Kishkindha Kanda, sarga 11

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्
सुग्रीवः पूजयां चक्रे राघवं प्रशशंस च

rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam
sugrīvaḥ pūjayāṃ cakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca

असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः
त्वं दहेः कुपितो लोकान्युगान्त इव भास्करः

asaṃśayaṃ prajvalitais tīkṣṇair marmātigaiḥ śaraiḥ
tvaṃ daheḥ kupito lokān yugānta iva bhāskaraḥ

वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या
तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम्

vālinaḥ pauruṣaṃ yat tad yac ca vīryaṃ dhṛtiś ca yā
tan mamaikamanāḥ śrutvā vidhatsva yadanantaram

समुद्रात्पश्चिमात्पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम्
क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः

samudrāt paścimāt pūrvaṃ dakṣiṇād api cottaram
krāmaty anudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ

अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि
ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान्

agrāṇy āruhya śailānāṃ śikharāṇi mahānty api
ūrdhvam utkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān

बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयतात्मनः

bahavaḥ sāravantaś ca vaneṣu vividhā drumāḥ
vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatātmanaḥ

महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः
बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान्

mahiṣo dundubhir nāma kailāsaśikharaprabhaḥ
balaṃ nāgasahasrasya dhārayām āsa vīryavān

वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच्च मोहितः
जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम्

vīryotsekena duṣṭātmā varadānāc ca mohitaḥ
jagāma sa mahākāyaḥ samudraṃ saritāṃ patim

ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम्
मम युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम्

ūrmimantam atikramya sāgaraṃ ratnasaṃcayam
mama yuddhaṃ prayaccheti tam uvāca mahārṇavam

ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः
अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम्

tataḥ samudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ
abravīd vacanaṃ rājann asuraṃ kālacoditam

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद
श्रूयतामभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति

samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada
śrūyatām abhidhāsyāmi yas te yuddhaṃ pradāsyati

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम्
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः

śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param
śaṃkaraśvaśuro nāmnā himavān iti viśrutaḥ

गुहा प्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे

guhā prasravaṇopeto bahukandaranirjharaḥ
sa samarthas tava prītim atulāṃ kartum āhave

तं भीतमिति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः
हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः

taṃ bhītam iti vijñāya samudram asurottamaḥ
himavadvanam āgacchac charaś cāpād iva cyutaḥ

ततस्तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रविपुलाः शिलाः
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च

tatas tasya gireḥ śvetā gajendravipulāḥ śilāḥ
cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhir vinanāda ca

ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः
हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः

tataḥ śvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ
himavān abravīd vākyaṃ sva eva śikhare sthitaḥ

क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल
रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणं ह्यहम्

kleṣṭum arhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala
raṇakarmasv akuśalas tapasviśaraṇaṃ hy aham

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः

tasya tad vacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ
uvāca dundubhir vākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ

यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः
तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे योऽद्य युद्धं युयुत्सतः

yadi yuddhe 'samarthas tvaṃ madbhayād vā nirudyamaḥ
tam ācakṣva pradadyān me yo 'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ

हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम्

himavān abravīd vākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ
anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāt tam asurottamam

वाली नाम महाप्राज्ञः शक्रतुल्यपराक्रमः
अध्यास्ते वानरः श्रीमान्किष्किन्धामतुलप्रभाम्

vālī nāma mahāprājñaḥ śakratulyaparākramaḥ
adhyāste vānaraḥ śrīmān kiṣkindhām atulaprabhām

स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः
द्वन्द्वयुद्धं महद्दातुं नमुचेरिव वासवः

sa samartho mahāprājñas tava yuddhaviśāradaḥ
dvandvayuddhaṃ mahad dātuṃ namucer iva vāsavaḥ

तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि
स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि

taṃ śīghram abhigaccha tvaṃ yadi yuddham ihecchasi
sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūraḥ samarakarmaṇi

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं क्रोधाविष्टः स दुन्दुभिः
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा

śrutvā himavato vākyaṃ krodhāviṣṭaḥ sa dundubhiḥ
jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinas tadā

धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः
प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले

dhārayan māhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ
prāvṛṣīva mahāmeghas toyapūrṇo nabhastale

ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः
ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा

tatas tu dvāram āgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ
nanarda kampayan bhūmiṃ dundubhir dundubhir yathā

