Kishkindha Kanda, sarga 30

स कामिनं दीनमदीनसत्त्वः; शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम्
नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं; रामानुजः पूर्वजमित्युवाच

sa kāminaṃ dīnam adīnasattvaḥ; śokābhipannaṃ samudīrṇakopam
narendrasūnur naradevaputraṃ; rāmānujaḥ pūrvajam ity uvāca

न वानरः स्थास्यति साधुवृत्ते; न मंस्यते कार्यफलानुषङ्गान्
न भक्ष्यते वानरराज्यलक्ष्मीं; तथा हि नाभिक्रमतेऽस्य बुद्धिः

na vānaraḥ sthāsyati sādhuvṛtte; na maṃsyate kāryaphalānuṣaṅgān
na bhakṣyate vānararājyalakṣmīṃ; tathā hi nābhikramate 'sya buddhiḥ

मतिक्षयाद्ग्राम्यसुखेषु सक्त;स्तव प्रसादाप्रतिकारबुद्धिः
हतोऽग्रजं पश्यतु वालिनं स; न राज्यमेवं विगुणस्य देयम्

matikṣayād grāmyasukheṣu saktas; tava prasādāpratikārabuddhiḥ
hato 'grajaṃ paśyatu vālinaṃ sa; na rājyam evaṃ viguṇasya deyam

न धारये कोपमुदीर्णवेगं; निहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य
हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रो; नरेन्द्रपत्न्या विचयं करोतु

na dhāraye kopam udīrṇavegaṃ; nihanmi sugrīvam asatyam adya
haripravīraiḥ saha vāliputro; narendrapatnyā vicayaṃ karotu

तमात्तबाणासनमुत्पतन्तं; निवेदितार्थं रणचण्डकोपम्
उवच रामः परवीरहन्ता; स्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम्

tam āttabāṇāsanam utpatantaṃ; niveditārthaṃ raṇacaṇḍakopam
uvaca rāmaḥ paravīrahantā; svavekṣitaṃ sānunayaṃ ca vākyam

न हि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत्
पापमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः

na hi vai tvadvidho loke pāpam evaṃ samācaret
pāpam āryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ

नेदमद्य त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण
तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च संगतम्

nedam adya tvayā grāhyaṃ sādhuvṛttena lakṣmaṇa
tāṃ prītim anuvartasva pūrvavṛttaṃ ca saṃgatam

सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन्
वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये

sāmopahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan
vaktum arhasi sugrīvaṃ vyatītaṃ kālaparyaye

सोऽ ग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत्पुरुषर्षभः
प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा

so' grajenānuśiṣṭārtho yathāvat puruṣarṣabhaḥ
praviveśa purīṃ vīro lakṣmaṇaḥ paravīrahā

ततः शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः
लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः

tataḥ śubhamatiḥ prājño bhrātuḥ priyahite rataḥ
lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdho jagāma bhavanaṃ kapeḥ

शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः
प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव

śakrabāṇāsanaprakhyaṃ dhanuḥ kālāntakopamaḥ
pragṛhya giriśṛṅgābhaṃ mandaraḥ sānumān iva

यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम्
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्त्वा रामानुजस्तदा

yathoktakārī vacanam uttaraṃ caiva sottaram
bṛhaspatisamo buddhyā mattvā rāmānujas tadā

कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः
प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्तदा

kāmakrodhasamutthena bhrātuḥ kopāgninā vṛtaḥ
prabhañjana ivāprītaḥ prayayau lakṣmaṇas tadā

सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन्बहून्
पर्यस्यन्गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगतः

sālatālāśvakarṇāṃś ca tarasā pātayan bahūn
paryasyan girikūṭāni drumān anyāṃś ca vegataḥ

शिलाश्च शकलीकुर्वन्पद्भ्यां गज इवाशुगः
दूरमेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद्द्रुतम्

śilāś ca śakalīkurvan padbhyāṃ gaja ivāśugaḥ
dūram ekapadaṃ tyaktvā yayau kāryavaśād drutam

तामपश्यद्बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम्
दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसंकटे

tām apaśyad balākīrṇāṃ harirājamahāpurīm
durgām ikṣvākuśārdūlaḥ kiṣkindhāṃ girisaṃkaṭe

रोषात्प्रस्फुरमाणौष्ठः सुग्रीवं प्रति कल्ष्मणः
ददर्श वानरान्भीमान्किष्किन्धाया बहिश्चरान्

roṣāt prasphuramāṇauṣṭhaḥ sugrīvaṃ prati kalṣmaṇaḥ
dadarśa vānarān bhīmān kiṣkindhāyā bahiścarān

शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान्
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे

śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃś ca mahīruhān
jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ parvatāntare

तान्गृहीतप्रहरणान्हरीन्दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः

tān gṛhītapraharaṇān harīn dṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ
babhūva dviguṇaṃ kruddho bahvindhana ivānalaḥ

तं ते भयपरीताङ्गाः क्रुद्धं दृष्ट्वा प्लवंगमाः
कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः

taṃ te bhayaparītāṅgāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā plavaṃgamāḥ
kālamṛtyuyugāntābhaṃ śataśo vidrutā diśaḥ

ततः सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुंगवाः
क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन्

tataḥ sugrīvabhavanaṃ praviśya haripuṃgavāḥ
krodham āgamanaṃ caiva lakṣmaṇasya nyavedayan

तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषो रहः
न तेषां कपिवीराणां शुश्राव वचनं तदा

tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣo rahaḥ
na teṣāṃ kapivīrāṇāṃ śuśrāva vacanaṃ tadā

