Aranya Kanda, sarga 59

सीतामपश्यन्धर्मात्मा शोकोपहतचेतनः।

विललाप महाबाहू रामः कमललोचनः

sītāmapaśyandharmātmā śokopahatacetanaḥ|

vilalāpa mahābāhū rāmaḥ kamalalocanaḥ

पश्यन्निव च तां सीतामपश्यन्मदनार्दितः।

उवाच राघवो वाक्यं विलापाश्रयदुर्वचम्

paśyanniva ca tāṃ sītāmapaśyanmadanārditaḥ|

uvāca rāghavo vākyaṃ vilāpāśrayadurvacam

त्वमशोकस्य शाखाभिः पुष्पप्रियतया प्रिये।

आवृणोषि शरीरं ते मम शोकविवर्धिनी

tvamaśokasya śākhābhiḥ puṣpapriyatayā priye|

āvṛṇoṣi śarīraṃ te mama śokavivardhinī

कदलीस्कन्धसदृशौ कदल्या संवृतावुभौ।

ऊरू पश्यामि ते देवि नासि शक्ता निगूहितुम्

kadalīskandhasadṛśau kadalyā saṃvṛtāvubhau|

ūrū paśyāmi te devi nāsi śaktā nigūhitum

कर्णिकारवनं भद्रे हसन्ती देवि सेवसे।

अलं ते परिहासेन मम बाधावहेन वै

karṇikāravanaṃ bhadre hasantī devi sevase|

alaṃ te parihāsena mama bādhāvahena vai

परिहासेन किं सीते परिश्रान्तस्य मे प्रिये।

अयं स परिहासोऽपि साधु देवि न रोचते

parihāsena kiṃ sīte pariśrāntasya me priye|

ayaṃ sa parihāso'pi sādhu devi na rocate

विशेषेणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते।

अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रियं प्रिये।।।।

आगच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव

viśeṣeṇāśramasthāne hāso'yaṃ na praśasyate|

avagacchāmi te śīlaṃ parihāsapriyaṃ priye||||

āgaccha tvaṃ viśālākṣi śūnyo'yamuṭajastava

सुव्यक्तं राक्षसैस्सीता भक्षिता वा हृतापि वा।।।।

न हि सा विलपन्तं मामुपसम्प्रैति लक्ष्मण

suvyaktaṃ rākṣasaissītā bhakṣitā vā hṛtāpi vā||||

na hi sā vilapantaṃ māmupasampraiti lakṣmaṇa

एतानि मृगयूथानि साश्रुनेत्राणि लक्ष्मण।।।।

शंसन्तीव हि वैदेहीं भक्षितां रजनीचरैः

etāni mṛgayūthāni sāśrunetrāṇi lakṣmaṇa||||

śaṃsantīva hi vaidehīṃ bhakṣitāṃ rajanīcaraiḥ

हा ममार्ये क्व यातासि हा साध्वि वरवर्णिनि।।।।

हा सकामा त्वया देवी कैकेयी सा भविष्यति

hā mamārye kva yātāsi hā sādhvi varavarṇini||||

hā sakāmā tvayā devī kaikeyī sā bhaviṣyati

सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः।।।।

कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं पुनः

sītayā saha niryāto vinā sītāmupāgataḥ||||

kathaṃ nāma pravekṣyāmi śūnyamantaḥpuraṃ punaḥ

निर्वीर्य इति लोको मां निर्दयश्चेति वक्ष्यति।।।।

कातरत्वं प्रकाशं हि सीतापनयनेन मे

nirvīrya iti loko māṃ nirdayaśceti vakṣyati||||

kātaratvaṃ prakāśaṃ hi sītāpanayanena me

निवृत्तवनवासश्च जनकं मिथिलाधिपम्।।।।

कुशलं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम्

nivṛttavanavāsaśca janakaṃ mithilādhipam||||

kuśalaṃ paripṛcchantaṃ kathaṃ śakṣye nirīkṣitum

विदेहराजो नूनं मां दृष्ट्वा विरहितं तया।।।।

सुतास्नेहेन सन्तप्तो मोहस्य वशमेष्यति

videharājo nūnaṃ māṃ dṛṣṭvā virahitaṃ tayā||||

sutāsnehena santapto mohasya vaśameṣyati

