Aranya Kanda, sarga 50

तमल्पजीवितं भूमौ स्फुरन्तं राक्षसाधिपः
ददर्श गृध्रं पतितं समीपे राघवाश्रमात्

tam alpajīvitaṃ bhūmau sphurantaṃ rākṣasādhipaḥ
dadarśa gṛdhraṃ patitaṃ samīpe rāghavāśramāt

सा तु ताराधिपमुखी रावणेन समीक्ष्य तम्
गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता

sā tu tārādhipamukhī rāvaṇena samīkṣya tam
gṛdhrarājaṃ vinihataṃ vilalāpa suduḥkhitā

निमित्तं लक्षणज्ञानं शकुनिस्वरदर्शनम्
अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां प्रतिदृश्यते

nimittaṃ lakṣaṇajñānaṃ śakunisvaradarśanam
avaśyaṃ sukhaduḥkheṣu narāṇāṃ pratidṛśyate

न नूनं राम जानासि महद्व्यसनमात्मजः
धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः

na nūnaṃ rāma jānāsi mahad vyasanam ātmajaḥ
dhāvanti nūnaṃ kākutstha madarthaṃ mṛgapakṣiṇaḥ

त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना
सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथान्तिके

trāhi mām adya kākutstha lakṣmaṇeti varāṅganā
susaṃtrastā samākrandac chṛṇvatāṃ tu yathāntike

तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत्
अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः

tāṃ kliṣṭamālyābharaṇāṃ vilapantīm anāthavat
abhyadhāvata vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

तां लतामिव वेष्टन्तीमालिङ्गन्तीं महाद्रुमान्
मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्रवदन्राक्षसाधिपः

tāṃ latām iva veṣṭantīm āliṅgantīṃ mahādrumān
muñca muñceti bahuśaḥ pravadan rākṣasādhipaḥ

क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने
जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः

krośantīṃ rāma rāmeti rāmeṇa rahitāṃ vane
jīvitāntāya keśeṣu jagrāhāntakasaṃnibhaḥ

प्रधर्षितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम्
जगत्सर्वममर्यादं तमसान्धेन संवृतम्

pradharṣitāyāṃ vaidehyāṃ babhūva sacarācaram
jagat sarvam amaryādaṃ tamasāndhena saṃvṛtam

दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दीनां दिव्येन चक्षुषा
कृतं कार्यमिति श्रीमान्व्याजहार पितामहः

dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ dīnāṃ divyena cakṣuṣā
kṛtaṃ kāryam iti śrīmān vyājahāra pitāmahaḥ

प्रहृष्टा व्यथिताश्चासन्सर्वे ते परमर्षयः
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः

prahṛṣṭā vyathitāś cāsan sarve te paramarṣayaḥ
dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ daṇḍakāraṇyavāsinaḥ

स तु तां राम रामेति रुदन्तीं लक्ष्मणेति च
जगामाकाशमादाय रावणो राक्षसाधिपः

sa tu tāṃ rāma rāmeti rudantīṃ lakṣmaṇeti ca
jagāmākāśam ādāya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

तप्ताभरणसर्वाङ्गी पीतकौशेयवासनी
रराज राजपुत्री तु विद्युत्सौदामनी यथा

taptābharaṇasarvāṅgī pītakauśeyavāsanī
rarāja rājaputrī tu vidyut saudāmanī yathā

उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः
अधिकं परिबभ्राज गिरिर्दीप इवाग्निना

uddhūtena ca vastreṇa tasyāḥ pītena rāvaṇaḥ
adhikaṃ paribabhrāja girir dīpa ivāgninā

तस्याः परमकल्याण्यास्ताम्राणि सुरभीणि च
पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम्

tasyāḥ paramakalyāṇyās tāmrāṇi surabhīṇi ca
padmapatrāṇi vaidehyā abhyakīryanta rāvaṇam

तस्याः कौशेयमुद्धूतमाकाशे कनकप्रभम्
बभौ चादित्यरागेण ताम्रमभ्रमिवातपे

tasyāḥ kauśeyam uddhūtam ākāśe kanakaprabham
babhau cādityarāgeṇa tāmram abhram ivātape

तस्यास्तद्विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम्
न रराज विना रामं विनालमिव पङ्कजम्

tasyās tad vimalaṃ vaktram ākāśe rāvaṇāṅkagam
na rarāja vinā rāmaṃ vinālam iva paṅkajam

बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः
सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभमव्रणम्
शुक्लैः सुविमलैर्दन्तैः प्रभावद्भिरलंकृतम्

babhūva jaladaṃ nīlaṃ bhittvā candra ivoditaḥ
sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ padmagarbhābham avraṇam
śuklaiḥ suvimalair dantaiḥ prabhāvadbhir alaṃkṛtam

रुदितं व्यपमृष्टास्त्रं चन्द्रवत्प्रियदर्शनम्
सुनासं चारुताम्रौष्ठमाकाषे हाटकप्रभम्

ruditaṃ vyapamṛṣṭāstraṃ candravat priyadarśanam
sunāsaṃ cārutāmrauṣṭham ākāṣe hāṭakaprabham

राक्षसेन्द्रसमाधूतं तस्यास्तद्वचनं शुभम्
शुशुभे न विना रामं दिवा चन्द्र इवोदितः

rākṣasendrasamādhūtaṃ tasyās tad vacanaṃ śubham
śuśubhe na vinā rāmaṃ divā candra ivoditaḥ

सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम्
शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं मणिमिवाश्रिता

sā hemavarṇā nīlāṅgaṃ maithilī rākṣasādhipam
śuśubhe kāñcanī kāñcī nīlaṃ maṇim ivāśritā

