Kishkindha Kanda, sarga 27

स तदा वालिनं हत्वाह्सुग्रीवमभिषिच्य च
वसन्माल्यवतः पृष्टे रामो लक्ष्मणमब्रवीत्

sa tadā vālinaṃ hatvāh sugrīvam abhiṣicya ca
vasan mālyavataḥ pṛṣṭe rāmo lakṣmaṇam abravīt

अयं स कालः संप्राप्तः समयोऽद्य जलागमः
संपश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः

ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ samayo 'dya jalāgamaḥ
saṃpaśya tvaṃ nabho meghaiḥ saṃvṛtaṃ girisaṃnibhaiḥ

नव मास धृतं गर्भं भास्कारस्य गभस्तिभिः
पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम्

nava māsa dhṛtaṃ garbhaṃ bhāskārasya gabhastibhiḥ
pītvā rasaṃ samudrāṇāṃ dyauḥ prasūte rasāyanam

शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपङ्क्तिभिः
कुटजार्जुनमालाभिरलंकर्तुं दिवाकरम्

śakyam ambaram āruhya meghasopānapaṅktibhiḥ
kuṭajārjunamālābhir alaṃkartuṃ divākaram

संध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वधिकपाण्डुरैः
स्निग्धैरभ्रपटच्छदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम्

saṃdhyārāgotthitais tāmrair anteṣv adhikapāṇḍuraiḥ
snigdhair abhrapaṭacchadair baddhavraṇam ivāmbaram

मन्दमारुतनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम्
आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम्

mandamārutaniḥśvāsaṃ saṃdhyācandanarañjitam
āpāṇḍujaladaṃ bhāti kāmāturam ivāmbaram

एषा धर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता
सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति

eṣā dharmaparikliṣṭā navavāripariplutā
sīteva śokasaṃtaptā mahī bāṣpaṃ vimuñcati

मेघोदरविनिर्मुक्ताः कह्लारसुखशीतलाः
शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकिगन्धिनः

meghodaravinirmuktāḥ kahlārasukhaśītalāḥ
śakyam añjalibhiḥ pātuṃ vātāḥ ketakigandhinaḥ

एष फुल्लार्जुनः शैलः केतकैरधिवासितः
सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते

eṣa phullārjunaḥ śailaḥ ketakair adhivāsitaḥ
sugrīva iva śāntārir dhārābhir abhiṣicyate

मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः
मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः

meghakṛṣṇājinadharā dhārāyajñopavītinaḥ
mārutāpūritaguhāḥ prādhītā iva parvatāḥ

कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरिव ताडितम्
अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम्

kaśābhir iva haimībhir vidyudbhir iva tāḍitam
antaḥstanitanirghoṣaṃ savedanam ivāmbaram

नीलमेघाश्रिता विद्युत्स्फुरन्ती प्रतिभाति मे
स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी

nīlameghāśritā vidyut sphurantī pratibhāti me
sphurantī rāvaṇasyāṅke vaidehīva tapasvinī

इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः
अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः

imās tā manmathavatāṃ hitāḥ pratihatā diśaḥ
anuliptā iva ghanair naṣṭagrahaniśākarāḥ

क्वचिद्बाष्पाभिसंरुद्धान्वर्षागमसमुत्सुकान्
कुटजान्पश्य सौमित्रे पुष्टितान्गिरिसानुषु
मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनान्स्थितान्

kva cid bāṣpābhisaṃruddhān varṣāgamasamutsukān
kuṭajān paśya saumitre puṣṭitān girisānuṣu
mama śokābhibhūtasya kāmasaṃdīpanān sthitān

रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु;र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः
स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां; प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान्

rajaḥ praśāntaṃ sahimo 'dya vāyur; nidāghadoṣaprasarāḥ praśāntāḥ
sthitā hi yātrā vasudhādhipānāṃ; pravāsino yānti narāḥ svadeśān

संप्रस्थिता मानसवासलुब्धाः; प्रियान्विताः संप्रति चक्रवाकः
अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु; यानानि मार्गेषु न संपतन्ति

saṃprasthitā mānasavāsalubdhāḥ; priyānvitāḥ saṃprati cakravākaḥ
abhīkṣṇavarṣodakavikṣateṣu; yānāni mārgeṣu na saṃpatanti

क्वचित्प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं; नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति
क्वचित्क्वचित्पर्वतसंनिरुद्धं; रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य

kva cit prakāśaṃ kva cid aprakāśaṃ; nabhaḥ prakīrṇāmbudharaṃ vibhāti
kva cit kva cit parvatasaṃniruddhaṃ; rūpaṃ yathā śāntamahārṇavasya