अथवा न गमिष्यामि पुरीं भरतपालिताम्।।।।

स्वर्गोऽपि सीतया हीनश्शून्य एव मतो मम

athavā na gamiṣyāmi purīṃ bharatapālitām||||

svargo'pi sītayā hīnaśśūnya eva mato mama

मामिहोत्सृज्य हि वने गच्छायोध्यां पुरीं शुभाम्।।।।

न त्वहं तां विना सीतां जीवेयं हि कथञ्चन

māmihotsṛjya hi vane gacchāyodhyāṃ purīṃ śubhām||||

na tvahaṃ tāṃ vinā sītāṃ jīveyaṃ hi kathañcana

गाढमाश्लिष्य भरतो वाच्यो मद्वचनात्त्वया।।।।

अनुज्ञातोऽसि रामेण पालयेति वसुन्धराम्

gāḍhamāśliṣya bharato vācyo madvacanāttvayā||||

anujñāto'si rāmeṇa pālayeti vasundharām

अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो।।।।

कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाऽज्ञया।

रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तकारिणा

ambā ca mama kaikeyī sumitrā ca tvayā vibho||||

kausalyā ca yathānyāyamabhivādyā mamā'jñayā|

rakṣaṇīyā prayatnena bhavatā sūktakāriṇā

सीतायाश्च विनाशोऽयं मम चामित्रकर्शन।

विस्तरेण जनन्या मे विनिवेद्यस्त्वया भवेत्

sītāyāśca vināśo'yaṃ mama cāmitrakarśana|

vistareṇa jananyā me vinivedyastvayā bhavet

इति विलपति राघवे सुदीने वनमुपगम्य तया विना सुकेश्या।

भयविकलमुखस्तु लक्ष्मणोऽपि व्यथितमना भृशमातुरो बभूव

iti vilapati rāghave sudīne vanamupagamya tayā vinā sukeśyā|

bhayavikalamukhastu lakṣmaṇo'pi vyathitamanā bhṛśamāturo babhūva

स राजपुत्रः प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः।

विषादयन्भ्रातरमार्तरूपो भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम्

sa rājaputraḥ priyayā vihīnaḥ śokena mohena ca pīḍyamānaḥ|

viṣādayanbhrātaramārtarūpo bhūyo viṣādaṃ praviveśa tīvram

स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं शोके निमग्नो विपुले तु रामः।

उवाच वाक्यं व्यसनानुरूपमुष्णं विनिश्श्वस्य रुदंत्सशोकम्

sa lakṣmaṇaṃ śokavaśābhipannaṃ śoke nimagno vipule tu rāmaḥ|

uvāca vākyaṃ vyasanānurūpamuṣṇaṃ viniśśvasya rudaṃtsaśokam

न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुन्धरायाम्।

शोकेन शोको हि परम्पराया मा मेति भिन्दन्हृदयं मनश्च

na madvidho duṣkṛtakarmakārī manye dvitīyo'sti vasundharāyām|

śokena śoko hi paramparāyā mā meti bhindanhṛdayaṃ manaśca

पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि।

तत्रायमद्यापतितो विपाको दुःखेन दुःखं यदहं विशामि

pūrvaṃ mayā nūnamabhīpsitāni pāpāni karmāṇyasakṛtkṛtāni|

tatrāyamadyāpatito vipāko duḥkhena duḥkhaṃ yadahaṃ viśāmi

राज्यप्रणाशस्स्वजनैर्वियोगः पितुर्विनाशो जननीवियोगः।

सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेगमापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि

rājyapraṇāśassvajanairviyogaḥ piturvināśo jananīviyogaḥ|

sarvāṇi me lakṣmaṇa śokavegamāpūrayanti pravicintitāni

सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं शान्तं शरीरे वनमेत्य शून्यम्।

