Sundara Kanda, sarga 1

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः
इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि

tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ
iyeṣa padam anveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi

अथ वैदूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः
धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम्

atha vaidūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ
dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham

द्विजान्वित्रासयन्धीमानुरसा पादपान्हरन्
मृगांश्च सुबहून्निघ्नन्प्रवृद्ध इव केसरी

dvijān vitrāsayan dhīmān urasā pādapān haran
mṛgāṃś ca subahūn nighnan pravṛddha iva kesarī

नीललोहितमाञ्जिष्ठपद्मवर्णैः सितासितैः
स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलंकृतम्

nīlalohitamāñjiṣṭhapadmavarṇaiḥ sitāsitaiḥ
svabhāvavihitaiś citrair dhātubhiḥ samalaṃkṛtam

कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः
यक्षकिंनरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः

kāmarūpibhir āviṣṭam abhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ
yakṣakiṃnaragandharvair devakalpaiś ca pannagaiḥ

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते
तिष्ठन्कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ

sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute
tiṣṭhan kapivaras tatra hrade nāga ivābabhau

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम्

sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve
bhūtebhyaś cāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim

अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन्पवनायात्मयोनये
ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम्

añjaliṃ prāṅmukhaḥ kurvan pavanāyātmayonaye
tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam

प्लवंगप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः
ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु

plavaṃgapravarair dṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ
vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu

निष्प्रमाण शरीरः सँल्लिलङ्घयिषुरर्णवम्
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम्

niṣpramāṇa śarīraḥ sam̐l lilaṅghayiṣur arṇavam
bāhubhyāṃ pīḍayām āsa caraṇābhyāṃ ca parvatam

स चचालाचलाश्चारु मुहूर्तं कपिपीडितः
तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत्

sa cacālācalāś cāru muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ
tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpam aśātayat

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना
सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा

tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā
sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः
सलिलं संप्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः

tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ
salilaṃ saṃprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः
रीतिर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः
मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः

pīḍyamānas tu balinā mahendras tena parvataḥ
rītir nirvartayām āsa kāñcanāñjanarājatīḥ
mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ

गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वशः
गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः

giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvaśaḥ
guhāviṣṭāni bhūtāni vinedur vikṛtaiḥ svaraiḥ

स महासत्त्वसंनादः शैलपीडानिमित्तजः
पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च

sa mahāsattvasaṃnādaḥ śailapīḍānimittajaḥ
pṛthivīṃ pūrayām āsa diśaś copavanāni ca

शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः
वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः

śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ
vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśur daśanaiḥ śilāḥ

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः
जज्वलुः पावकोद्दीप्ता विभिदुश्च सहस्रधा

tās tadā saviṣair daṣṭāḥ kupitais tair mahāśilāḥ
jajvaluḥ pāvakoddīptā vibhiduś ca sahasradhā

यानि चौषधजालानि तस्मिञ्जातानि पर्वते
विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम्

yāni cauṣadhajālāni tasmiñ jātāni parvate
viṣaghnāny api nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्वा तपस्विनः
त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह

bhidyate 'yaṃ girir bhūtair iti matvā tapasvinaḥ
trastā vidyādharās tasmād utpetuḥ strīgaṇaiḥ saha

पानभूमिगतं हित्वा हैममासनभाजनम्
पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्

pānabhūmigataṃ hitvā haimam āsanabhājanam
pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃś ca hiraṇmayān

लेह्यानुच्चावचान्भक्ष्यान्मांसानि विविधानि च
आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून्

lehyān uccāvacān bhakṣyān māṃsāni vividhāni ca
ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍgāṃś ca kanakatsarūn

कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः
रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे

kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ
raktākṣāḥ puṣkarākṣāś ca gaganaṃ pratipedire

हारनूपुरकेयूर पारिहार्य धराः स्त्रियः
विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह

hāranūpurakeyūra pārihārya dharāḥ striyaḥ
vismitāḥ sasmitās tasthur ākāśe ramaṇaiḥ saha

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः
सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षां चक्रुश्च पर्वतम्

darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ
sahitās tasthur ākāśe vīkṣāṃ cakruś ca parvatam

शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम्
चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे

śuśruvuś ca tadā śabdam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale 'mbare

एष पर्वतसंकाशो हनूमान्मारुतात्मजः
तितीर्षति महावेगं समुद्रं मकरालयम्

eṣa parvatasaṃkāśo hanūmān mārutātmajaḥ
titīrṣati mahāvegaṃ samudraṃ makarālayam

रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन्कर्म दुष्करम्
समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति

rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣan karma duṣkaram
samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptum icchati