व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पै;र्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम्
मयूरकेकाभिरनुप्रयातं; शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति

vyāmiśritaṃ sarjakadambapuṣpair; navaṃ jalaṃ parvatadhātutāmram
mayūrakekābhir anuprayātaṃ; śailāpagāḥ śīghrataraṃ vahanti

रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं; प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम्
अनेकवर्णं पवनावधूतं; भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम्

rasākulaṃ ṣaṭpadasaṃnikāśaṃ; prabhujyate jambuphalaṃ prakāmam
anekavarṇaṃ pavanāvadhūtaṃ; bhūmau pataty āmraphalaṃ vipakvam

विद्युत्पताकाः सबलाक मालाः; शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः
गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादा; मत्तगजेन्द्रा इव संयुगस्थः

vidyutpatākāḥ sabalāka mālāḥ; śailendrakūṭākṛtisaṃnikāśāḥ
garjanti meghāḥ samudīrṇanādā; mattagajendrā iva saṃyugasthaḥ

मेघाभिकामी परिसंपतन्ती; संमोदिता भाति बलाकपङ्क्तिः
वातावधूता वरपौण्डरीकी; लम्बेव माला रचिताम्बरस्य

meghābhikāmī parisaṃpatantī; saṃmoditā bhāti balākapaṅktiḥ
vātāvadhūtā varapauṇḍarīkī; lambeva mālā racitāmbarasya

निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति; द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति
हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति; कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति

nidrā śanaiḥ keśavam abhyupaiti; drutaṃ nadī sāgaram abhyupaiti
hṛṣṭā balākā ghanam abhyupaiti; kāntā sakāmā priyam abhyupaiti

जाता वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ता; जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः
जाता वृषा गोषु समानकामा; जाता मही सस्यवनाभिरामा

jātā vanāntāḥ śikhisupranṛttā; jātāḥ kadambāḥ sakadambaśākhāḥ
jātā vṛṣā goṣu samānakāmā; jātā mahī sasyavanābhirāmā

वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति; ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति
नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः; प्रियाविनीहाः शिखिनः प्लवंगाः

vahanti varṣanti nadanti bhānti; dhyāyanti nṛtyanti samāśvasanti
nadyo ghanā mattagajā vanāntāḥ; priyāvinīhāḥ śikhinaḥ plavaṃgāḥ

प्रहर्षिताः केतकपुष्पगन्ध;माघ्राय हृष्टा वननिर्झरेषु
प्रपात शब्दाकुलिता गजेन्द्राः; सार्धं मयूरैः समदा नदन्ति

praharṣitāḥ ketakapuṣpagandham; āghrāya hṛṣṭā vananirjhareṣu
prapāta śabdākulitā gajendrāḥ; sārdhaṃ mayūraiḥ samadā nadanti

धारानिपातैरभिहन्यमानाः; कदम्बशाखासु विलम्बमानाः
क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं; शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति

dhārānipātair abhihanyamānāḥ; kadambaśākhāsu vilambamānāḥ
kṣaṇārjitaṃ puṣparasāvagāḍhaṃ; śanair madaṃ ṣaṭcaraṇās tyajanti

अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः; फलैः सुपर्याप्त रसैः समृद्धैः
जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखा; निलीयमाना इव षट्पदौघैः

aṅgāracūrṇotkarasaṃnikāśaiḥ; phalaiḥ suparyāpta rasaiḥ samṛddhaiḥ
jambūdrumāṇāṃ pravibhānti śākhā; nilīyamānā iva ṣaṭpadaughaiḥ

तडित्पताकाभिरलंकृताना;मुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्
विभान्ति रूपाणि बलाहकानां; रणोद्यतानामिव वारणानाम्

taḍitpatākābhir alaṃkṛtānām; udīrṇagambhīramahāravāṇām
vibhānti rūpāṇi balāhakānāṃ; raṇodyatānām iva vāraṇānām

मार्गानुगः शैलवनानुसारी; संप्रस्थितो मेघरवं निशम्य
युद्धाभिकामः प्रतिनागशङ्की; मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः

mārgānugaḥ śailavanānusārī; saṃprasthito megharavaṃ niśamya
yuddhābhikāmaḥ pratināgaśaṅkī; matto gajendraḥ pratisaṃnivṛttaḥ

मुक्तासकाशं सलिलं पतद्वै; सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम्
हृष्टा विवर्णच्छदना विहंगाः; सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति

muktāsakāśaṃ salilaṃ patad vai; sunirmalaṃ patrapuṭeṣu lagnam
hṛṣṭā vivarṇacchadanā vihaṃgāḥ; surendradattaṃ tṛṣitāḥ pibanti