सीतावियोगात्पुनरप्युदीर्णं काष्ठैरिवाग्निस्सहसा प्रदीप्तः

sarvaṃ tu duḥkhaṃ mama lakṣmaṇedaṃ śāntaṃ śarīre vanametya śūnyam|

sītāviyogātpunarapyudīrṇaṃ kāṣṭhairivāgnissahasā pradīptaḥ

सा नूनमार्या मम राक्षसेन बलाद्दृता खं समुपेत्य भीरुः।

अपस्वरं सस्वरविप्रलापा भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम्

sā nūnamāryā mama rākṣasena balāddṛtā khaṃ samupetya bhīruḥ|

apasvaraṃ sasvaravipralāpā bhayena vikranditavatyabhīkṣṇam

तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य सदोचितावुत्तमचन्दनस्य।

वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ नूनं प्रियाया मम नाभिभातः

tau lohitasya priyadarśanasya sadocitāvuttamacandanasya|

vṛttau stanau śoṇitapaṅkadigdhau nūnaṃ priyāyā mama nābhibhātaḥ

तच्छलक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम्।

रक्षोवशं नूनमुपागताया न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः

tacchalakṣṇasuvyaktamṛdupralāpaṃ tasyā mukhaṃ kuñcitakeśabhāram|

rakṣovaśaṃ nūnamupāgatāyā na bhrājate rāhumukhe yathenduḥ

तां हारपाशस्य सदोचिताया ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः।

रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति विभिद्य शून्ये रुधिराशनानि

tāṃ hārapāśasya sadocitāyā grīvāṃ priyāyā mama suvratāyāḥ|

rakṣāṃsi nūnaṃ paripītavanti vibhidya śūnye rudhirāśanāni

मया विहीना विजने वने या रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा।

नूनं निनादं कुररीव दीना सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा

mayā vihīnā vijane vane yā rakṣobhirāhṛtya vikṛṣyamāṇā|

nūnaṃ ninādaṃ kurarīva dīnā sā muktavatyāyatakāntanetrā

अस्मिन्मयासार्धमुदारशीला शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा।

कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम्

asminmayāsārdhamudāraśīlā śilātale pūrvamupopaviṣṭā|

kāntasmitā lakṣmaṇa jātahāsā tvāmāha sītā bahuvākyajātam

गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम्।

अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि नैकाकिनी याति हि सा कदाचित्

godāvarīyaṃ saritāṃ variṣṭhā priyā priyāyā mama nityakālam|

apyatra gacchediti cintayāmi naikākinī yāti hi sā kadācit

पद्मानना पद्मविशालनेत्रा पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता।

तदप्ययुक्तं न हि सा कदाचिन्मया विना गच्छति पङ्कजानि

padmānanā padmaviśālanetrā padmāni vānetumabhiprayātā|

tadapyayuktaṃ na hi sā kadācinmayā vinā gacchati paṅkajāni

कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम्।

वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः

kāmaṃ tvidaṃ puṣpitavṛkṣaṣaṇḍaṃ nānāvidhaiḥ pakṣigaṇairupetam|

vanaṃ prayātā nu tadapyayukta mekākinī sātibibheti bhīruḥ

आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन्।

मम प्रिया सा क्व गता हृता वा शंसस्व मे शोकवशस्य नित्यम्

āditya bho lokakṛtākṛtajña lokasya satyānṛtakarmasākṣin|

mama priyā sā kva gatā hṛtā vā śaṃsasva me śokavaśasya nityam

लोकेषु सर्वेषु च नास्ति किञ्चिद्यत्ते न नित्यं विदितं भवेत्तत्।

शंसस्व वायो कुलशालिनीं तां हृता मृता वा पथि वर्तते वा

lokeṣu sarveṣu ca nāsti kiñcidyatte na nityaṃ viditaṃ bhavettat|

śaṃsasva vāyo kulaśālinīṃ tāṃ hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā

इतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसंज्ञं विलपन्तमेवम्।

उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो न्याये स्थितः कालयुतं च वाक्यम्

itīva taṃ śokavidheyadehaṃ rāmaṃ visaṃjñaṃ vilapantamevam|

uvāca saumitriradīnasattvo nyāye sthitaḥ kālayutaṃ ca vākyam

शोकं विमुञ्चार्य धृतिं भजस्व सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः।

उत्साहवन्तो हि नरा न लोके सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु

śokaṃ vimuñcārya dhṛtiṃ bhajasva sotsāhatā cāstu vimārgaṇe'syāḥ|

utsāhavanto hi narā na loke sīdanti karmasvatiduṣkareṣu

इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः।

न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत्

itīva saumitrimudagrapauruṣaṃ bruvantamārto raghuvaṃśavardhanaḥ|

na cintayāmāsa dhṛtiṃ vimuktavānpunaśca duḥkhaṃ mahadabhyupāgamat

कदली काण्ड सदृशौ कदल्या संवृता उभौ |
ऊरू पश्यामि ते देवि न असि शक्ता निगूहितुम्

kadalī kāṇḍa sadṛśau kadalyā saṃvṛtā ubhau |
ūrū paśyāmi te devi na asi śaktā nigūhitum

