Aranya Kanda, sarga 69

निदर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रतिपादने
वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत्

nidarśayitvā rāmāya sītāyāḥ pratipādane
vākyam anvartham arthajñaḥ kabandhaḥ punar abravīt

एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः
प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः

eṣa rāma śivaḥ panthā yatraite puṣpitā drumāḥ
pratīcīṃ diśam āśritya prakāśante manoramāḥ

जम्बूप्रियालपनसाः प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकाः
अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः

jambūpriyālapanasāḥ plakṣanyagrodhatindukāḥ
aśvatthāḥ karṇikārāś ca cūtāś cānye ca pādapāḥ

तानारुह्याथ वा भूमौ पातयित्वा च तान्बलात्
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन्तौ गमिष्यथः

tān āruhyātha vā bhūmau pātayitvā ca tān balāt
phalāny amṛtakalpāni bhakṣayantau gamiṣyathaḥ

चङ्क्रमन्तौ वरान्देशाञ्शैलाच्छैलं वनाद्वनम्
ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः

caṅkramantau varān deśāñ śailāc chailaṃ vanād vanam
tataḥ puṣkariṇīṃ vīrau pampāṃ nāma gamiṣyathaḥ

अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थमशैवलाम्
राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम्

aśarkarām avibhraṃśāṃ samatīrtham aśaivalām
rāma saṃjātavālūkāṃ kamalotpalaśobhitām

तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव
वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः

tatra haṃsāḥ plavāḥ krauñcāḥ kurarāś caiva rāghava
valgusvarā nikūjanti pampāsalilagocarāḥ

नोद्विजन्ते नरान्दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः
घृतपिण्डोपमान्स्थूलांस्तान्द्विजान्भक्षयिष्यथः

nodvijante narān dṛṣṭvā vadhasyākovidāḥ śubhāḥ
ghṛtapiṇḍopamān sthūlāṃs tān dvijān bhakṣayiṣyathaḥ

रोहितान्वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव
पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान्हतान्

rohitān vakratuṇḍāṃś ca nalamīnāṃś ca rāghava
pampāyām iṣubhir matsyāṃs tatra rāma varān hatān

निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानेककण्टकान्
तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः संप्रदास्यति

nistvakpakṣān ayastaptān akṛśān ekakaṇṭakān
tava bhaktyā samāyukto lakṣmaṇaḥ saṃpradāsyati

भृशं ते खादतो मत्स्यान्पम्पायाः पुष्पसंचये
पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम्

bhṛśaṃ te khādato matsyān pampāyāḥ puṣpasaṃcaye
padmagandhi śivaṃ vāri sukhaśītam anāmayam

उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम्
अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति

uddhṛtya sa tadākliṣṭaṃ rūpyasphaṭikasaṃnibham
atha puṣkaraparṇena lakṣmaṇaḥ pāyayiṣyati

स्थूलान्गिरिगुहाशय्यान्वराहान्वनचारिणः
अपां लोभादुपावृत्तान्वृषभानिव नर्दतः
रूपान्वितांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम

sthūlān giriguhāśayyān varāhān vanacāriṇaḥ
apāṃ lobhād upāvṛttān vṛṣabhān iva nardataḥ
rūpānvitāṃś ca pampāyāṃ drakṣyasi tvaṃ narottama

सायाह्ने विचरन्राम विटपी माल्यधारिणः
शीतोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि

sāyāhne vicaran rāma viṭapī mālyadhāriṇaḥ
śītodakaṃ ca pampāyāṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyasi

सुमनोभिश्चितांस्तत्र तिलकान्नक्तमालकान्
उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव

sumanobhiś citāṃs tatra tilakān naktamālakān
utpalāni ca phullāni paṅkajāni ca rāghava

न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः
मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहितः

na tāni kaś cin mālyāni tatrāropayitā naraḥ
mataṅgaśiṣyās tatrāsann ṛṣayaḥ susamāhitaḥ

तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः
ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात्स्वेदबिन्दवः

teṣāṃ bhārābhitaptānāṃ vanyam āharatāṃ guroḥ
ye prapetur mahīṃ tūrṇaṃ śarīrāt svedabindavaḥ

तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा
स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव

tāni mālyāni jātāni munīnāṃ tapasā tadā
svedabindusamutthāni na vinaśyanti rāghava