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः
ननाद च महानादं सुमहानिव तोयदः

dudhuve ca sa romāṇi cakampe cācalopamaḥ
nanāda ca mahānādaṃ sumahān iva toyadaḥ

आनुपूर्व्याच्च वृत्तं च लाङ्गूलं रोमभिश्चितम्
उत्पतिष्यन्विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम्

ānupūrvyāc ca vṛttaṃ ca lāṅgūlaṃ romabhiś citam
utpatiṣyan vicikṣepa pakṣirāja ivoragam

तस्य लाङ्गूलमाविद्धमतिवेगस्य पृष्ठतः
ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः

tasya lāṅgūlam āviddham ativegasya pṛṣṭhataḥ
dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ

बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसंनिभौ
ससाद च कपिः कट्यां चरणौ संचुकोप च

bāhū saṃstambhayām āsa mahāparighasaṃnibhau
sasāda ca kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau saṃcukopa ca

संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम्
तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान्

saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃs tathaiva ca śirodharām
tejaḥ sattvaṃ tathā vīryam āviveśa sa vīryavān

मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वप्रणिहितेक्षणः
रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन्

mārgam ālokayan dūrād ūrdhvapraṇihitekṣaṇaḥ
rurodha hṛdaye prāṇān ākāśam avalokayan

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः
निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन्महाबलः
वानरान्वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्

padbhyāṃ dṛḍham avasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ
nikuñcya karṇau hanumān utpatiṣyan mahābalaḥ
vānarān vānaraśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt

यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः
गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम्

yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ
gacchet tadvad gamiṣyāmi laṅkāṃ rāvaṇapālitām

न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम्
अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम्

na hi drakṣyāmi yadi tāṃ laṅkāyāṃ janakātmajām
anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam

यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्यामि कृतश्रमः
बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम्

yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmi kṛtaśramaḥ
baddhvā rākṣasarājānam ānayiṣyāmi rāvaṇam

सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया
आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम्

sarvathā kṛtakāryo 'ham eṣyāmi saha sītayā
ānayiṣyāmi vā laṅkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām

एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः
उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन्

evam uktvā tu hanumān vānarān vānarottamaḥ
utpapātātha vegena vegavān avicārayan

समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः
संहृत्य विटपान्सर्वान्समुत्पेतुः समन्ततः

samutpatati tasmiṃs tu vegāt te nagarohiṇaḥ
saṃhṛtya viṭapān sarvān samutpetuḥ samantataḥ

स मत्तकोयष्टिभकान्पादपान्पुष्पशालिनः
उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे

sa mattakoyaṣṭibhakān pādapān puṣpaśālinaḥ
udvahann ūruvegena jagāma vimale 'mbare

ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः
प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः

ūruvegoddhatā vṛkṣā muhūrtaṃ kapim anvayuḥ
prasthitaṃ dīrgham adhvānaṃ svabandhum iva bāndhavāḥ

तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः
अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम्

tam ūruvegonmathitāḥ sālāś cānye nagottamāḥ
anujagmur hanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः
हनुमान्पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः

supuṣpitāgrair bahubhiḥ pādapair anvitaḥ kapiḥ
hanumān parvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जँल्लवणाम्भसि
भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये

sāravanto 'tha ye vṛkṣā nyamajjam̐l lavaṇāmbhasi
bhayād iva mahendrasya parvatā varuṇālaye

स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः
शुशुभे मेघसंकाशः खद्योतैरिव पर्वतः

sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ
śuśubhe meghasaṃkāśaḥ khadyotair iva parvataḥ

विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः
अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा

vimuktās tasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ
avaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā

लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत्
द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम्

laghutvenopapannaṃ tad vicitraṃ sāgare 'patat
drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam

पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः
बभौ मेघ इवोद्यन्वै विद्युद्गणविभूषितः

puṣpaugheṇānubaddhena nānāvarṇena vānaraḥ
babhau megha ivodyan vai vidyudgaṇavibhūṣitaḥ

तस्य वेगसमुद्भूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत
ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम्

tasya vegasamudbhūtaiḥ puṣpais toyam adṛśyata
tārābhir abhirāmābhir uditābhir ivāmbaram

तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ
पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ

tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau
parvatāgrād viniṣkrāntau pañcāsyāv iva pannagau

पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिजालं महार्णवम्
पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः

pibann iva babhau cāpi sormijālaṃ mahārṇavam
pipāsur iva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ

तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः
नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ

tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ
nayane viprakāśete parvatasthāv ivānalau

पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले
चक्षुषी संप्रकशेते चन्द्रसूर्याविव स्थितौ

piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale
cakṣuṣī saṃprakaśete candrasūryāv iva sthitau

मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ
संध्यया समभिस्पृष्टं यथा सूर्यस्य मण्डलम्

mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmram ābabhau
saṃdhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā sūryasya maṇḍalam

लाङ्गलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते
अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितः

lāṅgalaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate
ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritaḥ

लाङ्गूलचक्रेण महाञ्शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः
व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः

lāṅgūlacakreṇa mahāñ śukladaṃṣṭro 'nilātmajaḥ
vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ

स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः
महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना

sphigdeśenābhitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ
mahatā dāriteneva girir gairikadhātunā

तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम्
कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति

tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram
kakṣāntaragato vāyur jīmūta iva garjati

खे यथा निपतत्युल्का उत्तरान्ताद्विनिःसृता
दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः

khe yathā nipataty ulkā uttarāntād viniḥsṛtā
dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ

पतत्पतंगसंकाशो व्यायतः शुशुभे कपिः
प्रवृद्ध इव मातंगः कक्ष्यया बध्यमानया

patatpataṃgasaṃkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ
pravṛddha iva mātaṃgaḥ kakṣyayā badhyamānayā

उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया
सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः

upariṣṭāc charīreṇa chāyayā cāvagāḍhayā
sāgare mārutāviṣṭā naur ivāsīt tadā kapiḥ

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः
स स तस्याङ्गवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते

yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ
sa sa tasyāṅgavegena sonmāda iva lakṣyate

सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम्
अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः

sāgarasyormijālānām urasā śailavarṣmaṇām
abhighnaṃs tu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ

कपिवातश्च बलवान्मेघवातश्च निःसृतः
सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम्

kapivātaś ca balavān meghavātaś ca niḥsṛtaḥ
sāgaraṃ bhīmanirghoṣaṃ kampayām āsatur bhṛśam

विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि
अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान्गणयन्निव

vikarṣann ūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi
atyakrāman mahāvegas taraṅgān gaṇayann iva

प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः
व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्णमिति मेनिरे

plavamānaṃ samīkṣyātha bhujaṅgāḥ sāgarālayāḥ
vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇam iti menire

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता
छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत्

daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanam āyatā
chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat

श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी
तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि

śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī
tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवगं त्वरितं तदा
ववृषुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः

plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavagaṃ tvaritaṃ tadā
vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi devagandharvadānavāḥ

तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरेश्वरम्
सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये

tatāpa na hi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānareśvaram
siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा
जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसं

ṛṣayas tuṣṭuvuś cainaṃ plavamānaṃ vihāyasā
jaguś ca devagandharvāḥ praśaṃsanto mahaujasaṃ

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः
प्रेक्ष्याकाशे कपिवरं सहसा विगतक्लमम्

nāgāś ca tuṣṭuvur yakṣā rakṣāṃsi vibudhāḥ khagāḥ
prekṣyākāśe kapivaraṃ sahasā vigataklamam

तस्मिन्प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति
इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः

tasmin plavagaśārdūle plavamāne hanūmati
ikṣvākukulamānārthī cintayām āsa sāgaraḥ

साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः
करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम्

sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ
kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām

अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः
इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति

aham ikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ
ikṣvākusacivaś cāyaṃ nāvasīditum arhati

तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः
शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति

tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ
śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhenātipatiṣyati

इति कृत्वा मतिं साध्वीं समुद्रश्छन्नमम्भसि
हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम्

iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃ samudraś channam ambhasi
hiraṇyanābhaṃ mainākam uvāca girisattamam

त्वमिहासुरसंघानां पातालतलवासिनाम्
देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः संनिवेशितः

tvam ihāsurasaṃghānāṃ pātālatalavāsinām
devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ saṃniveśitaḥ

त्वमेषां ज्ञातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम्
पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि

tvam eṣāṃ jñātavīryāṇāṃ punar evotpatiṣyatām
pātālasyāprameyasya dvāram āvṛtya tiṣṭhasi

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैलवर्धितुम्
तस्मात्संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ नगसत्तम

tiryag ūrdhvam adhaś caiva śaktis te śailavardhitum
tasmāt saṃcodayāmi tvām uttiṣṭha nagasattama

