनः व्यपाहरत् श्रीमान् पक्षिराजो महाबलः
sāratheḥ ca asya vegena tuṇḍena ca mahat śiraḥ |
punaḥ vyapāharat śrīmān pakṣirājo mahābalaḥ
स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः
अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः
sa bhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ
aṅkenādāya vaidehīṃ papāta bhuvi rāvaṇaḥ
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम्
साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन्
dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau rāvaṇaṃ bhagnavāhanam
sādhu sādhv iti bhūtāni gṛdhrarājam apūjayan
परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम्
उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः
pariśrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jarayā pakṣiyūthapam
utpapāta punar hṛṣṭo maithilīṃ gṛhya rāvaṇaḥ
तं प्रहृष्टं निधायाङ्के गच्छन्तं जनकात्मजाम्
गृध्रराजः समुत्पत्य जटायुरिदमब्रवीत्
taṃ prahṛṣṭaṃ nidhāyāṅke gacchantaṃ janakātmajām
gṛdhrarājaḥ samutpatya jaṭāyur idam abravīt
वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण
अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम्
vajrasaṃsparśabāṇasya bhāryāṃ rāmasya rāvaṇa
alpabuddhe harasy enāṃ vadhāya khalu rakṣasām
समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः
विषपानं पिबस्येतत्पिपासित इवोदकम्
samitrabandhuḥ sāmātyaḥ sabalaḥ saparicchadaḥ
viṣapānaṃ pibasy etat pipāsita ivodakam
अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः
शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि
anubandham ajānantaḥ karmaṇām avicakṣaṇāḥ
śīghram eva vinaśyanti yathā tvaṃ vinaśiṣyasi
बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे
वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा
baddhas tvaṃ kālapāśena kva gatas tasya mokṣyase
vadhāya baḍiśaṃ gṛhya sāmiṣaṃ jalajo yathā
न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ
na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa
dharṣaṇaṃ cāśramasyāsya kṣamiṣyete tu rāghavau
यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम्
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः
yathā tvayā kṛtaṃ karma bhīruṇā lokagarhitam
taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ
युध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा
yudhyasva yadi śūro 'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa
śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharas tathā
परेतकाले पुरुषो यत्कर्म प्रतिपद्यते
विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत्
paretakāle puruṣo yat karma pratipadyate
vināśāyātmano 'dharmyaṃ pratipanno 'si karma tat
पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत्पुमान्
कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयम्भूर्भगवानपि
pāpānubandho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tat pumān
kurvīta lokādhipatiḥ svayambhūr bhagavān api
एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः
निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान्
evam uktvā śubhaṃ vākyaṃ jaṭāyus tasya rakṣasaḥ
nipapāta bhṛśaṃ pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān
तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विरराद समन्ततः
अधिरूढो गजारोहि यथा स्याद्दुष्टवारणम्
taṃ gṛhītvā nakhais tīkṣṇair virarāda samantataḥ
adhirūḍho gajārohi yathā syād duṣṭavāraṇam
विरराद नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन्
केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः
virarāda nakhair asya tuṇḍaṃ pṛṣṭhe samarpayan
keśāṃś cotpāṭayām āsa nakhapakṣamukhāyudhaḥ
स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः
अमर्षस्फुरितौष्ठः सन्प्राकम्पत स राक्षसः
sa tathā gṛdhrarājena kliśyamāno muhur muhuḥ
amarṣasphuritauṣṭhaḥ san prākampata sa rākṣasaḥ
संपरिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः
तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्छितः
saṃpariṣvajya vaidehīṃ vāmenāṅkena rāvaṇaḥ
talenābhijaghānārto jaṭāyuṃ krodhamūrchitaḥ
जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खराधिपः
वामबाहून्दश तदा व्यपाहरदरिंदमः
jaṭāyus tam atikramya tuṇḍenāsya kharādhipaḥ
vāmabāhūn daśa tadā vyapāharad ariṃdamaḥ
ततः क्रुद्धो दशक्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान्
मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत्
tataḥ kruddho daśakrīvaḥ sītām utsṛjya vīryavān
muṣṭibhyāṃ caraṇābhyāṃ ca gṛdhrarājam apothayat
ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च
tato muhūrtaṃ saṃgrāmo babhūvātulavīryayoḥ
rākṣasānāṃ ca mukhyasya pakṣiṇāṃ pravarasya ca
तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थेऽथ रावणः
पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत्
tasya vyāyacchamānasya rāmasyārthe 'tha rāvaṇaḥ
pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgam uddhṛtya so 'cchinat
स छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा
निपपात हतो गृध्रो धरण्यामल्पजीवितः
sa chinnapakṣaḥ sahasā rakṣasā raudrakarmaṇā
nipapāta hato gṛdhro dharaṇyām alpajīvitaḥ
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्
अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam
abhyadhāvata vaidehī svabandhum iva duḥkhitā
तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं; सुपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम्
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां; जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम्
taṃ nīlajīmūtanikāśakalpaṃ; supāṇḍuroraskam udāravīryam
dadarśa laṅkādhipatiḥ pṛthivyāṃ; jaṭāyuṣaṃ śāntam ivāgnidāvam
ततस्तु तं पत्ररथं महीतले; निपातितं रावणवेगमर्दितम्
पुनः परिष्वज्य शशिप्रभानना; रुरोद सीता जनकात्मजा तदा
tatas tu taṃ patrarathaṃ mahītale; nipātitaṃ rāvaṇavegamarditam
punaḥ pariṣvajya śaśiprabhānanā; ruroda sītā janakātmajā tadā