तेषामद्यापि तत्रैव दृश्यते परिचारिणी
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी

teṣām adyāpi tatraiva dṛśyate paricāriṇī
śramaṇī śabarī nāma kākutstha cirajīvinī

त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम्
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति

tvāṃ tu dharme sthitā nityaṃ sarvabhūtanamaskṛtam
dṛṣṭvā devopamaṃ rāma svargalokaṃ gamiṣyati

ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम्
आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि

tatas tad rāma pampāyās tīram āśritya paścimam
āśramasthānam atulaṃ guhyaṃ kākutstha paśyasi

न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तमाश्रमम्
ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात्तच्च काननम्

na tatrākramituṃ nāgāḥ śaknuvanti tam āśramam
ṛṣes tasya mataṅgasya vidhānāt tac ca kānanam

तस्मिन्नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने
नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः

tasmin nandanasaṃkāśe devāraṇyopame vane
nānāvihagasaṃkīrṇe raṃsyase rāma nirvṛtaḥ

ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात्पुष्पितद्रुमः
सुदुःखारोहणो नाम शिशुनागाभिरक्षितः
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकाले विनिर्मितः

ṛṣyamūkas tu pampāyāḥ purastāt puṣpitadrumaḥ
suduḥkhārohaṇo nāma śiśunāgābhirakṣitaḥ
udāro brahmaṇā caiva pūrvakāle vinirmitaḥ

शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि
यत्स्वप्ने लभते वित्तं तत्प्रबुद्धोऽधिगच्छति

śayānaḥ puruṣo rāma tasya śailasya mūrdhani
yat svapne labhate vittaṃ tat prabuddho 'dhigacchati

न त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति
तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः

na tv enaṃ viṣamācāraḥ pāpakarmādhirohati
tatraiva praharanty enaṃ suptam ādāya rākṣasāḥ

ततोऽपि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान्
क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गारण्यवासिनाम्

tato 'pi śiśunāgānām ākrandaḥ śrūyate mahān
krīḍatāṃ rāma pampāyāṃ mataṅgāraṇyavāsinām

सिक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः
प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः

siktā rudhiradhārābhiḥ saṃhatya paramadvipāḥ
pracaranti pṛthak kīrṇā meghavarṇās tarasvinaḥ

ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं शीतमव्ययम्
निवृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः

te tatra pītvā pānīyaṃ vimalaṃ śītam avyayam
nivṛttāḥ saṃvigāhante vanāni vanagocarāḥ

राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा
शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम्

rāma tasya tu śailasya mahatī śobhate guhā
śilāpidhānā kākutstha duḥkhaṃ cāsyāḥ praveśanam

तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महाञ्शीतोदको ह्रदः
बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमावृतः

tasyā guhāyāḥ prāgdvāre mahāñ śītodako hradaḥ
bahumūlaphalo ramyo nānānagasamāvṛtaḥ

तस्यां वसति सुग्रीवश्चतुर्भिः सह वानरैः
कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यावतिष्ठते

tasyāṃ vasati sugrīvaś caturbhiḥ saha vānaraiḥ
kadā cic chikhare tasya parvatasyāvatiṣṭhate

कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ
स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान्

kabandhas tv anuśāsyaivaṃ tāv ubhau rāmalakṣmaṇau
sragvī bhāskaravarṇābhaḥ khe vyarocata vīryavān

तं तु खस्थं महाभागं कबन्धं रामलक्ष्मणौ
प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिकात्

taṃ tu khasthaṃ mahābhāgaṃ kabandhaṃ rāmalakṣmaṇau
prasthitau tvaṃ vrajasveti vākyam ūcatur antikāt

गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीच्च सः
सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा

gamyatāṃ kāryasiddhyartham iti tāv abravīc ca saḥ
suprītau tāv anujñāpya kabandhaḥ prasthitas tadā

स तत्कबन्धः प्रतिपद्य रूपं; वृतः श्रिया भास्करतुल्यदेहः
निदर्शयन्राममवेक्ष्य खस्थः; सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच

sa tat kabandhaḥ pratipadya rūpaṃ; vṛtaḥ śriyā bhāskaratulyadehaḥ
nidarśayan rāmam avekṣya khasthaḥ; sakhyaṃ kuruṣveti tadābhyuvāca