समीपजान्द्रुमान्भञ्जन्वसुधां दारयन्खुरैः
विषाणेनोल्लेखन्दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा

samīpajān drumān bhañjan vasudhāṃ dārayan khuraiḥ
viṣāṇenollekhan darpāt taddvāraṃ dvirado yathā

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः

antaḥpuragato vālī śrutvā śabdam amarṣaṇaḥ
niṣpapāta saha strībhis tārābhir iva candramāḥ

मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम्
हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम्

mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tam uvāca sa dundubhim
harīṇām īśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām

किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्ध्वा विनर्दसि
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान्महाबल

kimarthaṃ nagaradvāram idaṃ ruddhvā vinardasi
dundubhe vidito me 'si rakṣa prāṇān mahābala

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः

tasya tad vacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ
uvāca dundubhir vākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ

न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि
मम युद्धं प्रयच्छ त्वं ततो ज्ञास्यामि ते बलम्

na tvaṃ strīsaṃnidhau vīra vacanaṃ vaktum arhasi
mama yuddhaṃ prayaccha tvaṃ tato jñāsyāmi te balam

अथ वा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम्
गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर

atha vā dhārayiṣyāmi krodham adya niśām imām
gṛhyatām udayaḥ svairaṃ kāmabhogeṣu vānara

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम्
हन्यात्स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम्

yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam
hanyāt sa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam

स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरोत्तमम्
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा

sa prahasyābravīn mandaṃ krodhāt tam asurottamam
visṛjya tāḥ striyaḥ sarvās tārāprabhṛtikās tadā

मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे
मदोऽयं संप्रहारेऽस्मिन्वीरपानं समर्थ्यताम्

matto 'yam iti mā maṃsthā yady abhīto 'si saṃyuge
mado 'yaṃ saṃprahāre 'smin vīrapānaṃ samarthyatām

तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम्
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत

tam evam uktvā saṃkruddho mālām utkṣipya kāñcanīm
pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata

विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम्
वाली व्यापातयां चक्रे ननर्द च महास्वनम्

viṣāṇayor gṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisaṃnibham
vālī vyāpātayāṃ cakre nanarda ca mahāsvanam

युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः
पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः

yuddhe prāṇahare tasmin niṣpiṣṭo dundubhis tadā
śrotrābhyām atha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ
papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvam āgataḥ

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम्
चिक्षेप वेगवान्वाली वेगेनैकेन योजनम्

taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvam acetanam
cikṣepa vegavān vālī vegenaikena yojanam

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात्क्षतजबिन्दवः
प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति

tasya vegapraviddhasya vaktrāt kṣatajabindavaḥ
prapetur mārutotkṣiptā mataṅgasyāśramaṃ prati

तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति
इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य बधो भवेत्

tān dṛṣṭvā patitāṃs tatra muniḥ śoṇitavipruṣaḥ
utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati
iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya badho bhavet

स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः

sa maharṣiṃ samāsādya yācate sma kṛtāñjaliḥ

ततः शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम्
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर

tataḥ śāpabhayād bhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim
praveṣṭuṃ necchati harir draṣṭuṃ vāpi nareśvara

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम्
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः

tasyāpraveśaṃ jñātvāham idaṃ rāma mahāvanam
vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ

एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः संप्रकाशते
वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान्

eṣo 'sthinicayas tasya dundubheḥ saṃprakāśate
vīryotsekān nirastasya girikūṭanibho mahān

इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा

ime ca vipulāḥ sālāḥ sapta śākhāvalambinaḥ
yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitum ojasā

एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम्
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप

etad asyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakāśitam
kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa

यदि भिन्द्याद्भवान्सालानिमांस्त्वेकेषुणा ततः
जानीयां त्वां महाबाहो समर्थं वालिनो वधे

yadi bhindyād bhavān sālān imāṃs tv ekeṣuṇā tataḥ
jānīyāṃ tvāṃ mahābāho samarthaṃ vālino vadhe

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया
तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम्

tasya tad vacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ
rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā
tolayitvā mahābāhuś cikṣepa daśayojanam

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत्
लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं वचनमर्थवत्

kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punar abravīt
lakṣmaṇasyāgrato rāmam idaṃ vacanam arthavat

आर्द्रः समांसप्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे
लघुः संप्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव
नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम्

ārdraḥ samāṃsapratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe
laghuḥ saṃprati nirmāṃsas tṛṇabhūtaś ca rāghava
nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vādhikam