Kishkindha Kanda, sarga 18

इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्
परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा

ity uktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam
paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā

तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम्
उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम्

taṃ niṣprabham ivādityaṃ muktatoyam ivāmbudam
uktavākyaṃ hariśreṣṭham upaśāntam ivānalam

धर्मार्थगुणसंपन्नं हरीश्वरमनुत्तमम्
अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद्वालिनमब्रवीत्

dharmārthaguṇasaṃpannaṃ harīśvaram anuttamam
adhikṣiptas tadā rāmaḥ paścād vālinam abravīt

धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम्
अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे

dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca samayaṃ cāpi laukikam
avijñāya kathaṃ bālyān mām ihādya vigarhase

अपृष्ट्वा बुद्धिसंपन्नान्वृद्धानाचार्यसंमतान्
सौम्य वानरचापल्यात्त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि

apṛṣṭvā buddhisaṃpannān vṛddhān ācāryasaṃmatān
saumya vānaracāpalyāt tvaṃ māṃ vaktum ihecchasi

इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना
मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहावपि

ikṣvākūṇām iyaṃ bhūmiḥ saśailavanakānanā
mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahānugrahāv api

तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवागृजुः
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः

tāṃ pālayati dharmātmā bharataḥ satyavāg ṛjuḥ
dharmakāmārthatattvajño nigrahānugrahe rataḥ

नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन्सत्यं च सुस्थितम्
विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित्

nayaś ca vinayaś cobhau yasmin satyaṃ ca susthitam
vikramaś ca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśakālavit

तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवः
चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः

tasya dharmakṛtādeśā vayam anye ca pārthivaḥ
carāmo vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasaṃtānam icchavaḥ

तस्मिन्नृपतिशार्दूल भरते धर्मवत्सले
पालयत्यखिलां भूमिं कश्चरेद्धर्मनिग्रहम्

tasmin nṛpatiśārdūla bharate dharmavatsale
pālayaty akhilāṃ bhūmiṃ kaś cared dharmanigraham

ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः
भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि

te vayaṃ mārgavibhraṣṭaṃ svadharme parame sthitāḥ
bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmo yathāvidhi

त्वं तु संक्लिष्टधर्मा च कर्मणा च विगर्हितः
कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि

tvaṃ tu saṃkliṣṭadharmā ca karmaṇā ca vigarhitaḥ
kāmatantrapradhānaś ca na sthito rājavartmani

ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यश्च विद्यां प्रयच्छति
त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः

jyeṣṭho bhrātā pitā caiva yaś ca vidyāṃ prayacchati
trayas te pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ

यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः
पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चेदत्र कारणम्

yavīyān ātmanaḥ putraḥ śiṣyaś cāpi guṇoditaḥ
putravat te trayaś cintyā dharmaś ced atra kāraṇam

सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवंगम
हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम्

sūkṣmaḥ paramadurjñeyaḥ satāṃ dharmaḥ plavaṃgama
hṛdisthaḥ sarvabhūtānām ātmā veda śubhāśubham

चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः
जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन्द्रक्ष्यसे नु किम्

capalaś capalaiḥ sārdhaṃ vānarair akṛtātmabhiḥ
jātyandha iva jātyandhair mantrayan drakṣyase nu kim

अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते
न हि मां केवलं रोषात्त्वं विगर्हितुमर्हसि

ahaṃ tu vyaktatām asya vacanasya bravīmi te
na hi māṃ kevalaṃ roṣāt tvaṃ vigarhitum arhasi

तदेतत्कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः
भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम्

tad etat kāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ
bhrātur vartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam

अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः
रुमायां वर्तसे कामात्स्नुषायां पापकर्मकृत्

asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ
rumāyāṃ vartase kāmāt snuṣāyāṃ pāpakarmakṛt

तद्व्यतीतस्य ते धर्मात्कामवृत्तस्य वानर
भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन्दण्डोऽयं प्रतिपादितः

tad vyatītasya te dharmāt kāmavṛttasya vānara
bhrātṛbhāryābhimarśe 'smin daṇḍo 'yaṃ pratipāditaḥ

