Kishkindha Kanda, sarga 39

अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः
उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम्

atha rājā samṛddhārthaḥ sugrīvaḥ plavageśvaraḥ
uvāca naraśārdūlaṃ rāmaṃ parabalārdanam

आगता विनिविष्टाश्च बलिनः कामरूपिणः
वानरेन्द्रा महेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः

āgatā viniviṣṭāś ca balinaḥ kāmarūpiṇaḥ
vānarendrā mahendrābhā ye madviṣayavāsinaḥ

त इमे बहुसाहस्रैर्हरिभिर्भीमविक्रमैः
आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः

ta ime bahusāhasrair haribhir bhīmavikramaiḥ
āgatā vānarā ghorā daityadānavasaṃnibhāḥ

ख्यातकर्मापदानाश्च बलवन्तो जितक्लमाः
पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः

khyātakarmāpadānāś ca balavanto jitaklamāḥ
parākrameṣu vikhyātā vyavasāyeṣu cottamāḥ

पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः
कोट्यग्रश इमे प्राप्ता वानरास्तव किंकराः

pṛthivyambucarā rāma nānānaganivāsinaḥ
koṭyagraśa ime prāptā vānarās tava kiṃkarāḥ

निदेशवर्तिनः सर्वे सर्वे गुरुहिते रताः
अभिप्रेतमनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्यरिंदम

nideśavartinaḥ sarve sarve guruhite ratāḥ
abhipretam anuṣṭhātuṃ tava śakṣyanty ariṃdama

यन्मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तदुच्यताम्
तत्सैन्यं त्वद्वशे युक्तमाज्ञापयितुमर्हसि

yan manyase naravyāghra prāptakālaṃ tad ucyatām
tat sainyaṃ tvadvaśe yuktam ājñāpayitum arhasi

काममेषामिदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः
तथापि तु यथा तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि

kāmam eṣām idaṃ kāryaṃ viditaṃ mama tattvataḥ
tathāpi tu yathā tattvam ājñāpayitum arhasi

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत्

tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo daśarathātmajaḥ
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya idaṃ vacanam abravīt

ज्ञायतां सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा
स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन्वसति रावणः

jñāyatāṃ saumya vaidehī yadi jīvati vā na vā
sa ca deśo mahāprājña yasmin vasati rāvaṇaḥ

अधिगम्य च वैदेहीं निलयं रावणस्य च
प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन्काले सह त्वया

adhigamya ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca
prāptakālaṃ vidhāsyāmi tasmin kāle saha tvayā

नाहमस्मिन्प्रभुः कार्ये वानरेश न लक्ष्मणः
त्वमस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश्च प्लवगेश्वर

nāham asmin prabhuḥ kārye vānareśa na lakṣmaṇaḥ
tvam asya hetuḥ kāryasya prabhuś ca plavageśvara

त्वमेवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम्
त्वं हि जानासि यत्कार्यं मम वीर न संशयः

tvam evājñāpaya vibho mama kāryaviniścayam
tvaṃ hi jānāsi yat kāryaṃ mama vīra na saṃśayaḥ

सुहृद्द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित्
भवानस्मद्धिते युक्तः सुकृतार्थोऽर्थवित्तमः

suhṛddvitīyo vikrāntaḥ prājñaḥ kālaviśeṣavit
bhavān asmaddhite yuktaḥ sukṛtārtho 'rthavittamaḥ

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम्
अब्रवीद्राम साम्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः
शैलाभं मेघनिर्घोषमूर्जितं प्लवगेश्वरम्

evam uktas tu sugrīvo vinataṃ nāma yūthapam
abravīd rāma sāmnidhye lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ
śailābhaṃ meghanirghoṣam ūrjitaṃ plavageśvaram

सोमसूर्यात्मजैः सार्धं वानरैर्वानरोत्तम
देशकालनयैर्युक्तः कार्याकार्यविनिश्चये

somasūryātmajaiḥ sārdhaṃ vānarair vānarottama
deśakālanayair yuktaḥ kāryākāryaviniścaye

वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्
अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम्

vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām
adhigaccha diśaṃ pūrvāṃ saśailavanakānanām

तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च
मार्गध्वं गिरिदुर्गेषु वनेषु च नदीषु च

tatra sītāṃ ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca
mārgadhvaṃ giridurgeṣu vaneṣu ca nadīṣu ca

नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा
कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम्

nadīṃ bhāgīrathīṃ ramyāṃ sarayūṃ kauśikīṃ tathā
kālindīṃ yamunāṃ ramyāṃ yāmunaṃ ca mahāgirim

सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम्
महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम्

sarasvatīṃ ca sindhuṃ ca śoṇaṃ maṇinibhodakam
mahīṃ kālamahīṃ caiva śailakānanaśobhitām

ब्रह्ममालान्विदेहांश्च मालवान्काशिकोसलान्
मागधांश्च महाग्रामान्पुण्ड्रान्वङ्गांस्तथैव च

brahmamālān videhāṃś ca mālavān kāśikosalān
māgadhāṃś ca mahāgrāmān puṇḍrān vaṅgāṃs tathaiva ca

पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम्
सर्वमेतद्विचेतव्यं मृगयद्भिर्ततस्ततः

pattanaṃ kośakārāṇāṃ bhūmiṃ ca rajatākarām
sarvam etad vicetavyaṃ mṛgayadbhir tatas tataḥ

रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरतः स्नुषाम्
समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान्पत्तनानि च

rāmasya dayitāṃ bhāryāṃ sītāṃ daśarataḥ snuṣām
samudram avagāḍhāṃś ca parvatān pattanāni ca

मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदायताम्
कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः

mandarasya ca ye koṭiṃ saṃśritāḥ ke cid āyatām
karṇaprāvaraṇāś caiva tathā cāpy oṣṭhakarṇakāḥ

घोरा लोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः
अक्षया बलवन्तश्च पुरुषाः पुरुषादकाः

ghorā lohamukhāś caiva javanāś caikapādakāḥ
akṣayā balavantaś ca puruṣāḥ puruṣādakāḥ

किराताः कर्णचूडाश्च हेमाङ्गाः प्रियदर्शनाः
आममीनाशनास्तत्र किराता द्वीपवासिनः

kirātāḥ karṇacūḍāś ca hemāṅgāḥ priyadarśanāḥ
āmamīnāśanās tatra kirātā dvīpavāsinaḥ

अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति श्रुताः
एतेषामालयाः सर्वे विचेयाः काननौकसः

antarjalacarā ghorā naravyāghrā iti śrutāḥ
eteṣām ālayāḥ sarve viceyāḥ kānanaukasaḥ

गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च
रत्नवन्तं यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम्

giribhir ye ca gamyante plavanena plavena ca
ratnavantaṃ yavadvīpaṃ saptarājyopaśobhitam

सुवर्णरूप्यकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम्
यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः

suvarṇarūpyakaṃ caiva suvarṇākaramaṇḍitam
yavadvīpam atikramya śiśiro nāma parvataḥ

दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः
एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रतापेषु वनेषु च

divaṃ spṛśati śṛṅgeṇa devadānavasevitaḥ
eteṣāṃ giridurgeṣu pratāpeṣu vaneṣu ca

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः
ततः समुद्रद्वीपांश्च सुभीमान्द्रष्टुमर्हथ

rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ
tataḥ samudradvīpāṃś ca subhīmān draṣṭum arhatha

तत्रासुरा महाकायाश्छायां गृह्णन्ति नित्यशः
ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः

tatrāsurā mahākāyāś chāyāṃ gṛhṇanti nityaśaḥ
brahmaṇā samanujñātā dīrghakālaṃ bubhukṣitāḥ

तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम्
अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम्

taṃ kālameghapratimaṃ mahoraganiṣevitam
abhigamya mahānādaṃ tīrthenaiva mahodadhim

ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम्
गता द्रक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम्

tato raktajalaṃ bhīmaṃ lohitaṃ nāma sāgaram
gatā drakṣyatha tāṃ caiva bṛhatīṃ kūṭaśālmalīm

गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम्
तत्र कैलाससंकाशं विहितं विश्वकर्मणा

gṛhaṃ ca vainateyasya nānāratnavibhūṣitam
tatra kailāsasaṃkāśaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā

तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः
शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः

tatra śailanibhā bhīmā mandehā nāma rākṣasāḥ
śailaśṛṅgeṣu lambante nānārūpā bhayāvahāḥ

ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति
अभितप्ताश्च सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः

te patanti jale nityaṃ sūryasyodayanaṃ prati
abhitaptāś ca sūryeṇa lambante sma punaḥ punaḥ

ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरौदं नाम सागरम्
गता द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुखा हारमिवोर्मिभिः

tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kṣīraudaṃ nāma sāgaram
gatā drakṣyatha durdharṣā mukhā hāram ivormibhiḥ

तस्य मध्ये महाश्वेत ऋषभो नाम पर्वतः
दिव्यगन्धैः कुसुमितै रजतैश्च नगैर्वृतः

tasya madhye mahāśveta ṛṣabho nāma parvataḥ
divyagandhaiḥ kusumitai rajataiś ca nagair vṛtaḥ

सरश्च राजतैः पद्मैर्ज्वलितैर्हेमकेसरैः
नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैः समाकुलम्

saraś ca rājataiḥ padmair jvalitair hemakesaraiḥ
nāmnā sudarśanaṃ nāma rājahaṃsaiḥ samākulam

विबुधाश्चारणा यक्षाः किंनराः साप्सरोगणाः
हृष्टाः समभिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः

vibudhāś cāraṇā yakṣāḥ kiṃnarāḥ sāpsarogaṇāḥ
hṛṣṭāḥ samabhigacchanti nalinīṃ tāṃ riraṃsavaḥ

क्षीरोदं समतिक्रम्य ततो द्रक्ष्यथ वानराः
जलोदं सागरश्रेष्ठं सर्वभूतभयावहम्

kṣīrodaṃ samatikramya tato drakṣyatha vānarāḥ
jalodaṃ sāgaraśreṣṭhaṃ sarvabhūtabhayāvaham

