Kishkindha Kanda, sarga 12

एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम्
प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम्

etac ca vacanaṃ śrutvā sugrīveṇa subhāṣitam
pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam

स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः
सालानुद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः

sa gṛhītvā dhanur ghoraṃ śaram ekaṃ ca mānadaḥ
sālān uddiśya cikṣepa jyāsvanaiḥ pūrayan diśaḥ

स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः
भित्त्वा सालान्गिरिप्रस्थे सप्त भूमिं विवेश ह

sa visṛṣṭo balavatā bāṇaḥ svarṇapariṣkṛtaḥ
bhittvā sālān giriprasthe sapta bhūmiṃ viveśa ha

प्रविष्टस्तु मुहूर्तेन रसां भित्त्वा महाजवः
निष्पत्य च पुनस्तूर्णं स्वतूणीं प्रविवेश ह

praviṣṭas tu muhūrtena rasāṃ bhittvā mahājavaḥ
niṣpatya ca punas tūrṇaṃ svatūṇīṃ praviveśa ha

तान्दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान्सालान्वानरपुंगवः
रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः

tān dṛṣṭvā sapta nirbhinnān sālān vānarapuṃgavaḥ
rāmasya śaravegena vismayaṃ paramaṃ gataḥ

स मूर्ध्ना न्यपतद्भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः
सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः

sa mūrdhnā nyapatad bhūmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ
sugrīvaḥ paramaprīto rāghavāya kṛtāñjaliḥ

इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः
रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम्

idaṃ covāca dharmajñaṃ karmaṇā tena harṣitaḥ
rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūram avasthitam

सेन्द्रानपि सुरान्सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ
समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर्वालिनं प्रभो

sendrān api surān sarvāṃs tvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha
samarthaḥ samare hantuṃ kiṃ punar vālinaṃ prabho

येन सप्त महासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः
बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः

yena sapta mahāsālā girir bhūmiś ca dāritāḥ
bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ

अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिरद्य परा मम
सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम्

adya me vigataḥ śokaḥ prītir adya parā mama
suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam

तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम्
वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धोऽयमञ्जलिः

tam adyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam
vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho 'yam añjaliḥ

ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम्
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुमतं वचः

tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam
pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānumataṃ vacaḥ

अस्माद्गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः
गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम्

asmād gacchāma kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvam agrataḥ
gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam

सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम्
वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन्गहने वने

sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm
vṛkṣair ātmānam āvṛtya vyatiṣṭhan gahane vane

सुग्रीवो व्यनदद्घोरं वालिनो ह्वानकारणात्
गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम्

sugrīvo vyanadad ghoraṃ vālino hvānakāraṇāt
gāḍhaṃ parihito vegān nādair bhindann ivāmbaram

तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः
निष्पपात सुसंरब्धो भास्करोऽस्ततटादिव

taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ
niṣpapāta susaṃrabdho bhāskaro 'stataṭād iva

ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत्
गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव

tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayor abhūt
gagane grahayor ghoraṃ budhāṅgārakayor iva

तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः
जघ्नतुः समरेऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्छितौ

talair aśanikalpaiś ca vajrakalpaiś ca muṣṭibhiḥ
jaghnatuḥ samare 'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrchitau

ततो रामो धनुष्पाणिस्तावुभौ समुदीक्ष्य तु
अन्योन्यसदृशौ वीरावुभौ देवाविवाश्विनौ

tato rāmo dhanuṣpāṇis tāv ubhau samudīkṣya tu
anyonyasadṛśau vīrāv ubhau devāv ivāśvinau

यन्नावगच्छत्सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः
ततो न कृतवान्बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम्

yan nāvagacchat sugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ
tato na kṛtavān buddhiṃ moktum antakaraṃ śaram

एतस्मिन्नन्तरे भग्नः सुग्रीवस्तेन वालिना
अपश्यन्राघवं नाथमृश्यमूकं प्रदुद्रुवे

etasminn antare bhagnaḥ sugrīvas tena vālinā
apaśyan rāghavaṃ nātham ṛśyamūkaṃ pradudruve

क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः
वालिनाभिद्रुतः क्रोधात्प्रविवेश महावनम्

klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārair jarjarīkṛtaḥ
vālinābhidrutaḥ krodhāt praviveśa mahāvanam

तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात्ततः
मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाबलः

taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayāt tataḥ
mukto hy asi tvam ity uktvā sa nivṛtto mahābalaḥ

राघवोऽपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता
तदेव वनमागच्छत्सुग्रीवो यत्र वानरः

rāghavo 'pi saha bhrātrā saha caiva hanūmatā
tad eva vanam āgacchat sugrīvo yatra vānaraḥ

तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम्
ह्रीमान्दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन्

taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvaḥ sahalakṣmaṇam
hrīmān dīnam uvācedaṃ vasudhām avalokayan

आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम्
वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम्

āhvayasveti mām uktvā darśayitvā ca vikramam
vairiṇā ghātayitvā ca kim idānīṃ tvayā kṛtam

तामेव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः
वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे

tām eva velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ
vālinaṃ na nihanmīti tato nāham ito vraje

तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः
करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत्

tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ
karuṇaṃ dīnayā vācā rāghavaḥ punar abravīt

सुग्रीव श्रूयतां तातः क्रोधश्च व्यपनीयताम्
कारणं येन बाणोऽयं न मया स विसर्जितः

sugrīva śrūyatāṃ tātaḥ krodhaś ca vyapanīyatām
kāraṇaṃ yena bāṇo 'yaṃ na mayā sa visarjitaḥ

अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च
त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम्

alaṃkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca
tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam

स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर
विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये

svareṇa varcasā caiva prekṣitena ca vānara
vikrameṇa ca vākyaiś ca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye

ततोऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम
नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम्

tato 'haṃ rūpasādṛśyān mohito vānarottama
notsṛjāmi mahāvegaṃ śaraṃ śatrunibarhaṇam

एतन्मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनमाहवे
निरस्तमिषुणैकेन वेष्टमानं महीतले

etanmuhūrte tu mayā paśya vālinam āhave
nirastam iṣuṇaikena veṣṭamānaṃ mahītale

अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर
येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम्

abhijñānaṃ kuruṣva tvam ātmano vānareśvara
yena tvām abhijānīyāṃ dvandvayuddham upāgatam

गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम्
कुरु लक्ष्मण कण्ठेऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः

gajapuṣpīm imāṃ phullām utpāṭya śubhalakṣaṇām
kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe 'sya sugrīvasya mahātmanaḥ

ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमायुताम्
लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत्

tato giritaṭe jātām utpāṭya kusumāyutām
lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat

स तथा शुशुभे श्रीमाँल्लतया कण्ठसक्तया
मालयेव बलाकानां ससंध्य इव तोयदः

sa tathā śuśubhe śrīmām̐l latayā kaṇṭhasaktayā
mālayeva balākānāṃ sasaṃdhya iva toyadaḥ

विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः
जगाम सह रामेण किष्किन्धां वालिपालिताम्

vibhrājamāno vapuṣā rāmavākyasamāhitaḥ
jagāma saha rāmeṇa kiṣkindhāṃ vālipālitām