Aranya Kanda, sarga 55

Araṇyakāṇḍa · 20 Critical Edition verses · 2 Southern-only

राक्षसं मृगरूपेण चरन्तं कामरूपिणम्
निहत्य रामो मारीचं तूर्णं पथि न्यवर्तत

rākṣasaṃ mṛgarūpeṇa carantaṃ kāmarūpiṇam
nihatya rāmo mārīcaṃ tūrṇaṃ pathi nyavartata

तस्य संत्वरमाणस्य द्रष्टुकामस्य मैथिलीम्
क्रूरस्वरोऽथ गोमायुर्विननादास्य पृष्ठतः

tasya saṃtvaramāṇasya draṣṭukāmasya maithilīm
krūrasvaro 'tha gomāyur vinanādāsya pṛṣṭhataḥ

स तस्य स्वरमाज्ञाय दारुणं रोमहर्षणम्
चिन्तयामास गोमायोः स्वरेण परिशङ्कितः

sa tasya svaram ājñāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam
cintayām āsa gomāyoḥ svareṇa pariśaṅkitaḥ

अशुभं बत मन्येऽहं गोमायुर्वाश्यते यथा
स्वस्ति स्यादपि वैदेह्या राक्षसैर्भक्षणं विना

aśubhaṃ bata manye 'haṃ gomāyur vāśyate yathā
svasti syād api vaidehyā rākṣasair bhakṣaṇaṃ vinā

मारीचेन तु विज्ञाय स्वरमालक्ष्य मामकम्
विक्रुष्टं मृगरूपेण लक्ष्मणः शृणुयाद्यदि

mārīcena tu vijñāya svaram ālakṣya māmakam
vikruṣṭaṃ mṛgarūpeṇa lakṣmaṇaḥ śṛṇuyād yadi

स सौमित्रिः स्वरं श्रुत्वा तां च हित्वाथ मैथिलीम्
तयैव प्रहितः क्षिप्रं मत्सकाशमिहैष्यति

sa saumitriḥ svaraṃ śrutvā tāṃ ca hitvātha maithilīm
tayaiva prahitaḥ kṣipraṃ matsakāśam ihaiṣyati

राक्षसैः सहितैर्नूनं सीताया ईप्सितो वधः
काञ्चनश्च मृगो भूत्वा व्यपनीयाश्रमात्तु माम्

rākṣasaiḥ sahitair nūnaṃ sītāyā īpsito vadhaḥ
kāñcanaś ca mṛgo bhūtvā vyapanīyāśramāt tu mām

दूरं नीत्वा तु मारीचो राक्षसोऽभूच्छराहतः
हा लक्ष्मण हतोऽस्मीति यद्वाक्यं व्यजहार ह

dūraṃ nītvā tu mārīco rākṣaso 'bhūc charāhataḥ
hā lakṣmaṇa hato 'smīti yad vākyaṃ vyajahāra ha

अपि स्वस्ति भवेद्द्वाभ्यां रहिताभ्यां मया वने
जनस्थाननिमित्तं हि कृतवैरोऽस्मि राक्षसैः
निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्तेऽद्य बहूनि च

api svasti bhaved dvābhyāṃ rahitābhyāṃ mayā vane
janasthānanimittaṃ hi kṛtavairo 'smi rākṣasaiḥ
nimittāni ca ghorāṇi dṛśyante 'dya bahūni ca

इत्येवं चिन्तयन्रामः श्रुत्वा गोमायुनिःस्वनम्
आत्मनश्चापनयनं मृगरूपेण रक्षसा
आजगाम जनस्थानं राघवः परिशङ्कितः

ity evaṃ cintayan rāmaḥ śrutvā gomāyuniḥsvanam
ātmanaś cāpanayanaṃ mṛgarūpeṇa rakṣasā
ājagāma janasthānaṃ rāghavaḥ pariśaṅkitaḥ

तं दीनमानसं दीनमासेदुर्मृगपक्षिणः
सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश्च ससृजुः स्वरान्

taṃ dīnamānasaṃ dīnam āsedur mṛgapakṣiṇaḥ
savyaṃ kṛtvā mahātmānaṃ ghorāṃś ca sasṛjuḥ svarān

तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः
ततो लक्षणमायान्तं ददर्श विगतप्रभम्

tāni dṛṣṭvā nimittāni mahāghorāṇi rāghavaḥ
tato lakṣaṇam āyāntaṃ dadarśa vigataprabham

VR-S.3.55.12+13.55.12+1Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

सीतां स तु वरारोहां लक्ष्मणं च महाबलम्।

आजगाम जनस्थानं चिन्तयन्नेव राघवः

sītāṃ sa tu varārohāṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam|

ājagāma janasthānaṃ cintayanneva rāghavaḥ

ततोऽविदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः
विषण्णः स विषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना

tato 'vidūre rāmeṇa samīyāya sa lakṣmaṇaḥ
viṣaṇṇaḥ sa viṣaṇṇena duḥkhito duḥkhabhāginā

संजगर्हेऽथ तं भ्राता जेष्ठो लक्ष्मणमागतम्
विहाय सीतां विजने वने राक्षससेविते

saṃjagarhe 'tha taṃ bhrātā jeṣṭho lakṣmaṇam āgatam
vihāya sītāṃ vijane vane rākṣasasevite

गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः
उवाच मधुरोदर्कमिदं परुषमार्तवत्

gṛhītvā ca karaṃ savyaṃ lakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ
uvāca madhurodarkam idaṃ paruṣam ārtavat

अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यत्त्वं विहाय ताम्
सीतामिहागतः सौम्य कच्चित्स्वस्ति भवेदिति

aho lakṣmaṇa garhyaṃ te kṛtaṃ yat tvaṃ vihāya tām
sītām ihāgataḥ saumya kaccit svasti bhaved iti

न मेऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा
विनष्टा भक्षिता वाप राक्षसैर्वनचारिभिः

na me 'sti saṃśayo vīra sarvathā janakātmajā
vinaṣṭā bhakṣitā vāpa rākṣasair vanacāribhiḥ

अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे
अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयावहे

aśubhāny eva bhūyiṣṭhaṃ yathā prādurbhavanti me
api lakṣmaṇa sītāyāḥ sāmagryaṃ prāpnuyāvahe

VR-S.3.55.18+13.55.18+1Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

यथा वै मृगसङ्घाश्च गोमायुश्चैव भैरवम्।

वाश्यन्ते शकुनाश्चापि प्रदीप्तामभितो दिशम्।।।।

अपि स्वस्ति भवेत्तस्या राजपुत्र्या महाबल

yathā vai mṛgasaṅghāśca gomāyuścaiva bhairavam|

vāśyante śakunāścāpi pradīptāmabhito diśam||||

api svasti bhavettasyā rājaputryā mahābala

इदं हि रक्षोमृगसंनिकाशं; प्रलोभ्य मां दूरमनुप्रयातम्
हतं कथंचिन्महता श्रमेण; स राक्षसोऽभून्म्रियमाण एव

idaṃ hi rakṣomṛgasaṃnikāśaṃ; pralobhya māṃ dūram anuprayātam
hataṃ kathaṃ cin mahatā śrameṇa; sa rākṣaso 'bhūn mriyamāṇa eva

मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं; चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम्
असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता; हृता मृता वा पथि वर्तते वा

manaś ca me dīnam ihāprahṛṣṭaṃ; cakṣuś ca savyaṃ kurute vikāram
asaṃśayaṃ lakṣmaṇa nāsti sītā; hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā