Kishkindha Kanda, sarga 24

गतासुं वालिनं दृष्ट्वा राघवस्तदनन्तरम्
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं शत्रुतापनः

gatāsuṃ vālinaṃ dṛṣṭvā rāghavas tadanantaram
abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ śatrutāpanaḥ

न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः
यदत्रानन्तरं कार्यं तत्समाधातुमर्हथ

na śokaparitāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ
yad atrānantaraṃ kāryaṃ tat samādhātum arhatha

लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम्
न कालादुत्तरं किंचित्कर्म शक्यमुपासितुम्

lokavṛttam anuṣṭheyaṃ kṛtaṃ vo bāṣpamokṣaṇam
na kālād uttaraṃ kiṃ cit karma śakyam upāsitum

नियतः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम्
नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम्

niyataḥ kāraṇaṃ loke niyatiḥ karmasādhanam
niyatiḥ sarvabhūtānāṃ niyogeṣv iha kāraṇam

न कर्ता कस्यचित्कश्चिन्नियोगे चापि नेश्वरः
स्वभावे वर्तते लोकस्तस्य कालः परायणम्

na kartā kasya cit kaś cin niyoge cāpi neśvaraḥ
svabhāve vartate lokas tasya kālaḥ parāyaṇam

न कालः कालमत्येति न कालः परिहीयते
स्वभावं वा समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते

na kālaḥ kālam atyeti na kālaḥ parihīyate
svabhāvaṃ vā samāsādya na kaś cid ativartate

न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर्न पराक्रमः
न मित्रज्ञातिसंबन्धः कारणं नात्मनो वशः

na kālasyāsti bandhutvaṃ na hetur na parākramaḥ
na mitrajñātisaṃbandhaḥ kāraṇaṃ nātmano vaśaḥ

किं तु काल परीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता
धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः

kiṃ tu kāla parīṇāmo draṣṭavyaḥ sādhu paśyatā
dharmaś cārthaś ca kāmaś ca kālakramasamāhitāḥ

इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम्
धर्मार्थकामसंयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वर

itaḥ svāṃ prakṛtiṃ vālī gataḥ prāptaḥ kriyāphalam
dharmārthakāmasaṃyogaiḥ pavitraṃ plavageśvara

स्वधर्मस्य च संयोगाज्जितस्तेन महात्मना
स्वर्गः परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता

svadharmasya ca saṃyogāj jitas tena mahātmanā
svargaḥ parigṛhītaś ca prāṇān aparirakṣatā

एषा वै नियतिः श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः
तदलं परितापेन प्राप्तकालमुपास्यताम्

eṣā vai niyatiḥ śreṣṭhā yāṃ gato hariyūthapaḥ
tad alaṃ paritāpena prāptakālam upāsyatām

वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा
अवदत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसं

vacanānte tu rāmasya lakṣmaṇaḥ paravīrahā
avadat praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ gatacetasaṃ

कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम्
ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति

kuru tvam asya sugrīva pretakāryam anantaram
tārāṅgadābhyāṃ sahito vālino dahanaṃ prati

समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च
चन्दनानि च दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात्

samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāṇi ca bahūni ca
candanāni ca divyāni vālisaṃskārakāraṇāt

समाश्वासय चैनं त्वमङ्गदं दीनचेतसं
मा भूर्बालिशबुद्धिस्त्वं त्वदधीनमिदं पुरम्

samāśvāsaya cainaṃ tvam aṅgadaṃ dīnacetasaṃ
mā bhūr bāliśabuddhis tvaṃ tvadadhīnam idaṃ puram

अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च
घृतं तैलमथो गन्धान्यच्चात्र समनन्तरम्

aṅgadas tv ānayen mālyaṃ vastrāṇi vividhāni ca
ghṛtaṃ tailam atho gandhān yac cātra samanantaram

त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छ संभ्रमात्
त्वरा गुणवती युक्ता ह्यस्मिन्काले विशेषतः

tvaṃ tāra śibikāṃ śīghram ādāyāgaccha saṃbhramāt
tvarā guṇavatī yuktā hy asmin kāle viśeṣataḥ

सज्जीभवन्तु प्लवगाः शिबिकावाहनोचिताः
समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम्

sajjībhavantu plavagāḥ śibikāvāhanocitāḥ
samarthā balinaś caiva nirhariṣyanti vālinam

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा

evam uktvā tu sugrīvaṃ sumitrānandavardhanaḥ
tasthau bhrātṛsamīpastho lakṣmaṇaḥ paravīrahā

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः संभ्रान्तमानसः
प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā tāraḥ saṃbhrāntamānasaḥ
praviveśa guhāṃ śīghraṃ śibikāsaktamānasaḥ

आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापयत्पुनः
वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः

ādāya śibikāṃ tāraḥ sa tu paryāpayat punaḥ
vānarair uhyamānāṃ tāṃ śūrair udvahanocitaiḥ

ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा
आरोपयत विक्रोशन्नङ्गदेन सहैव तु

tato vālinam udyamya sugrīvaḥ śibikāṃ tadā
āropayata vikrośann aṅgadena sahaiva tu

आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम्
अलंकारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च भूषितम्

āropya śibikāṃ caiva vālinaṃ gatajīvitam
alaṃkāraiś ca vividhair mālyair vastraiś ca bhūṣitam

आज्ञापयत्तदा राजा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः
और्ध्वदेहिकमार्यस्य क्रियतामनुरूपतः