विशेषेण आश्रमस्थाने हासो अयम् न प्रशस्यते |
अवगच्छामि ते शीलम् परिहास प्रियम् प्रिये

viśeṣeṇa āśramasthāne hāso ayam na praśasyate |
avagacchāmi te śīlam parihāsa priyam priye

आगच्छ त्वम् विशालाक्षी शून्यो अयम् उटजः तव
सु व्यक्तम् राक्षैः सीता भक्षिता वा हृता अपि वा

āgaccha tvam viśālākṣī śūnyo ayam uṭajaḥ tava
su vyaktam rākṣaiḥ sītā bhakṣitā vā hṛtā api vā

न हि सा विलपंतम् माम् उपसम्प्रैति लक्ष्मण
एतानि मृग यूधानि स अश्रु नेत्राणि लक्ष्मण

na hi sā vilapaṃtam mām upasampraiti lakṣmaṇa
etāni mṛga yūdhāni sa aśru netrāṇi lakṣmaṇa

न तु अहम् ताम् विना सीताम् जीवेयम् हि कथंचन
गाढम् आश्लिष्य भरतो वाच्यो मत् वचनात् त्वया

na tu aham tām vinā sītām jīveyam hi kathaṃcana
gāḍham āśliṣya bharato vācyo mat vacanāt tvayā

अनुज्ञातो असि रामेण पालय इति वसुंधराम्
अंबा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो

anujñāto asi rāmeṇa pālaya iti vasuṃdharām
aṃbā ca mama kaikeyī sumitrā ca tvayā vibho

कौसल्या च यथा न्यायम् अभिवाद्या मम अज्ञया |
रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सा उक्त कारिणा

kausalyā ca yathā nyāyam abhivādyā mama ajñayā |
rakṣaṇīyā prayatnena bhavatā sā ukta kāriṇā

सीतायाः च विनाशो अयम् मम च अमित्र सूदन |
विस्तरेण जनन्या विनिवेद्य त्वया भवेत्

sītāyāḥ ca vināśo ayam mama ca amitra sūdana |
vistareṇa jananyā vinivedya tvayā bhavet

स लक्ष्मणम् शोक वश अभिपन्नम्
शोके निमग्नो विपुले तु रामः |
उवाच वाक्यम् व्यसनानुरूपम्
उष्णम्
विनिःश्वस्य रुदन् स शोकम्

sa lakṣmaṇam śoka vaśa abhipannam
śoke nimagno vipule tu rāmaḥ |
uvāca vākyam vyasanānurūpam
uṣṇam
viniḥśvasya rudan sa śokam

पूर्वम् मया नूनम् अभीप्सितानि
पापानि कर्माणि असत्कृत् कृतानि |
तत्र अयम् अद्य पतितो विपाको
दुःखेन दुःखम् यद् अहम् विशामि

pūrvam mayā nūnam abhīpsitāni
pāpāni karmāṇi asatkṛt kṛtāni |
tatra ayam adya patito vipāko
duḥkhena duḥkham yad aham viśāmi

सर्वम् तु दुःखम् मम लक्ष्मण इदम्
शान्तम् शरीरे वनम् एत्य क्लेशम् |
सीता वियोगात् पुनर् अपि उदीर्णम्
काष्टैः इव अग्निः सहसा प्रदीप्तः

sarvam tu duḥkham mama lakṣmaṇa idam
śāntam śarīre vanam etya kleśam |
sītā viyogāt punar api udīrṇam
kāṣṭaiḥ iva agniḥ sahasā pradīptaḥ

सा नूनम् आर्या मम राक्षसेन हि
अभ्याहृता खम् समुपेत्य भीरुः |
अपस्वरम् सु स्वर विप्रलापा
भयेन
विक्रन्दितवति अभीक्ष्णम्

sā nūnam āryā mama rākṣasena hi
abhyāhṛtā kham samupetya bhīruḥ |
apasvaram su svara vipralāpā
bhayena
vikranditavati abhīkṣṇam

