Kishkindha Kanda, sarga 32
अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा
प्रविवेश गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात्
atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā
praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt
द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः
बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः
dvārasthā harayas tatra mahākāyā mahābalāḥ
babhūvur lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ
निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम्
बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन्
niḥśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam
babhūvur harayas trastā na cainaṃ paryavārayan
स तं रत्नमयीं श्रीमान्दिव्यां पुष्पितकाननाम्
रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम्
sa taṃ ratnamayīṃ śrīmān divyāṃ puṣpitakānanām
ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām
हर्म्यप्रासादसंबाधां नानापण्योपशोभिताम्
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम्
harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām
sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ puṣpitair upaśobhitām
देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः
दिव्य माल्याम्बरधारैः शोभितां प्रियदर्शनैः
devagandharvaputraiś ca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ
divya mālyāmbaradhāraiḥ śobhitāṃ priyadarśanaiḥ
चन्दनागरुपद्मानां गन्धैः सुरभिगन्धिनाम्
मैरेयाणां मधूनां च संमोदितमहापथाम्
candanāgarupadmānāṃ gandhaiḥ surabhigandhinām
maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca saṃmoditamahāpathām
विन्ध्यमेरुगिरिप्रस्थैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः
ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः
vindhyamerugiriprasthaiḥ prāsādair naikabhūmibhiḥ
dadarśa girinadyaś ca vimalās tatra rāghavaḥ
अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविदस्य च
गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च
aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividasya ca
gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca
विद्युन्मालेश्च संपातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः
वीरबाहोः सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः
vidyunmāleś ca saṃpāteḥ sūryākṣasya hanūmataḥ
vīrabāhoḥ subāhoś ca nalasya ca mahātmanaḥ
कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा
दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः
kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatos tathā
dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ
एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम्
ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः
eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām
dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ
पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च
प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च
pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca
prabhūtadhanadhānyāni strīratnaiḥ śobhitāni ca
पाण्डुरेण तु शैलेन परिक्षिप्तं दुरासदम्
वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम्
pāṇḍureṇa tu śailena parikṣiptaṃ durāsadam
vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam
शुल्कैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्टितैरुपशोभितम्
śulkaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ
sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ puṣṭitair upaśobhitam
महेन्द्रदत्तैः श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसंनिभैः
दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैः शीतच्छायैर्मनोरमैः
mahendradattaiḥ śrīmadbhir nīlajīmūtasaṃnibhaiḥ