ājñāpayat tadā rājā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ
aurdhvadehikam āryasya kriyatām anurūpataḥ

विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च
अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तदनन्तरम्

viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūni ca
agrataḥ plavagā yāntu śibikā tadanantaram

राज्ञामृद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः
तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदेहिकम्

rājñām ṛddhiviśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ
tādṛśaṃ vālinaḥ kṣipraṃ prākurvann aurdhvadehikam

अङ्गदमप्रिगृह्याशु तारप्रभृतयस्तथा
क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हतबान्धवाः

aṅgadam aprigṛhyāśu tāraprabhṛtayas tathā
krośantaḥ prayayuḥ sarve vānarā hatabāndhavāḥ

ताराप्रभृतयः सर्वा वानर्यो हतयूथपाः
अनुजग्मुर्हि भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः

tārāprabhṛtayaḥ sarvā vānaryo hatayūthapāḥ
anujagmur hi bhartāraṃ krośantyaḥ karuṇasvanāḥ

तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे
वनानि गिरयः सर्वे विक्रोशन्तीव सर्वतः

tāsāṃ ruditaśabdena vānarīṇāṃ vanāntare
vanāni girayaḥ sarve vikrośantīva sarvataḥ

पुलिने गिरिनद्यास्तु विविक्ते जलसंवृते
चितां चक्रुः सुबहवो वानरा वनचारिणः

puline girinadyās tu vivikte jalasaṃvṛte
citāṃ cakruḥ subahavo vānarā vanacāriṇaḥ

अवरोप्य ततः स्कन्धाच्छिबिकां वहनोचिताः
तस्थुरेकान्तमाश्रित्य सर्वे शोकसमन्विताः

avaropya tataḥ skandhāc chibikāṃ vahanocitāḥ
tasthur ekāntam āśritya sarve śokasamanvitāḥ

ततस्तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम्
आरोप्याङ्के शिरस्तस्य विललाप सुदुःखिता

tatas tārā patiṃ dṛṣṭvā śibikātalaśāyinam
āropyāṅke śiras tasya vilalāpa suduḥkhitā

जनं च पश्यसीमं त्वं कस्माच्छोकाभिपीडितम्
प्रहृष्टमिव ते वक्त्रं गतासोरपि मानद
अस्तार्कसमवर्णं च लक्ष्यते जीवतो यथा

janaṃ ca paśyasīmaṃ tvaṃ kasmāc chokābhipīḍitam
prahṛṣṭam iva te vaktraṃ gatāsor api mānada
astārkasamavarṇaṃ ca lakṣyate jīvato yathā

एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर
येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एकेषुणा रणे

eṣa tvāṃ rāmarūpeṇa kālaḥ karṣati vānara
yena sma vidhavāḥ sarvāḥ kṛtā ekeṣuṇā raṇe

इमास्तास्तव राजेन्द्रवानर्यो वल्लभाः सदा
पादैर्विकृष्टमध्वानमागताः किं न बुध्यसे

imās tās tava rājendravānaryo vallabhāḥ sadā
pādair vikṛṣṭam adhvānam āgatāḥ kiṃ na budhyase

तवेष्टा ननु नामैता भार्याश्चन्द्रनिभाननाः
इदानीं नेक्षसे कस्मात्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्

taveṣṭā nanu nāmaitā bhāryāś candranibhānanāḥ
idānīṃ nekṣase kasmāt sugrīvaṃ plavageśvaram

एते हि सचिवा राजंस्तारप्रभृतयस्तव
पुरवासिजनश्चायं परिवार्यासतेऽनघ

ete hi sacivā rājaṃs tāraprabhṛtayas tava
puravāsijanaś cāyaṃ parivāryāsate 'nagha

विसर्जयैनान्प्रवलान्यथोचितमरिंदम
ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदिरोत्कटाः

visarjayainān pravalān yathocitam ariṃdama
tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madirotkaṭāḥ

एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरिप्लुताम्
उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोककर्शिताः

evaṃ vilapatīṃ tārāṃ patiśokapariplutām
utthāpayanti sma tadā vānaryaḥ śokakarśitāḥ

सुग्रीवेण ततः सार्धमङ्गदः पितरं रुदन्
चितामारोपयामास शोकेनाभिहतेन्द्रियः

sugrīveṇa tataḥ sārdham aṅgadaḥ pitaraṃ rudan
citām āropayām āsa śokenābhihatendriyaḥ

ततोऽग्निं विधिवद्दत्त्वा सोऽपसव्यं चकार ह
पितरं दीर्घमध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः

tato 'gniṃ vidhivad dattvā so 'pasavyaṃ cakāra ha
pitaraṃ dīrgham adhvānaṃ prasthitaṃ vyākulendriyaḥ

संस्कृत्य वालिनं ते तु विधिपूर्वं प्लवंगमाः
आजग्मुरुदकं कर्तुं नदीं शीतजलां शुभाम्

saṃskṛtya vālinaṃ te tu vidhipūrvaṃ plavaṃgamāḥ
ājagmur udakaṃ kartuṃ nadīṃ śītajalāṃ śubhām

ततस्ते सहितास्तत्र अङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः
सुग्रीवतारासहिताः सिषिचुर्वालिने जलम्

tatas te sahitās tatra aṅgadaṃ sthāpya cāgrataḥ
sugrīvatārāsahitāḥ siṣicur vāline jalam

सुग्रीवेणैव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः
समानशोकः काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्यकारयत्

sugrīveṇaiva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ
samānaśokaḥ kākutsthaḥ pretakāryāṇy akārayat