न हि धर्मविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः
दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप

na hi dharmaviruddhasya lokavṛttād apeyuṣaḥ
daṇḍād anyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa

औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः
प्रचरेत नरः कामात्तस्य दण्डो वधः स्मृतः

aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpy anujasya yaḥ
pracareta naraḥ kāmāt tasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ

भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः
त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम्

bharatas tu mahīpālo vayaṃ tv ādeśavartinaḥ
tvaṃ ca dharmād atikrāntaḥ kathaṃ śakyam upekṣitum

गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन्
भरतः कामवृत्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः

gurudharmavyatikrāntaṃ prājño dharmeṇa pālayan
bharataḥ kāmavṛttānāṃ nigrahe paryavasthitaḥ

वयं तु भरतादेशं विधिं कृत्वा हरीश्वर
त्वद्विधान्भिन्नमर्यादान्नियन्तुं पर्यवस्थिताः

vayaṃ tu bharatādeśaṃ vidhiṃ kṛtvā harīśvara
tvadvidhān bhinnamaryādān niyantuṃ paryavasthitāḥ

सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा
दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयसि रतः स मे

sugrīveṇa ca me sakhyaṃ lakṣmaṇena yathā tathā
dārarājyanimittaṃ ca niḥśreyasi rataḥ sa me

प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ
प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम्

pratijñā ca mayā dattā tadā vānarasaṃnidhau
pratijñā ca kathaṃ śakyā madvidhenānavekṣitum

तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंहितैः
शासनं तव यद्युक्तं तद्भवाननुमन्यताम्

tad ebhiḥ kāraṇaiḥ sarvair mahadbhir dharmasaṃhitaiḥ
śāsanaṃ tava yad yuktaṃ tad bhavān anumanyatām

सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः
वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता

sarvathā dharma ity eva draṣṭavyas tava nigrahaḥ
vayasyasyopakartavyaṃ dharmam evānupaśyatā

राजभिर्धृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा

rājabhir dhṛtadaṇḍās tu kṛtvā pāpāni mānavāḥ
nirmalāḥ svargam āyānti santaḥ sukṛtino yathā

आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम्
श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया

āryeṇa mama māndhātrā vyasanaṃ ghoram īpsitam
śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpaṃ kṛtaṃ tvayā

अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः
प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः

anyair api kṛtaṃ pāpaṃ pramattair vasudhādhipaiḥ
prāyaścittaṃ ca kurvanti tena tac chāmyate rajaḥ

तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः
वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः

tad alaṃ paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ
vadho vānaraśārdūla na vayaṃ svavaśe sthitāḥ

वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः
प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून्मृगान्
प्रधावितान्वा वित्रस्तान्विस्रब्धानतिविष्ठितान्

vāgurābhiś ca pāśaiś ca kūṭaiś ca vividhair narāḥ
praticchannāś ca dṛśyāś ca gṛhṇanti subahūn mṛgān
pradhāvitān vā vitrastān visrabdhān ativiṣṭhitān

प्रमत्तानप्रमत्तान्वा नरा मांसार्थिनो भृशम्
विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते

pramattān apramattān vā narā māṃsārthino bhṛśam
vidhyanti vimukhāṃś cāpi na ca doṣo 'tra vidyate

यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः
तस्मात्त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर
अयुध्यन्प्रतियुध्यन्वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि

yānti rājarṣayaś cātra mṛgayāṃ dharmakovidāḥ
tasmāt tvaṃ nihato yuddhe mayā bāṇena vānara
ayudhyan pratiyudhyan vā yasmāc chākhāmṛgo hy asi

दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च
राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः

durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca
rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na saṃśayaḥ

तान्न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत्
देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले

tān na hiṃsyān na cākrośen nākṣipen nāpriyaṃ vadet
devā mānuṣarūpeṇa caranty ete mahītale

त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः
प्रदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम्

tvaṃ tu dharmam avijñāya kevalaṃ roṣam āsthitaḥ
pradūṣayasi māṃ dharme pitṛpaitāmahe sthitam

एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम्
प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः

evam uktas tu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam
pratyuvāca tato rāmaṃ prāñjalir vānareśvaraḥ