ततः सचिवसंदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः
गिरिकुञ्जरमेघाभा नगर्या निर्ययुस्तदा

tataḥ sacivasaṃdiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ
girikuñjarameghābhā nagaryā niryayus tadā

नखदंष्ट्रायुधा घोराः सर्वे विकृतदर्शनाः
सर्वे शार्दूलदर्पाश्च सर्वे च विकृताननाः

nakhadaṃṣṭrāyudhā ghorāḥ sarve vikṛtadarśanāḥ
sarve śārdūladarpāś ca sarve ca vikṛtānanāḥ

दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः

daśanāgabalāḥ ke cit ke cid daśaguṇottarāḥ
ke cin nāgasahasrasya babhūvus tulyavikramāḥ

कृत्स्नां हि कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्तैर्महाबलैः
अपश्यल्लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदम्

kṛtsnāṃ hi kapibhir vyāptāṃ drumahastair mahābalaiḥ
apaśyal lakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkindhāṃ tāṃ durāsadam

ततस्ते हरयः सर्वे प्राकारपरिखान्तरात्
निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा

tatas te harayaḥ sarve prākāraparikhāntarāt
niṣkramyodagrasattvās tu tasthur āviṣkṛtaṃ tadā

सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजं चार्तमात्मवान्
बुद्ध्वा कोपवशं वीरः पुनरेव जगाम सः

sugrīvasya pramādaṃ ca pūrvajaṃ cārtam ātmavān
buddhvā kopavaśaṃ vīraḥ punar eva jagāma saḥ

स दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः कोपसंरक्तलोचनः
बभूव नरशार्दूलसधूम इव पावकः

sa dīrghoṣṇamahocchvāsaḥ kopasaṃraktalocanaḥ
babhūva naraśārdūlasadhūma iva pāvakaḥ

बाणशल्यस्फुरज्जिह्वः सायकासनभोगवान्
स्वतेजोविषसंघातः पञ्चास्य इव पन्नगः

bāṇaśalyasphurajjihvaḥ sāyakāsanabhogavān
svatejoviṣasaṃghātaḥ pañcāsya iva pannagaḥ

तं दीप्तमिव कालाग्निं नागेन्द्रमिव कोपितम्
समासाद्याङ्गदस्त्रासाद्विषादमगमद्भृशम्

taṃ dīptam iva kālāgniṃ nāgendram iva kopitam
samāsādyāṅgadas trāsād viṣādam agamad bhṛśam

सोऽङ्गदं रोषताम्राक्षः संदिदेश महायशाः
सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनमित्युत

so 'ṅgadaṃ roṣatāmrākṣaḥ saṃdideśa mahāyaśāḥ
sugrīvaḥ kathyatāṃ vatsa mamāgamanam ity uta

एष रामानुजः प्राप्तस्त्वत्सकाशमरिंदमः
भ्रातुर्व्यसनसंतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः

eṣa rāmānujaḥ prāptas tvatsakāśam ariṃdamaḥ
bhrātur vyasanasaṃtapto dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टोऽङ्गदोऽब्रवीत्
पितुः समीपमागम्य सौमित्रिरयमागतः

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā śokāviṣṭo 'ṅgado 'bravīt
pituḥ samīpam āgamya saumitrir ayam āgataḥ

ते महौघनिभं दृष्ट्वा वज्राशनिसमस्वनम्
सिंहनादं समं चक्रुर्लक्ष्मणस्य समीपतः

te mahaughanibhaṃ dṛṣṭvā vajrāśanisamasvanam
siṃhanādaṃ samaṃ cakrur lakṣmaṇasya samīpataḥ

तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः
मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलस्रग्विभूषणः

tena śabdena mahatā pratyabudhyata vānaraḥ
madavihvalatāmrākṣo vyākulasragvibhūṣaṇaḥ

अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ
मन्त्रिणो वानरेन्द्रस्य संमतोदारदर्शिनौ

athāṅgadavacaḥ śrutvā tenaiva ca samāgatau
mantriṇo vānarendrasya saṃmatodāradarśinau

प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः
वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः

plakṣaś caiva prabhāvaś ca mantriṇāv arthadharmayoḥ
vaktum uccāvacaṃ prāptaṃ lakṣmaṇaṃ tau śaśaṃsatuḥ

प्रसादयित्वा सुग्रीवं वचनैः सामनिश्चितैः
आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम्

prasādayitvā sugrīvaṃ vacanaiḥ sāmaniścitaiḥ
āsīnaṃ paryupāsīnau yathā śakraṃ marutpatim

सत्यसंधौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
वयस्य भावं संप्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ

satyasaṃdhau mahābhāgau bhrātarau rāmalakṣmaṇau
vayasya bhāvaṃ saṃprāptau rājyārhau rājyadāyinau

तयोरेको धनुष्पाणिर्द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः
यस्य भीताः प्रवेपन्ते नादान्मुञ्चन्ति वानराः

tayor eko dhanuṣpāṇir dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ
yasya bhītāḥ pravepante nādān muñcanti vānarāḥ

स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो वाक्यसारथिः
व्यवसाय रथः प्राप्तस्तस्य रामस्य शासनात्

sa eṣa rāghavabhrātā lakṣmaṇo vākyasārathiḥ
vyavasāya rathaḥ prāptas tasya rāmasya śāsanāt

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः सह बन्धुभिः
राजंस्तिष्ठ स्वसमये भव सत्यप्रतिश्रवः

tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputraḥ saha bandhubhiḥ
rājaṃs tiṣṭha svasamaye bhava satyapratiśravaḥ