divyapuṣpaphalair vṛkṣaiḥ śītacchāyair manoramaiḥ
हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः
दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम्
haribhiḥ saṃvṛtadvāraṃ balibhiḥ śastrapāṇibhiḥ
divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam
सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः
अवार्यमाणः सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः
sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ
avāryamāṇaḥ saumitrir mahābhram iva bhāskaraḥ
स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा यानासनसमावृताः
प्रविश्य सुमहद्गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत्
sa sapta kakṣyā dharmātmā yānāsanasamāvṛtāḥ
praviśya sumahad guptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat
हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः
महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम्
haimarājataparyaṅkair bahubhiś ca varāsanaiḥ
mahārhāstaraṇopetais tatra tatropaśobhitam
प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वरम्
तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम्
praviśann eva satataṃ śuśrāva madhurasvaram
tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram
बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः
स्त्रियः सुग्रीवभवने ददर्श स महाबलः
bahvīś ca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ
striyaḥ sugrīvabhavane dadarśa sa mahābalaḥ
दृष्ट्वाभिजनसंपन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः
वरमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः
dṛṣṭvābhijanasaṃpannāś citramālyakṛtasrajaḥ
varamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ
नातृप्तान्नाति च व्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान्
सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः
nātṛptān nāti ca vyagrān nānudāttaparicchadān
sugrīvānucarāṃś cāpi lakṣayām āsa lakṣmaṇaḥ
कूजितं नूपुराणां च काञ्चीनां निनदं तथा।
सन्निशम्य तत श्रीमान्सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत्
kūjitaṃ nūpurāṇāṃ ca kāñcīnāṃ ninadaṃ tathā|
sanniśamya tata śrīmānsaumitrirlajjito'bhavat
रोषवेगप्रकुपितशश्रुत्वा चाभरणस्वनम्।
चकार ज्यास्वनं वीरो दिशश्शब्देन पूरयन्
roṣavegaprakupitaśaśrutvā cābharaṇasvanam|
cakāra jyāsvanaṃ vīro diśaśśabdena pūrayan
चारित्रेण महाबाहुरपकृष्ट स्सलक्ष्मणः।
तस्थावेकान्तमाश्रित्य रामकोपसमन्वितः
cāritreṇa mahābāhurapakṛṣṭa ssalakṣmaṇaḥ|
tasthāvekāntamāśritya rāmakopasamanvitaḥ
तेन चापस्वनेनाथ सुग्रीवः प्लवगाधिपः।
विज्ञायाऽगमनं त्रस्त स्सञ्चचाल वरासनात्
tena cāpasvanenātha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ|
vijñāyā'gamanaṃ trasta ssañcacāla varāsanāt
अङ्गदेन यथा मह्यं पुरस्तात्प्रतिवेदितम्।
सुव्यक्तमेष सम्प्राप्त स्सौमित्रिर्भ्रातृवत्सलः
aṅgadena yathā mahyaṃ purastātprativeditam|
suvyaktameṣa samprāpta ssaumitrirbhrātṛvatsalaḥ
अङ्गदेन समाख्यातं ज्यास्वनेन च वानरः।
बुबुधे लक्ष्मणं प्राप्तं मुखं चास्यव्यशुष्यत
aṅgadena samākhyātaṃ jyāsvanena ca vānaraḥ|
bubudhe lakṣmaṇaṃ prāptaṃ mukhaṃ cāsyavyaśuṣyata
ततस्तारां हरिश्रेष्ठस्सुग्रीवः प्रियदर्शनाम्।
उवाच हितमव्यग्रस्त्रास सम्भ्रान्तमानसः
tatastārāṃ hariśreṣṭhassugrīvaḥ priyadarśanām|
uvāca hitamavyagrastrāsa sambhrāntamānasaḥ
किन्नु तत्कारणं सुभ्रु प्रकृत्या मृदुमानसः।
सरोष इव सम्प्राप्तो येनायं राघवानुजः
kinnu tatkāraṇaṃ subhru prakṛtyā mṛdumānasaḥ|
saroṣa iva samprāpto yenāyaṃ rāghavānujaḥ
किं पश्यसि कुमारस्य रोषस्थानमनिन्दिते।
न खल्वकारणे कोपमाहरेन्नरसत्तमः
kiṃ paśyasi kumārasya roṣasthānamanindite|
na khalvakāraṇe kopamāharennarasattamaḥ
यदस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किञ्चिदप्रियम्।
तदबुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमर्हसि भाषितुम्