तत्र तत्कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत्
अस्याहुस्तन्महावेगमोदनं सचराचरम्

tatra tat kopajaṃ tejaḥ kṛtaṃ hayamukhaṃ mahat
asyāhus tan mahāvegam odanaṃ sacarācaram

तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम्
श्रूयते चासमर्थानां दृष्ट्वा तद्वडवामुखम्

tatra vikrośatāṃ nādo bhūtānāṃ sāgaraukasām
śrūyate cāsamarthānāṃ dṛṣṭvā tad vaḍavāmukham

स्वादूदस्योत्तरे देशे योजनानि त्रयोदश
जातरूपशिलो नाम महान्कनकपर्वतः

svādūdasyottare deśe yojanāni trayodaśa
jātarūpaśilo nāma mahān kanakaparvataḥ

आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम्
सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससं

āsīnaṃ parvatasyāgre sarvabhūtanamaskṛtam
sahasraśirasaṃ devam anantaṃ nīlavāsasaṃ

त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः
स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः

triśirāḥ kāñcanaḥ ketus tālas tasya mahātmanaḥ
sthāpitaḥ parvatasyāgre virājati savedikaḥ

पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत्त्रिदशेश्वरैः
ततः परं हेममयः श्रीमानुदयपर्वतः

pūrvasyāṃ diśi nirmāṇaṃ kṛtaṃ tat tridaśeśvaraiḥ
tataḥ paraṃ hemamayaḥ śrīmān udayaparvataḥ

तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता
जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका

tasya koṭir divaṃ spṛṣṭvā śatayojanam āyatā
jātarūpamayī divyā virājati savedikā

सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः
जातरूपमयैर्दिव्यैः शोभते सूर्यसंनिभैः

sālais tālais tamālaiś ca karṇikāraiś ca puṣpitaiḥ
jātarūpamayair divyaiḥ śobhate sūryasaṃnibhaiḥ

तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम्
शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम्

tatra yojanavistāram ucchritaṃ daśayojanam
śṛṅgaṃ saumanasaṃ nāma jātarūpamayaṃ dhruvam

तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस्त्रिविक्रमे
द्वितीयं शिखरं मेरोश्चकार पुरुषोत्तमः

tatra pūrvaṃ padaṃ kṛtvā purā viṣṇus trivikrame
dvitīyaṃ śikharaṃ meroś cakāra puruṣottamaḥ

उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः
दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन्महोच्छ्रयम्

uttareṇa parikramya jambūdvīpaṃ divākaraḥ
dṛśyo bhavati bhūyiṣṭhaṃ śikharaṃ tan mahocchrayam

तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः
प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास्तपस्विनः

tatra vaikhānasā nāma vālakhilyā maharṣayaḥ
prakāśamānā dṛśyante sūryavarṇās tapasvinaḥ

अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते
यस्मिंस्तेजश्च चक्षुश्च सर्वप्रानभृतामपि

ayaṃ sudarśano dvīpaḥ puro yasya prakāśate
yasmiṃs tejaś ca cakṣuś ca sarvaprānabhṛtām api

शैलस्य तस्य कुञ्जेषु कन्दरेषु वनेषु च
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

śailasya tasya kuñjeṣu kandareṣu vaneṣu ca
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ

काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः
आविष्टा तेजसा संध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते

kāñcanasya ca śailasya sūryasya ca mahātmanaḥ
āviṣṭā tejasā saṃdhyā pūrvā raktā prakāśate

ततः परमगम्या स्याद्दिक्पूर्वा त्रिदशावृता
रहिता चन्द्रसूर्याभ्यामदृश्या तिमिरावृता

tataḥ paramagamyā syād dik pūrvā tridaśāvṛtā
rahitā candrasūryābhyām adṛśyā timirāvṛtā

शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु वनेषु च
ये च नोक्ता मया देशा विचेया तेषु जानकी

śaileṣu teṣu sarveṣu kandareṣu vaneṣu ca
ye ca noktā mayā deśā viceyā teṣu jānakī

एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम्

etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ
abhāskaram amaryādaṃ na jānīmas tataḥ param

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च
मासे पूर्णे निवर्तध्वमुदयं प्राप्य पर्वतम्

adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca
māse pūrṇe nivartadhvam udayaṃ prāpya parvatam

ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन्वध्यो भवेन्मम
सिद्धार्थाः संनिवर्तध्वमधिगम्य च मैथिलीम्

ūrdhvaṃ māsān na vastavyaṃ vasan vadhyo bhaven mama
siddhārthāḥ saṃnivartadhvam adhigamya ca maithilīm

महेन्द्रकान्तां वनषण्ड मण्डितां; दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः
अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां; ततो निवृत्ताः सुखितो भविष्यथ

mahendrakāntāṃ vanaṣaṇḍa maṇḍitāṃ; diśaṃ caritvā nipuṇena vānarāḥ
avāpya sītāṃ raghuvaṃśajapriyāṃ; tato nivṛttāḥ sukhito bhaviṣyatha