Kishkindha Kanda, sarga 40

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम्
दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान्

tataḥ prasthāpya sugrīvas tan mahad vānaraṃ balam
dakṣiṇāṃ preṣayām āsa vānarān abhilakṣitān

नीलमग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम्
पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाकपिम्

nīlam agnisutaṃ caiva hanumantaṃ ca vānaram
pitāmahasutaṃ caiva jāmbavantaṃ mahākapim

सुहोत्रं च शरीरं च शरगुल्मं तथैव च
गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा

suhotraṃ ca śarīraṃ ca śaragulmaṃ tathaiva ca
gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ suṣeṇam ṛṣabhaṃ tathā

मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम्
उल्कामुखमसङ्गं च हुताशन सुतावुभौ

maindaṃ ca dvividaṃ caiva vijayaṃ gandhamādanam
ulkāmukham asaṅgaṃ ca hutāśana sutāv ubhau

अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीरः कपिगणेश्वरः
वेगविक्रमसंपन्नान्संदिदेश विशेषवित्

aṅgadapramukhān vīrān vīraḥ kapigaṇeśvaraḥ
vegavikramasaṃpannān saṃdideśa viśeṣavit

तेषामग्रेसरं चैव महद्बलमसंगगम्
विधाय हरिवीराणामादिशद्दक्षिणां दिशम्

teṣām agresaraṃ caiva mahad balam asaṃgagam
vidhāya harivīrāṇām ādiśad dakṣiṇāṃ diśam

ये केचन समुद्देशास्तस्यां दिशि सुदुर्गमाः
कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां तानुदाहरत्

ye ke cana samuddeśās tasyāṃ diśi sudurgamāḥ
kapīśaḥ kapimukhyānāṃ sa teṣāṃ tān udāharat

सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतावृतम्
नर्मदां च नदीं दुर्गां महोरगनिषेविताम्

sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāvṛtam
narmadāṃ ca nadīṃ durgāṃ mahoraganiṣevitām

ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णावेणीं महानदीम्
वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम्

tato godāvarīṃ ramyāṃ kṛṣṇāveṇīṃ mahānadīm
varadāṃ ca mahābhāgāṃ mahoraganiṣevitām

मेखलानुत्कलांश्चैव दशार्णनगराण्यपि
अवन्तीमभ्रवन्तीं च सर्वमेवानुपश्यत

mekhalān utkalāṃś caiva daśārṇanagarāṇy api
avantīm abhravantīṃ ca sarvam evānupaśyata

विदर्भानृषिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि
तथा बङ्गान्कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः

vidarbhān ṛṣikāṃś caiva ramyān māhiṣakān api
tathā baṅgān kaliṅgāṃś ca kauśikāṃś ca samantataḥ

अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहम्
नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत

anvīkṣya daṇḍakāraṇyaṃ saparvatanadīguham
nadīṃ godāvarīṃ caiva sarvam evānupaśyata

तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान्पाण्ड्यान्सकेरलान्
अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः

tathaivāndhrāṃś ca puṇḍrāṃś ca colān pāṇḍyān sakeralān
ayomukhaś ca gantavyaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ

विचित्रशिखरः श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः
सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः

vicitraśikharaḥ śrīmāṃś citrapuṣpitakānanaḥ
sacandanavanoddeśo mārgitavyo mahāgiriḥ

ततस्तामापगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम्
तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहृतामप्सरोगणैः

tatas tām āpagāṃ divyāṃ prasannasalilāṃ śivām
tatra drakṣyatha kāverīṃ vihṛtām apsarogaṇaiḥ

तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसं
द्रक्ष्यथादित्यसंकाशमगस्त्यमृषिसत्तमम्

tasyāsīnaṃ nagasyāgre malayasya mahaujasaṃ
drakṣyathādityasaṃkāśam agastyam ṛṣisattamam

ततस्तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना
ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम्

tatas tenābhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā
tāmraparṇīṃ grāhajuṣṭāṃ tariṣyatha mahānadīm

सा चन्दनवनैर्दिव्यैः प्रच्छन्ना द्वीप शालिनी
कान्तेव युवतिः कान्तं समुद्रमवगाहते

sā candanavanair divyaiḥ pracchannā dvīpa śālinī
kānteva yuvatiḥ kāntaṃ samudram avagāhate

ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम्
युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः

tato hemamayaṃ divyaṃ muktāmaṇivibhūṣitam
yuktaṃ kavāṭaṃ pāṇḍyānāṃ gatā drakṣyatha vānarāḥ

ततः समुद्रमासाद्य संप्रधार्यार्थनिश्चयम्
अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः

tataḥ samudram āsādya saṃpradhāryārthaniścayam
agastyenāntare tatra sāgare viniveśitaḥ

चित्रनानानगः श्रीमान्महेन्द्रः पर्वतोत्तमः
जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम्

citranānānagaḥ śrīmān mahendraḥ parvatottamaḥ
jātarūpamayaḥ śrīmān avagāḍho mahārṇavam

नानाविधैर्नगैः फुल्लैर्लताभिश्चोपशोभितम्
देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च सेवितम्

nānāvidhair nagaiḥ phullair latābhiś copaśobhitam
devarṣiyakṣapravarair apsarobhiś ca sevitam

सिद्धचारणसंघैश्च प्रकीर्णं सुमनोहरम्
तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु

siddhacāraṇasaṃghaiś ca prakīrṇaṃ sumanoharam
tam upaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu

द्वीपस्तस्यापरे पारे शतयोजनमायतः
अगम्यो मानुषैर्दीप्तस्तं मार्गध्वं समन्ततः
तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः

dvīpas tasyāpare pāre śatayojanam āyataḥ
agamyo mānuṣair dīptas taṃ mārgadhvaṃ samantataḥ
tatra sarvātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ

