Kishkindha Kanda, sarga 29

गुहां प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः
वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः

guhāṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ
varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ

पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम्
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम्

pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām

कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम्
बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः

kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām
buddhvā kālam atītaṃ ca mumoha paramāturaḥ

स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः
मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः

sa tu saṃjñām upāgamya muhūrtān matimān punaḥ
manaḥsthām api vaidehīṃ cintayām āsa rāghavaḥ

आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते
शारदं गगनं दृष्ट्व जगाम मनसा प्रियाम्

āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭva jagāma manasā priyām

दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम्
सारसारवसंघुष्टं विललापार्तया गिरा

dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam
sārasāravasaṃghuṣṭaṃ vilalāpārtayā girā

सारसारवसंनादैः सारसारवनादिनी
याश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम्

sārasāravasaṃnādaiḥ sārasāravanādinī
yāśrame ramate bālā sādya me ramate katham

पुष्पितांश्चासनान्दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान्
कथं स रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती

puṣpitāṃś cāsanān dṛṣṭvā kāñcanān iva nirmalān
kathaṃ sa ramate bālā paśyantī mām apaśyatī

या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे बुध्यते कथम्

yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī
budhyate cārusarvāṅgī sādya me budhyate katham

निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम्
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति

niḥsvanaṃ cakravākānāṃ niśamya sahacāriṇām
puṇḍarīkaviśālākṣī katham eṣā bhaviṣyati

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च
तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे

sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca
tāṃ vinā mṛgaśāvākṣīṃ caran nādya sukhaṃ labhe

अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम्
न दूरं पीडयेत्कामः शरद्गुणनिरन्तरः

api tāṃ madviyogāc ca saukumāryāc ca bhāminīm
na dūraṃ pīḍayet kāmaḥ śaradguṇanirantaraḥ

एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः
विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात्

evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ
vihaṃga iva sāraṅgaḥ salilaṃ tridaśeśvarāt

ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणोऽग्रजम्

tataś cañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvām̐l lakṣmaṇo 'grajam

तं चिन्तया दुःसहया परीतं; विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी
भ्रातुर्विषादात्परितापदीनः; समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम्

taṃ cintayā duḥsahayā parītaṃ; visaṃjñam ekaṃ vijane manasvī
bhrātur viṣādāt paritāpadīnaḥ; samīkṣya saumitrir uvāca rāmam

किमार्य कामस्य वशंगतेन; किमात्मपौरुष्यपराभवेन
अयं सदा संहृइयते समाधिः; किमत्र योगेन निवर्तितेन

kim ārya kāmasya vaśaṃgatena; kim ātmapauruṣyaparābhavena
ayaṃ sadā saṃhṛiyate samādhiḥ; kim atra yogena nivartitena

क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं; समाधियोगानुगतं च कालम्
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्व; स्वकर्महेतुं च कुरुष्व हेतुम्

kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ; samādhiyogānugataṃ ca kālam
sahāyasāmarthyam adīnasattva; svakarmahetuṃ ca kuruṣva hetum

न जानकी मानववंशनाथ; त्वया सनाथा सुलभा परेण
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य; न दह्यते वीरवरार्ह कश्चित्

na jānakī mānavavaṃśanātha; tvayā sanāthā sulabhā pareṇa
na cāgnicūḍāṃ jvalitām upetya; na dahyate vīravarārha kaś cit

सलक्ष्मणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं; स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं; ससामधर्मार्थसमाहितं च

salakṣmaṇaṃ lakṣmaṇam apradhṛṣyaṃ; svabhāvajaṃ vākyam uvāca rāmaḥ
hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ; sasāmadharmārthasamāhitaṃ ca

निःसंशयं कार्यमवेक्षितव्यं; क्रियाविशेषो ह्यनुवर्तितव्यः
ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य; कुमारकार्यस्य फलं न चिन्त्यम्

niḥsaṃśayaṃ kāryam avekṣitavyaṃ; kriyāviśeṣo hy anuvartitavyaḥ
nanu pravṛttasya durāsadasya; kumārakāryasya phalaṃ na cintyam

अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन्
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता

atha padmapalāśākṣīṃ maithilīm anucintayan
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā

तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम्
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः

tarpayitvā sahasrākṣaḥ salilena vasuṃdharām
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः
विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज

snigdhagambhīranirghoṣāḥ śailadrumapurogamāḥ
visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja

नीलोत्पलदलश्यामः श्यामीकृत्वा दिशो दश
विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः

nīlotpaladalaśyāmaḥ śyāmīkṛtvā diśo daśa
vimadā iva mātaṅgāḥ śāntavegāḥ payodharāḥ

जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः

jalagarbhā mahāvegāḥ kuṭajārjunagandhinaḥ
caritvā viratāḥ saumya vṛṣṭivātāḥ samudyatāḥ

घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ

ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntaḥ sahasānagha

अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः
अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः

abhivṛṣṭā mahāmeghair nirmalāś citrasānavaḥ
anuliptā ivābhānti girayaś candraraśmibhiḥ

दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः
नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः

darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ
navasaṃgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ

प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुररीभिर्विनादिताः
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः

prasannasalilāḥ saumya kurarībhir vināditāḥ
cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ

अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज
उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः

anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja
udyogasamayaḥ saumya pārthivānām upasthitaḥ

इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज
न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम्

iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja
na ca paśyāmi sugrīvam udyogaṃ vā tathāvidham

चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः
मम शोकाभितप्तस्य सौम्य सीतामपश्यतः

catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ
mama śokābhitaptasya saumya sītām apaśyataḥ

प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण

priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite
kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa

अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः

anātho hṛtarājyo 'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ
dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ

इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः
अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतप

ity etaiḥ kāraṇaiḥ saumya sugrīvasya durātmanaḥ
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ paraṃtapa

स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे
कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते

sa kālaṃ parisaṃkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe
kṛtārthaḥ samayaṃ kṛtvā durmatir nāvabudhyate

त्वं प्रविश्य च किष्किन्धां ब्रूहि वानरपुंगवम्
मूर्खं ग्राम्य सुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम

tvaṃ praviśya ca kiṣkindhāṃ brūhi vānarapuṃgavam
mūrkhaṃ grāmya sukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanān mama

अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम्
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः

arthinām upapannānāṃ pūrvaṃ cāpy upakāriṇām
āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ

शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम्
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyam udīritam
satyena parigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ

कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये
तान्मृतानपि क्रव्यादः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते

kṛtārthā hy akṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye
tān mṛtān api kravyādaḥ kṛtaghnān nopabhuñjate

नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे
द्रष्टुमिच्छन्ति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम्

nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe
draṣṭum icchanti cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam

घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनः संश्रोतुमिच्छति

ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge
nirghoṣam iva vajrasya punaḥ saṃśrotum icchati

काममेवंगतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज

kāmam evaṃgate 'py asya parijñāte parākrame
tvatsahāyasya me vīra na cintā syān nṛpātmaja

यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरंजय
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः

yadartham ayam ārambhaḥ kṛtaḥ parapuraṃjaya
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ

वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः
व्यतीतांश्चतुरो मासान्विहरन्नावबुध्यते

varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ
vyatītāṃś caturo māsān viharan nāvabudhyate

सामात्यपरिषत्क्रीडन्पानमेवोपसेवते
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम्

sāmātyapariṣat krīḍan pānam evopasevate
śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām

उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः

ucyatāṃ gaccha sugrīvas tvayā vatsa mahābala
mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāś cainam idaṃ vacaḥ

न च संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः
समये तिष्ठ सुग्रीवमा वालिपथमन्वगाः

na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ
samaye tiṣṭha sugrīvamā vālipatham anvagāḥ

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम्

eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā
tvāṃ tu satyād atikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam

तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ
तत्तद्ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः

tad evaṃ vihite kārye yad dhitaṃ puruṣarṣabha
tat tad brūhi naraśreṣṭha tvara kālavyatikramaḥ

कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर; प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम्
मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं; त्वमद्य पश्येर्मम चोदितैः शरैः

kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara; pratiśrutaṃ dharmam avekṣya śāśvatam
mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ; tvam adya paśyer mama coditaiḥ śaraiḥ

स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं; लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम्
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा; हरीश्वरमानववंशनाथः

sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ; lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam
cakāra tīvrāṃ matim ugratejā; harīśvaramānavavaṃśanāthaḥ