नीलेषु नीला नववारिपूर्णा; मेघेषु मेघाः प्रविभान्ति सक्ताः
दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धाः; शैलेषु शैला इव बद्धमूलाः

nīleṣu nīlā navavāripūrṇā; megheṣu meghāḥ pravibhānti saktāḥ
davāgnidagdheṣu davāgnidagdhāḥ; śaileṣu śailā iva baddhamūlāḥ

मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा; वनेषु विश्रान्ततरा मृगेन्द्राः
रम्या नगेन्द्रा निभृता नगेन्द्राः; प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः

mattā gajendrā muditā gavendrā; vaneṣu viśrāntatarā mṛgendrāḥ
ramyā nagendrā nibhṛtā nagendrāḥ; prakrīḍito vāridharaiḥ surendraḥ

वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना प्रतिनिवर्तते
वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः

vṛttā yātrā narendrāṇāṃ senā pratinivartate
vairāṇi caiva mārgāś ca salilena samīkṛtāḥ

मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम्
अयमध्यायसमयः सामगानामुपस्थितः

māsi prauṣṭhapade brahma brāhmaṇānāṃ vivakṣatām
ayam adhyāyasamayaḥ sāmagānām upasthitaḥ

निवृत्तकर्मायतनो नूनं संचितसंचयः
आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोषकाधिपः

nivṛttakarmāyatano nūnaṃ saṃcitasaṃcayaḥ
āṣāḍhīm abhyupagato bharataḥ koṣakādhipaḥ

नूनमापूर्यमाणायाः सरय्वा वधते रयः
मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः

nūnam āpūryamāṇāyāḥ sarayvā vadhate rayaḥ
māṃ samīkṣya samāyāntam ayodhyāyā iva svanaḥ

इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखमश्नुते
विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः

imāḥ sphītaguṇā varṣāḥ sugrīvaḥ sukham aśnute
vijitāriḥ sadāraś ca rājye mahati ca sthitaḥ

अहं तु हृतदारश्च राज्याच्च महतश्च्युतः
नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण

ahaṃ tu hṛtadāraś ca rājyāc ca mahataś cyutaḥ
nadīkūlam iva klinnam avasīdāmi lakṣmaṇa

शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः
रावणश्च महाञ्शत्रुरपारं प्रतिभाति मे

śokaś ca mama vistīrṇo varṣāś ca bhṛśadurgamāḥ
rāvaṇaś ca mahāñ śatrur apāraṃ pratibhāti me

अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान्
प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किंचिदीरितम्

ayātrāṃ caiva dṛṣṭvemāṃ mārgāṃś ca bhṛśadurgamān
praṇate caiva sugrīve na mayā kiṃ cid īritam

अपि चातिपरिक्लिष्टं चिराद्दारैः समागतम्
आत्मकार्यगरीयस्त्वाद्वक्तुं नेच्छामि वानरम्

api cātiparikliṣṭaṃ cirād dāraiḥ samāgatam
ātmakāryagarīyastvād vaktuṃ necchāmi vānaram

स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम्
उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः

svayam eva hi viśramya jñātvā kālam upāgatam
upakāraṃ ca sugrīvo vetsyate nātra saṃśayaḥ

तस्मात्कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण
सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन्

tasmāt kālapratīkṣo 'haṃ sthito 'smi śubhalakṣaṇa
sugrīvasya nadīnāṃ ca prasādam anupālayan

उपकारेण वीरो हि प्रतिकारेण युज्यते
अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः

upakāreṇa vīro hi pratikāreṇa yujyate
akṛtajño 'pratikṛto hanti sattvavatāṃ manaḥ

अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः; कृताञ्जलिस्तत्प्रतिपूज्य भाषितम्
उवाच रामं स्वभिराम दर्शनं; प्रदर्शयन्दर्शनमात्मनः शुभम्

athaivam uktaḥ praṇidhāya lakṣmaṇaḥ; kṛtāñjalis tat pratipūjya bhāṣitam
uvāca rāmaṃ svabhirāma darśanaṃ; pradarśayan darśanam ātmanaḥ śubham

यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं; नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः
शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवा;ञ्जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः

yathoktam etat tava sarvam īpsitaṃ; narendra kartā nacirād dharīśvaraḥ
śaratpratīkṣaḥ kṣamatām imaṃ bhavāñ; jalaprapātaṃ ripunigrahe dhṛtaḥ