Kishkindha Kanda, sarga 17

ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः

tataḥ śareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ

स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः
अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः

sa bhūmau nyastasarvāṅgas taptakāñcanabhūṣaṇaḥ
apatad devarājasya muktaraśmir iva dhvajaḥ

तस्मिन्निपतिते भूमौ हर्यृषाणां गणेश्वरे
नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम्

tasmin nipatite bhūmau haryṛṣāṇāṃ gaṇeśvare
naṣṭacandram iva vyoma na vyarājata bhūtalam

भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः
न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः

bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ
na śrīr jahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ

शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा

śakradattā varā mālā kāñcanī ratnabhūṣitā
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃs tejaḥ śriyaṃ ca sā

स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः
संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत्

sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ
saṃdhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat

तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते

tasya mālā ca dehaś ca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate

तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम्
रामबाणासनक्षिप्तमावहत्परमां गतिम्

tad astraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam
rāmabāṇāsanakṣiptam āvahat paramāṃ gatim

तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषमिवानलम्
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्

taṃ tathā patitaṃ saṃkhye gatārciṣam ivānalam
yayātim iva puṇyānte devalokāt paricyutam

आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्
महेन्द्रमिव दुर्धर्षं महेन्द्रमिव दुःसहम्

ādityam iva kālena yugānte bhuvi pātitam
mahendram iva durdharṣaṃ mahendram iva duḥsaham

महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्
सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्
लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च

mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam
lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca

स दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम्

sa dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam
abravīt praśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam

पराङ्मुखवधं कृत्वा को नु प्राप्तस्त्वया गुणः
यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः

parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko nu prāptas tvayā guṇaḥ
yad ahaṃ yuddhasaṃrabdhas tvatkṛte nidhanaṃ gataḥ

कुलीनः सत्त्वसंपन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः

kulīnaḥ sattvasaṃpannas tejasvī caritavrataḥ
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ

सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः
इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि

sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ
iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi

तान्गुणान्संप्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव
तारया प्रतिषिद्धः सन्सुग्रीवेण समागतः

tān guṇān saṃpradhāryāham agryaṃ cābhijanaṃ tava
tārayā pratiṣiddhaḥ san sugrīveṇa samāgataḥ

न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुमर्हसि
इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव

na mām anyena saṃrabdhaṃ pramattaṃ veddhum arhasi
iti me buddhir utpannā babhūvādarśane tava

न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम्
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम्

na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajam adhārmikam
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpam ivāvṛtam

सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम्
नाहं त्वामभिजानानि धर्मच्छद्माभिसंवृतम्

satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannam iva pāvakam
nāhaṃ tvām abhijānāni dharmacchadmābhisaṃvṛtam

विषये वा पुरे वा ते यदा नापकरोम्यहम्
न च त्वां प्रतिजानेऽहं कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम्

viṣaye vā pure vā te yadā nāpakaromy aham
na ca tvāṃ pratijāne 'haṃ kasmāt tvaṃ haṃsy akilbiṣam

फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम्
मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम्

phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram
mām ihāpratiyudhyantam anyena ca samāgatam

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः
लिङ्गमप्यस्ति ते राजन्दृश्यते धर्मसंहितम्

tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ
liṅgam apy asti te rājan dṛśyate dharmasaṃhitam

कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान्नष्टसंशयः
धर्मलिङ्ग प्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत्

kaḥ kṣatriyakule jātaḥ śrutavān naṣṭasaṃśayaḥ
dharmaliṅga praticchannaḥ krūraṃ karma samācaret

राम राजकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि

rāma rājakule jāto dharmavān iti viśrutaḥ
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi

साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ
पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपकारिषु

sāma dānaṃ kṣamā dharmaḥ satyaṃ dhṛtiparākramau
pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaś cāpy apakāriṣu

वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः
एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वरः

vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ
eṣā prakṛtir asmākaṃ puruṣas tvaṃ nareśvaraḥ

भूमिर्हिरण्यं रूप्यं च निग्रहे कारणानि च
तत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा

bhūmir hiraṇyaṃ rūpyaṃ ca nigrahe kāraṇāni ca
tatra kas te vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā

नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि
राजवृत्तिरसंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः

nayaś ca vinayaś cobhau nigrahānugrahāv api
rājavṛttir asaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ

त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः
राजवृत्तैश्च संकीर्णः शरासनपरायणः

tvaṃ tu kāmapradhānaś ca kopanaś cānavasthitaḥ
rājavṛttaiś ca saṃkīrṇaḥ śarāsanaparāyaṇaḥ

न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता
इन्द्रियैः कामवृत्तः सन्कृष्यसे मनुजेश्वर

na te 'sty apacitir dharme nārthe buddhir avasthitā
indriyaiḥ kāmavṛttaḥ san kṛṣyase manujeśvara

हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम्
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम्

hatvā bāṇena kākutstha mām ihānaparādhinam
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam

राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः

rājahā brahmahā goghnaś coraḥ prāṇivadhe rataḥ
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ

अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम्
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः

adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇy asthi ca varjitam
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhair dharmacāribhiḥ

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः

pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava
śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaś ca pañcamaḥ

चर्म चास्थि च मे राजन्न स्पृशन्ति मनीषिणः
अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः

carma cāsthi ca me rājan na spṛśanti manīṣiṇaḥ
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so 'haṃ pañcanakho hataḥ

त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा
प्रमदा शीलसंपन्ना धूर्तेन पतिता यथा

tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā
pramadā śīlasaṃpannā dhūrtena patitā yathā

शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रितमानसः
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना

śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyā praśritamānasaḥ
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā

छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना

chinnacāritryakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā

दृश्यमानस्तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया

dṛśyamānas tu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyes tvaṃ nihato mayā

त्वयादृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः
प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः

tvayādṛśyena tu raṇe nihato 'haṃ durāsadaḥ
prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ

सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां तेऽनिहतं रावणं रणे

sugrīvapriyakāmena yad ahaṃ nihatas tvayā
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te 'nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe

न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम्
जानयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव

nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm
jānayeyaṃ tavādeśāc chvetām aśvatarīm iva

युक्तं यत्प्रप्नुयाद्राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि
अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे

yuktaṃ yat prapnuyād rājyaṃ sugrīvaḥ svargate mayi
ayuktaṃ yad adharmeṇa tvayāhaṃ nihato raṇe

काममेवंविधं लोकः कालेन विनियुज्यते
क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम्

kāmam evaṃvidhaṃ lokaḥ kālena viniyujyate
kṣamaṃ ced bhavatā prāptam uttaraṃ sādhu cintyatām

इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः; शराभिघाताद्व्यथितो महात्मा
समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं; तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः

ity evam uktvā pariśuṣkavaktraḥ; śarābhighātād vyathito mahātmā
samīkṣya rāmaṃ ravisaṃnikāśaṃ; tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