तत् श्लक्ष्ण सु व्यक्त मृदु प्रलापम्
तस्या मुखम् कुंचित केश भारम् |
रक्षो वशम् नूनम् उपगताया
न भ्राजते राहु मुखे यथा इंदुः

tat ślakṣṇa su vyakta mṛdu pralāpam
tasyā mukham kuṃcita keśa bhāram |
rakṣo vaśam nūnam upagatāyā
na bhrājate rāhu mukhe yathā iṃduḥ

ताम् हार पाशस्य सदा उचित अंतम्
ग्रीवाम् प्रियाया मम सु व्रताया |
रक्षांसि नूनम् परिपीतवन्ति
शून्ये हि भित्वा रुधिर अशनानि

tām hāra pāśasya sadā ucita aṃtam
grīvām priyāyā mama su vratāyā |
rakṣāṃsi nūnam paripītavanti
śūnye hi bhitvā rudhira aśanāni

मया विहीना विजने वने या
रक्षोभिः आहृत्य विकृष्यमाणा |
नूनम् विनादम् कुररि इव दीना
सा मुक्तवती
आयत कान्त नेत्रा

mayā vihīnā vijane vane yā
rakṣobhiḥ āhṛtya vikṛṣyamāṇā |
nūnam vinādam kurari iva dīnā
sā muktavatī
āyata kānta netrā

गोदावरी इयाम् सरिताम् वरिष्टा
प्रिया प्रियाया मम नित्य कालम् |
अपि अत्र गच्छेत् इति चिंतयामि
न एकाकिनी याति हि सा कदाचित्

godāvarī iyām saritām variṣṭā
priyā priyāyā mama nitya kālam |
api atra gacchet iti ciṃtayāmi
na ekākinī yāti hi sā kadācit

पद्म आनना पद्म पलाश नेत्रा
पद्मानि वा आनेतुम् अभिप्रयाता |
तत् अपि अयुक्तम् न हि सा कद्दचित्
मया विना गच्छति पंकजानि

padma ānanā padma palāśa netrā
padmāni vā ānetum abhiprayātā |
tat api ayuktam na hi sā kaddacit
mayā vinā gacchati paṃkajāni

कामम् तु इदम् पुष्पित वृक्ष सण्डम्
नाना विधैः पक्षि गणैः उपेतम् |
वनम् प्रयाता नु तत् अपि अयुक्तम्
एकाकिनी सा अति बिभेति भीरुः

kāmam tu idam puṣpita vṛkṣa saṇḍam
nānā vidhaiḥ pakṣi gaṇaiḥ upetam |
vanam prayātā nu tat api ayuktam
ekākinī sā ati bibheti bhīruḥ

आदित्य भो लोक क्रृत अकृत ज्ञः
लोकस्य सत्य अनृत कर्म साक्षिन् |
मम प्रिया सा क्व गता हृता वा
शंसव मे शोक हतस्य सर्वम्

āditya bho loka krṛta akṛta jñaḥ
lokasya satya anṛta karma sākṣin |
mama priyā sā kva gatā hṛtā vā
śaṃsava me śoka hatasya sarvam

लोकेषु सर्वेषु न नास्ति किंचित्
यत् ते न नित्यम् विदितम् भवेत् तत् |
शंसस्व वयोः कुल शालिनीम्
ताम्
मृता हृता वा पथि वर्तते वा

lokeṣu sarveṣu na nāsti kiṃcit
yat te na nityam viditam bhavet tat |
śaṃsasva vayoḥ kula śālinīm
tām
mṛtā hṛtā vā pathi vartate vā

इति इव तम् शोक विधेय देहम्
रामम् विसंज्ञम् विलपंतम् एव |
उवाच सौमित्रिःअदीन सत्त्वः
न्याये
स्थितः काल युतम् च वाक्यम्

iti iva tam śoka vidheya deham
rāmam visaṃjñam vilapaṃtam eva |
uvāca saumitriḥadīna sattvaḥ
nyāye
sthitaḥ kāla yutam ca vākyam

शोकम् विमुंच आर्य धृतिम् भजस्व
सह उत्साहता च अस्तु विमार्गणे अस्याः |
उत्साहवन्तो हि नरा न लोके
सीदन्ति कर्मसु अति दुष्करेषु

śokam vimuṃca ārya dhṛtim bhajasva
saha utsāhatā ca astu vimārgaṇe asyāḥ |
utsāhavanto hi narā na loke
sīdanti karmasu ati duṣkareṣu