सा पद्मगौरी हेमाभा रावणं जनकात्मजा
विद्युद्घनमिवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा

sā padmagaurī hemābhā rāvaṇaṃ janakātmajā
vidyudghanam ivāviśya śuśubhe taptabhūṣaṇā

तस्या भूषणघोषेण वैदेह्या राक्षसाधिपः
बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः

tasyā bhūṣaṇaghoṣeṇa vaidehyā rākṣasādhipaḥ
babhūva vimalo nīlaḥ saghoṣa iva toyadaḥ

उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः
सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणीतले

uttamāṅgacyutā tasyāḥ puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ
sītāyā hriyamāṇāyāḥ papāta dharaṇītale

सा तु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः
समाधूता दशग्रीवं पुनरेवाभ्यवर्तत

sā tu rāvaṇavegena puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ
samādhūtā daśagrīvaṃ punar evābhyavartata

अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम्
नक्षत्रमालाविमला मेरुं नगमिवोत्तमम्

abhyavartata puṣpāṇāṃ dhārā vaiśravaṇānujam
nakṣatramālāvimalā meruṃ nagam ivottamam

चरणान्नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम्
विद्युन्मण्डलसंकाशं पपात मधुरस्वनम्

caraṇān nūpuraṃ bhraṣṭaṃ vaidehyā ratnabhūṣitam
vidyunmaṇḍalasaṃkāśaṃ papāta madhurasvanam

तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम्
प्राशोभयत वैदेही गजं कष्येव काञ्चनी

tarupravālaraktā sā nīlāṅgaṃ rākṣaseśvaram
prāśobhayata vaidehī gajaṃ kaṣyeva kāñcanī

तां महोल्कामिवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा
जहाराकाशमाविश्य सीतां वैश्रवणानुजः

tāṃ maholkām ivākāśe dīpyamānāṃ svatejasā
jahārākāśam āviśya sītāṃ vaiśravaṇānujaḥ

तस्यास्तान्यग्निवर्णानि भूषणानि महीतले
सघोषाण्यवकीर्यन्त क्षीणास्तारा इवाम्बरात्

tasyās tāny agnivarṇāni bhūṣaṇāni mahītale
saghoṣāṇy avakīryanta kṣīṇās tārā ivāmbarāt

तस्याः स्तनान्तराद्भ्रष्टो हारस्ताराधिपद्युतिः
वैदेह्या निपतन्भाति गङ्गेव गगनाच्च्युता

tasyāḥ stanāntarād bhraṣṭo hāras tārādhipadyutiḥ
vaidehyā nipatan bhāti gaṅgeva gaganāc cyutā

उत्पात वाताभिहता नानाद्विज गणायुताः
मा भैरिति विधूताग्रा व्याजह्रुरिव पादपाः

utpāta vātābhihatā nānādvija gaṇāyutāḥ
mā bhair iti vidhūtāgrā vyājahrur iva pādapāḥ

नलिन्यो ध्वस्तकमलास्त्रस्तमीनजले चराः
सखीमिव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम्

nalinyo dhvastakamalās trastamīnajale carāḥ
sakhīm iva gatotsāhāṃ śocantīva sma maithilīm

समन्तादभिसंपत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः
अन्वधावंस्तदा रोषात्सीताच्छायानुगामिनः

samantād abhisaṃpatya siṃhavyāghramṛgadvijāḥ
anvadhāvaṃs tadā roṣāt sītācchāyānugāminaḥ

जलप्रपातास्रमुखाः शृङ्गैरुच्छ्रितबाहवः
सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः

jalaprapātāsramukhāḥ śṛṅgair ucchritabāhavaḥ
sītāyāṃ hriyamāṇāyāṃ vikrośantīva parvatāḥ

ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः
प्रविध्वस्तप्रभः श्रीमानासीत्पाण्डुरमण्डलः

hriyamāṇāṃ tu vaidehīṃ dṛṣṭvā dīno divākaraḥ
pravidhvastaprabhaḥ śrīmān āsīt pāṇḍuramaṇḍalaḥ

नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता
यत्र रामस्य वैदेहीं भार्यां हरति रावणः

nāsti dharmaḥ kutaḥ satyaṃ nārjavaṃ nānṛśaṃsatā
yatra rāmasya vaidehīṃ bhāryāṃ harati rāvaṇaḥ

इति सर्वाणि भूतानि गणशः पर्यदेवयन्
वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर्मृगपोतकाः

iti sarvāṇi bhūtāni gaṇaśaḥ paryadevayan
vitrastakā dīnamukhā rurudur mṛgapotakāḥ

उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैरास्रपाताविलेक्षणाः
सुप्रवेपितगात्राश्च बभूवुर्वनदेवताः

udvīkṣyodvīkṣya nayanair āsrapātāvilekṣaṇāḥ
supravepitagātrāś ca babhūvur vanadevatāḥ

विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम्
तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वराम्

vikrośantīṃ dṛḍhaṃ sītāṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ tathā gatām
tāṃ tu lakṣmaṇa rāmeti krośantīṃ madhurasvarām

अवेक्षमाणां बहुषो वैदेहीं धरणीतलम्
स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम्
जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनाम्

avekṣamāṇāṃ bahuṣo vaidehīṃ dharaṇītalam
sa tām ākulakeśāntāṃ vipramṛṣṭaviśeṣakām
jahārātmavināśāya daśagrīvo manasvinām

ततस्तु सा चारुदती शुचिस्मिता; विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली
अपश्यती राघवलक्ष्मणावुभौ; विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता

tatas tu sā cārudatī śucismitā; vinākṛtā bandhujanena maithilī
apaśyatī rāghavalakṣmaṇāv ubhau; vivarṇavaktrā bhayabhārapīḍitā