yadasya kṛtamasmābhirbudhyase kiñcidapriyam|
tadabuddhyā sampradhāryāśu kṣipramarhasi bhāṣitum
अथवा स्वयमेवैनं द्रष्टुमर्हसि भामिनि।
वचनै स्सान्त्वयुक्तैश्च प्रसादयितुमर्हसि
athavā svayamevainaṃ draṣṭumarhasi bhāmini|
vacanai ssāntvayuktaiśca prasādayitumarhasi
त्वद्दर्शन विशुद्धात्मा न स कोपं करिष्यति।
न हि स्त्रीषु महात्मानः क्वचित्कुर्वन्ति दारुणम्
tvaddarśana viśuddhātmā na sa kopaṃ kariṣyati|
na hi strīṣu mahātmānaḥ kvacitkurvanti dāruṇam
त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम्।
ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिन्दमम्
tvayā sāntvairupakrāntaṃ prasannendriyamānasam|
tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmyahamarindamam
सा प्रस्खलन्ती मदविह्वलाक्षी
प्रलम्बकाञ्चीगुण हेमसूत्रा।
सलक्षणा लक्ष्मणसन्निधानं
जगाम तारा नमिताङ्गयष्टिः
sā praskhalantī madavihvalākṣī
pralambakāñcīguṇa hemasūtrā|
salakṣaṇā lakṣmaṇasannidhānaṃ
jagāma tārā namitāṅgayaṣṭiḥ
स तां समीक्ष्यैव हरीशपन्तीं
तस्थावुदासीनतया महात्मा।
अवाङ्मुखोऽभून्मनुजेन्द्रपुत्रः
स्त्रीसन्निकर्षाद्विनिवृत्तकोपः
sa tāṃ samīkṣyaiva harīśapantīṃ
tasthāvudāsīnatayā mahātmā|
avāṅmukho'bhūnmanujendraputraḥ
strīsannikarṣādvinivṛttakopaḥ
सा पानयोगाद्विनिवृत्तलज्जा
दृष्टिप्रसादाच्च नरेन्द्रसूनोः।
उवाच तारा प्रणयप्रगल्भं
वाक्यं महार्थं परिसान्त्वपूर्वम्
sā pānayogādvinivṛttalajjā
dṛṣṭiprasādācca narendrasūnoḥ|
uvāca tārā praṇayapragalbhaṃ
vākyaṃ mahārthaṃ parisāntvapūrvam
किं कोपमूलं मनुजेन्द्रपुत्र
कस्ते न सन्तिष्ठति वाङ्निदेशे।
क श्शुष्कवृक्षं वनमापतन्तं
दवाग्निमासीदति निर्विशङ्कः
kiṃ kopamūlaṃ manujendraputra
kaste na santiṣṭhati vāṅnideśe|
ka śśuṣkavṛkṣaṃ vanamāpatantaṃ
davāgnimāsīdati nirviśaṅkaḥ
स तस्या वचनं श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमशङ्कितम्।
भूयः प्रणयदृष्टार्थं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्
sa tasyā vacanaṃ śrutvā sāntvapūrvamaśaṅkitam|
bhūyaḥ praṇayadṛṣṭārthaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt
किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः।
भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुद्ध्यसे
kimayaṃ kāmavṛttaste luptadharmārthasaṅgrahaḥ|
bhartā bhartṛhite yukte na cainamavabuddhyase
न चिन्तयति राज्यार्थं नास्मान् शोकपरायणान्।
सामात्यपरिषत्तारे पानमेवोपसेवते
na cintayati rājyārthaṃ nāsmān śokaparāyaṇān|
sāmātyapariṣattāre pānamevopasevate
स मासांश्चतुरः कृत्वा प्रमाणं प्लवगेश्वरः।
व्यतीतां स्तान्मदव्यग्रो विहरन्नावबुध्यते
sa māsāṃścaturaḥ kṛtvā pramāṇaṃ plavageśvaraḥ|
vyatītāṃ stānmadavyagro viharannāvabudhyate
न हि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेवं प्रशस्यते।
पानादर्थश्च धर्मश्च कामश्च परिहीयते
na hi dharmārthasiddhyarthaṃ pānamevaṃ praśasyate|
pānādarthaśca dharmaśca kāmaśca parihīyate
धर्मलोपो महांस्तावत्कृते ह्यप्रतिकुर्वतः।
अर्थलोपश्च मित्रस्य नाशे गुणवतो महान्
dharmalopo mahāṃstāvatkṛte hyapratikurvataḥ|
arthalopaśca mitrasya nāśe guṇavato mahān
मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठं सत्यधर्मपरायणम्।
तद्द्वयं तु परित्यक्तं न तु धर्मे व्यवस्थितम्
mitraṃ hyarthaguṇaśreṣṭhaṃ satyadharmaparāyaṇam|
taddvayaṃ tu parityaktaṃ na tu dharme vyavasthitam
तदेवं प्रस्तुते कार्ये कार्यमस्माभिरुत्तरम्।
यत्कार्यं कार्यतत्त्वज्ञे तदुदाहर्तुमर्हसि
tadevaṃ prastute kārye kāryamasmābhiruttaram|
yatkāryaṃ kāryatattvajñe tadudāhartumarhasi
सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं
निशम्य वाक्यं मधुरस्वभावम्।
तारा गतार्थे मनुजेन्द्रकार्ये
विश्वासयुक्तं तमुवाच भूयः
sā tasya dharmārthasamādhiyuktaṃ
niśamya vākyaṃ madhurasvabhāvam|
tārā gatārthe manujendrakārye
viśvāsayuktaṃ tamuvāca bhūyaḥ
न कोपकालः क्षितिपालपुत्र
न चाति कोप स्स्वजने विधेयः।
त्वदर्थकामस्य जनस्य तस्य
प्रमादमप्यर्हसि वीर सोढुम्
na kopakālaḥ kṣitipālaputra
na cāti kopa ssvajane vidheyaḥ|
tvadarthakāmasya janasya tasya
pramādamapyarhasi vīra soḍhum
कोपं कथं नाम गुणप्रकृष्टः
कुमार कुर्यादपकृष्टसत्त्वे।
कस्त्वद्विधः कोपवशं हि गच्छे
त्सत्त्वावरुद्धस्तपसः प्रसूतिः
kopaṃ kathaṃ nāma guṇaprakṛṣṭaḥ
kumāra kuryādapakṛṣṭasattve|
kastvadvidhaḥ kopavaśaṃ hi gacche
tsattvāvaruddhastapasaḥ prasūtiḥ
जानामि रोषं हरिवीरबन्धो
र्जानामि कार्यस्य च कालसङ्गम्।
जानामि कार्यं त्वयि यत्कृतं न
स्तच्चापि जानामि यदत्र कार्यम्
jānāmi roṣaṃ harivīrabandho
rjānāmi kāryasya ca kālasaṅgam|
jānāmi kāryaṃ tvayi yatkṛtaṃ na
staccāpi jānāmi yadatra kāryam
तच्चापि जानामि यथविषह्यं
बलं नरश्रेष्ठ शरीरजस्य।
जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं
कामेन सुग्रीवमसक्तमद्य
taccāpi jānāmi yathaviṣahyaṃ
balaṃ naraśreṣṭha śarīrajasya|
jānāmi yasmiṃśca jane'vabaddhaṃ
kāmena sugrīvamasaktamadya
न कामतन्त्रे तव बुद्धिरस्ति
त्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः।
न देशकालौ हि न चार्थधर्मा
ववेक्षते कामरतिर्मनुष्यः
na kāmatantre tava buddhirasti
tvaṃ vai yathā manyuvaśaṃ prapannaḥ|
na deśakālau hi na cārthadharmā
vavekṣate kāmaratirmanuṣyaḥ
तं कामवृत्तं मम सन्निकृष्टं
कामाभियोगाच्च निवृत्तलज्जम्।
क्षमस्व तावत्परवीरहन्त
स्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम्
taṃ kāmavṛttaṃ mama sannikṛṣṭaṃ
kāmābhiyogācca nivṛttalajjam|
kṣamasva tāvatparavīrahanta
stvadbhrātaraṃ vānaravaṃśanātham
महर्षयो धर्मतपोऽभिकामाः
कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः।
अयं प्रकृत्या चपलः कपिस्तु
कथं न सज्जेत सुखेषु राजा
maharṣayo dharmatapo'bhikāmāḥ
kāmānukāmāḥ pratibaddhamohāḥ|
ayaṃ prakṛtyā capalaḥ kapistu
kathaṃ na sajjeta sukheṣu rājā
इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं
सा वानरी लक्ष्मणमप्रमेयम्।
पुन स्सखेदं मदविह्वलञ्च
भर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे
ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ
sā vānarī lakṣmaṇamaprameyam|
puna ssakhedaṃ madavihvalañca
bharturhitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe
उद्योगस्तु चिराज्ञप्त स्सुग्रीवेण नरोत्तम।
कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने
udyogastu cirājñapta ssugrīveṇa narottama|
kāmasyāpi vidheyena tavārthapratisādhane
आगता हि महावीर्या हरयः कामरूपिणः।
कोटीशतसहस्राणि नानानगनिवासिनः
āgatā hi mahāvīryā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ|
koṭīśatasahasrāṇi nānānaganivāsinaḥ
तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया।
अच्छलं मित्रभावेन सतां दारावलोकनम्
tadāgaccha mahābāho cāritraṃ rakṣitaṃ tvayā|
acchalaṃ mitrabhāvena satāṃ dārāvalokanam
तारया चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया चापि चोदितः।
प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिन्दमः
tārayā cābhyanujñātastvarayā cāpi coditaḥ|
praviveśa mahābāhurabhyantaramarindamaḥ
ततः सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने
महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसंनिभम्
tataḥ sugrīvam āsīnaṃ kāñcane paramāsane
mahārhāstaraṇopete dadarśādityasaṃnibham
दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम्
दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम्
दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम्
divyābharaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam
divyamālyāmbaradharaṃ mahendram iva durjayam
divyābharaṇamālyābhiḥ pramadābhiḥ samāvṛtam
रुमां तु वीरः परिरभ्य गाढं; वरासनस्थो वरहेमवर्णः
ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं; विशालनेत्रः सुविशालनेत्रम्
rumāṃ tu vīraḥ parirabhya gāḍhaṃ; varāsanastho varahemavarṇaḥ
dadarśa saumitrim adīnasattvaṃ; viśālanetraḥ suviśālanetram