यत्त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तदेवं नात्र संशयः
प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात्

yat tvam āttha naraśreṣṭha tad evaṃ nātra saṃśayaḥ
prativaktuṃ prakṛṣṭe hi nāpakṛṣṭas tu śaknuyāt

यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद्वाक्यमप्रियम्
तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव

yad ayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādād vākyam apriyam
tatrāpi khalu me doṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava

त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः
कार्यकारणसिद्धौ ते प्रसन्ना बुद्धिरव्यया

tvaṃ hi dṛṣṭārthatattvajñaḥ prajānāṃ ca hite rataḥ
kāryakāraṇasiddhau te prasannā buddhir avyayā

मामप्यवगतं धर्माद्व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम्
धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय

mām apy avagataṃ dharmād vyatikrāntapuraskṛtam
dharmasaṃhitayā vācā dharmajña paripālaya

बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली सार्तरवः शनैः
उवाच रामं संप्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः

bāṣpasaṃruddhakaṇṭhas tu vālī sārtaravaḥ śanaiḥ
uvāca rāmaṃ saṃprekṣya paṅkalagna iva dvipaḥ

न त्वात्मानमहं शोचे न तारां नापि बान्धवान्
यथा पुत्रं गुणश्रेष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम्

na tv ātmānam ahaṃ śoce na tārāṃ nāpi bāndhavān
yathā putraṃ guṇaśreṣṭham aṅgadaṃ kanakāṅgadam

स ममादर्शनाद्दीनो बाल्यात्प्रभृति लालितः
तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति

sa mamādarśanād dīno bālyāt prabhṛti lālitaḥ
taṭāka iva pītāmbur upaśoṣaṃ gamiṣyati

सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम्
त्वं हि शास्ता च गोप्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः

sugrīve cāṅgade caiva vidhatsva matim uttamām
tvaṃ hi śāstā ca goptā ca kāryākāryavidhau sthitaḥ

या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या
सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां चिन्तयितुमर्हसि

yā te narapate vṛttir bharate lakṣmaṇe ca yā
sugrīve cāṅgade rājaṃs tāṃ cintayitum arhasi

मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम्
सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुमर्हसि

maddoṣakṛtadoṣāṃ tāṃ yathā tārāṃ tapasvinīm
sugrīvo nāvamanyeta tathāvasthātum arhasi

त्वया ह्यनुगृहीतेन शक्यं राज्यमुपासितुम्
त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना

tvayā hy anugṛhītena śakyaṃ rājyam upāsitum
tvadvaśe vartamānena tava cittānuvartinā

स तमाश्वासयद्रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम्

sa tam āśvāsayad rāmo vālinaṃ vyaktadarśanam

न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम
वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः

na vayaṃ bhavatā cintyā nāpy ātmā harisattama
vayaṃ bhavadviśeṣeṇa dharmataḥ kṛtaniścayāḥ

दण्ड्ये यः पातयेद्दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते
कार्यकारणसिद्धार्थावुभौ तौ नावसीदतः

daṇḍye yaḥ pātayed daṇḍaṃ daṇḍyo yaś cāpi daṇḍyate
kāryakāraṇasiddhārthāv ubhau tau nāvasīdataḥ

तद्भवान्दण्डसंयोगादस्माद्विगतकल्मषः
गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां धर्मदृष्ट्तेन वर्त्मना

tad bhavān daṇḍasaṃyogād asmād vigatakalmaṣaḥ
gataḥ svāṃ prakṛtiṃ dharmyāṃ dharmadṛṣṭtena vartmanā

स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः; समाहितं धर्मपथानुवर्तिनः
निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो; वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः

sa tasya vākyaṃ madhuraṃ mahātmanaḥ; samāhitaṃ dharmapathānuvartinaḥ
niśamya rāmasya raṇāvamardino; vacaḥ suyuktaṃ nijagāda vānaraḥ

शराभितप्तेन विचेतसा मया; प्रदूषितस्त्वं यदजानता प्रभो
इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम; प्रसादितस्त्वं क्षम मे महीश्वर

śarābhitaptena vicetasā mayā; pradūṣitas tvaṃ yad ajānatā prabho
idaṃ mahendropamabhīmavikrama; prasāditas tvaṃ kṣama me mahīśvara