स हि देशस्तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः
राक्षसाधिपतेर्वासः सहस्राक्षसमद्युतेः

sa hi deśas tu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ
rākṣasādhipater vāsaḥ sahasrākṣasamadyuteḥ

दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी
अङ्गारकेति विख्याता छायामाक्षिप्य भोजिनी

dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī
aṅgāraketi vikhyātā chāyām ākṣipya bhojinī

तमतिक्रम्य लक्ष्मीवान्समुद्रे शतयोजने
गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः

tam atikramya lakṣmīvān samudre śatayojane
giriḥ puṣpitako nāma siddhacāraṇasevitaḥ

चन्द्रसूर्यांशुसंकाशः सागराम्बुसमावृतः
भ्राजते विपुलैः शृङ्गैरम्बरं विलिखन्निव

candrasūryāṃśusaṃkāśaḥ sāgarāmbusamāvṛtaḥ
bhrājate vipulaiḥ śṛṅgair ambaraṃ vilikhann iva

तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः
श्वेतं राजतमेकं च सेवते यं निशाकरः

tasyaikaṃ kāñcanaṃ śṛṅgaṃ sevate yaṃ divākaraḥ
śvetaṃ rājatam ekaṃ ca sevate yaṃ niśākaraḥ

न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः
प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः

na taṃ kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ
praṇamya śirasā śailaṃ taṃ vimārgata vānarāḥ

तमतिक्रम्य दुर्धर्षाः सूर्यवान्नाम पर्वतः
अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश

tam atikramya durdharṣāḥ sūryavān nāma parvataḥ
adhvanā durvigāhena yojanāni caturdaśa

ततस्तमप्यतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः
सर्वकामफलैर्वृक्षैः सर्वकालमनोहरैः

tatas tam apy atikramya vaidyuto nāma parvataḥ
sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ sarvakālamanoharaiḥ

तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च
मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः

tatra bhuktvā varārhāṇi mūlāni ca phalāni ca
madhūni pītvā mukhyāni paraṃ gacchata vānarāḥ

तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः
अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा

tatra netramanaḥkāntaḥ kuñjaro nāma parvataḥ
agastyabhavanaṃ yatra nirmitaṃ viśvakarmaṇā

तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम्
शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम्

tatra yojanavistāram ucchritaṃ daśayojanam
śaraṇaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nānāratnavibhūṣitam

तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी
विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता
रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः

tatra bhogavatī nāma sarpāṇām ālayaḥ purī
viśālarathyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā
rakṣitā pannagair ghorais tīkṣṇadaṃṣṭrair mahāviṣaiḥ

सर्पराजो महाघोरो यस्यां वसति वासुकिः
निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी

sarparājo mahāghoro yasyāṃ vasati vāsukiḥ
niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī

तं च देशमतिक्रम्य महानृषभसंस्थितः
सर्वरत्नमयः श्रीमानृषभो नाम पर्वतः

taṃ ca deśam atikramya mahān ṛṣabhasaṃsthitaḥ
sarvaratnamayaḥ śrīmān ṛṣabho nāma parvataḥ

गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्
दिव्यमुत्पद्यते यत्र तच्चैवाग्निसमप्रभम्

gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam
divyam utpadyate yatra tac caivāgnisamaprabham

न तु तच्चन्दनं दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यं च कदाचन
रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद्वनम्

na tu tac candanaṃ dṛṣṭvā spraṣṭavyaṃ ca kadā cana
rohitā nāma gandharvā ghorā rakṣanti tad vanam

तत्र गन्धर्वपतयः पञ्चसूर्यसमप्रभाः
शैलूषो ग्रामणीर्भिक्षुः शुभ्रो बभ्रुस्तथैव च

tatra gandharvapatayaḥ pañcasūryasamaprabhāḥ
śailūṣo grāmaṇīr bhikṣuḥ śubhro babhrus tathaiva ca

अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास्तत्र स्वर्गजितः स्थिताः
ततः परं न वः सेव्यः पितृलोकः सुदारुणः
राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसावृता

ante pṛthivyā durdharṣās tatra svargajitaḥ sthitāḥ
tataḥ paraṃ na vaḥ sevyaḥ pitṛlokaḥ sudāruṇaḥ
rājadhānī yamasyaiṣā kaṣṭena tamasāvṛtā

एतावदेव युष्माभिर्वीरा वानरपुंगवाः
शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः

etāvad eva yuṣmābhir vīrā vānarapuṃgavāḥ
śakyaṃ vicetuṃ gantuṃ vā nāto gatimatāṃ gatiḥ

सर्वमेतत्समालोक्य यच्चान्यदपि दृश्यते
गतिं विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितमर्हथ

sarvam etat samālokya yac cānyad api dṛśyate
gatiṃ viditvā vaidehyāḥ saṃnivartitam arhatha

यस्तु मासान्निवृत्तोऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति
मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति

yas tu māsān nivṛtto 'gre dṛṣṭā sīteti vakṣyati
mattulyavibhavo bhogaiḥ sukhaṃ sa vihariṣyati

ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद्विशेषतः
कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर्भविष्यति

tataḥ priyataro nāsti mama prāṇād viśeṣataḥ
kṛtāparādho bahuśo mama bandhur bhaviṣyati

अमितबलपराक्रमा भवन्तो; विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः
मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं; तदधिगुणं पुरुषार्थमारभध्वम्

amitabalaparākramā bhavanto; vipulaguṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ
manujapatisutāṃ yathā labhadhvaṃ; tad adhiguṇaṃ puruṣārtham ārabhadhvam