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान्
हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः

sa eṣa kapiśārdūlas tvām uparyeti vīryavān
hanūmān rāmakāryārthaṃ bhīmakarmā kham āplutaḥ

तस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः
मम इक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव

tasya sāhyaṃ mayā kāryam ikṣvākukulavartinaḥ
mama ikṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamās tava

कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत्
कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत्

kuru sācivyam asmākaṃ na naḥ kāryam atikramet
kartavyam akṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyum udīrayet

सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि
अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः

salilād ūrdhvam uttiṣṭha tiṣṭhatv eṣa kapis tvayi
asmākam atithiś caiva pūjyaś ca plavatāṃ varaḥ

चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित
हनूमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति

cāmīkaramahānābha devagandharvasevita
hanūmāṃs tvayi viśrāntas tataḥ śeṣaṃ gamiṣyati

काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम्
श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि

kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāś ca vivāsanam
śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātum arhasi

हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः
उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः

hiraṇyanābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ
utpapāta jalāt tūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ

स सागरजलं भित्त्वा बभूवात्युत्थितस्तदा
यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः

sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvātyutthitas tadā
yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmir divākaraḥ

शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिंनरमहोरगैः
आदित्योदयसंकाशैरालिखद्भिरिवाम्बरम्

śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ
ādityodayasaṃkāśair ālikhadbhir ivāmbaram

तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः
आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत्काञ्चनप्रभम्

tasya jāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ
ākāśaṃ śastrasaṃkāśam abhavat kāñcanaprabham

जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयं प्रभैः
आदित्यशतसंकाशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः

jātarūpamayaiḥ śṛṅgair bhrājamānaiḥ svayaṃ prabhaiḥ
ādityaśatasaṃkāśaḥ so 'bhavad girisattamaḥ

तमुत्थितमसंगेन हनूमानग्रतः स्थितम्
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः

tam utthitam asaṃgena hanūmān agrataḥ sthitam
madhye lavaṇatoyasya vighno 'yam iti niścitaḥ

स तमुच्छ्रितमत्यर्थं महावेगो महाकपिः
उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः

sa tam ucchritam atyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ
urasā pātayām āsa jīmūtam iva mārutaḥ

स तदा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः
बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च

sa tadā pātitas tena kapinā parvatottamaḥ
buddhvā tasya kaper vegaṃ jaharṣa ca nananda ca

तमाकाशगतं वीरमाकाशे समवस्थितम्
प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम्
मानुषं धरयन्रूपमात्मनः शिखरे स्थितः

tam ākāśagataṃ vīram ākāśe samavasthitam
prīto hṛṣṭamanā vākyam abravīt parvataḥ kapim
mānuṣaṃ dharayan rūpam ātmanaḥ śikhare sthitaḥ

दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम
निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम्

duṣkaraṃ kṛtavān karma tvam idaṃ vānarottama
nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham

राघावस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः
स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः

rāghāvasya kule jātair udadhiḥ parivardhitaḥ
sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ

कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः
सोऽयं तत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः संमानमर्हति

kṛte ca pratikartavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
so 'yaṃ tat pratikārārthī tvattaḥ saṃmānam arhati

त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः
योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः
तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति

tvannimittam anenāhaṃ bahumānāt pracoditaḥ
yojanānāṃ śataṃ cāpi kapir eṣa samāplutaḥ
tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatām iti

तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्
तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु
तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनुगमिष्यसि

tiṣṭha tvaṃ hariśārdūla mayi viśramya gamyatām
tad idaṃ gandhavat svādu kandamūlaphalaṃ bahu
tad āsvādya hariśreṣṭha viśrānto 'nugamiṣyasi

अस्माकमपि संबन्धः कपिमुख्यस्त्वयास्ति वै
प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः

asmākam api saṃbandhaḥ kapimukhyas tvayāsti vai
prakhyātas triṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ

वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज
तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर

vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja
teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvām ahaṃ kapikuñjara

अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता
धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनर्यादृशो भवान्

atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto 'pi vijānatā
dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punar yādṛśo bhavān

त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः
पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर

tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ
putras tasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara

पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः
तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम्

pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ
tasmāt tvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpy atra kāraṇam

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन्
तेऽपि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः

pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo 'bhavan
te 'pi jagmur diśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसंघाः सहर्षिभिः
भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया

tatas teṣu prayāteṣu devasaṃghāḥ saharṣibhiḥ
bhūtāni ca bhayaṃ jagmus teṣāṃ patanaśaṅkayā

ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः
पक्षांश्चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः

tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ
pakṣāṃś ciccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ

स मामुपगतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट्
ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना

sa mām upagataḥ kruddho vajram udyamya devarāṭ
tato 'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā

अस्मिँल्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम
गुप्तपक्षः समग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः

asmim̐l lavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama
guptapakṣaḥ samagraś ca tava pitrābhirakṣitaḥ

ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः
त्वया मे ह्येष संबन्धः कपिमुख्य महागुणः

tato 'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ
tvayā me hy eṣa saṃbandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ

अस्मिन्नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च
प्रीतिं प्रीतमना कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे

asminn evaṃgate kārye sāgarasya mamaiva ca
prītiṃ prītamanā kartuṃ tvam arhasi mahākape

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम
प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात्

śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama
prītiṃ ca bahumanyasva prīto 'smi tava darśanāt

एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत्
प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम्

evam uktaḥ kapiśreṣṭhas taṃ nagottamam abravīt
prīto 'smi kṛtam ātithyaṃ manyur eṣo 'panīyatām

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरा

tvarate kāryakālo me ahaś cāpy ativartate
pratijñā ca mayā dattā na sthātavyam ihāntarā

इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुंगवः
जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान्प्रहसन्निव

ity uktvā pāṇinā śailam ālabhya haripuṃgavaḥ
jagāmākāśam āviśya vīryavān prahasann iva

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः
पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः

sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānād avekṣitaḥ
pūjitaś copapannābhir āśīrbhir anilātmajaḥ

अथोर्ध्वं दूरमुत्पत्य हित्वा शैलमहार्णवौ
पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे

athordhvaṃ dūram utpatya hitvā śailamahārṇavau
pituḥ panthānam āsthāya jagāma vimale 'mbare

भूयश्चोर्ध्वगतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन्
वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे

bhūyaś cordhvagatiṃ prāpya giriṃ tam avalokayan
vāyusūnur nirālambe jagāma vimale 'mbare

तद्द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्
प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः

tad dvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram
praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāś ca paramarṣayaḥ

देवताश्चाभवन्हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा
काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः

devatāś cābhavan hṛṣṭās tatrasthās tasya karmaṇā
kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaś ca vāsavaḥ

उवाच वचनं धीमान्परितोषात्सगद्गदम्
सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः

uvāca vacanaṃ dhīmān paritoṣāt sagadgadam
sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayam eva śacīpatiḥ

हिरण्यनाभशैलेन्द्रपरितुष्टोऽस्मि ते भृशम्
अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम्

hiraṇyanābhaśailendraparituṣṭo 'smi te bhṛśam
abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham

साह्यं कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः
क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति

sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahad vikrāntasya hanūmataḥ
kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati

रामस्यैष हि दौत्येन याति दाशरथेर्हरिः
सत्क्रियां कुर्वता शक्या तोषितोऽस्मि दृढं त्वया

rāmasyaiṣa hi dautyena yāti dāśarather hariḥ
satkriyāṃ kurvatā śakyā toṣito 'smi dṛḍhaṃ tvayā

ततः प्रहर्षमलभद्विपुलं पर्वतोत्तमः
देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम्

tataḥ praharṣam alabhad vipulaṃ parvatottamaḥ
devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum

स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा
हनूमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम्

sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitas tadā
hanūmāṃś ca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः
अब्रुवन्सूर्यसंकाशां सुरसां नागमातरम्

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ
abruvan sūryasaṃkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram

अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि
हनूमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर

ayaṃ vātātmajaḥ śrīmān plavate sāgaropari
hanūmān nāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnam ācara

राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम्
दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःस्पृशम्

rākṣasaṃ rūpam āsthāya sughoraṃ parvatopamam
daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥspṛśam

बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम्
त्वां विजेष्यत्युपायेन विषदं वा गमिष्यति

balam icchāmahe jñātuṃ bhūyaś cāsya parākramam
tvāṃ vijeṣyaty upāyena viṣadaṃ vā gamiṣyati

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता
समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः

evam uktā tu sā devī daivatair abhisatkṛtā
samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ

विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम्
प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह

vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham
plavamānaṃ hanūmantam āvṛtyedam uvāca ha

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ
अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम्

mama bhakṣaḥ pradiṣṭas tvam īśvarair vānararṣabha
ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः
प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्

evam uktaḥ surasayā prāñjalir vānararṣabhaḥ
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmān idaṃ vacanam abravīt

रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम्
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया

rāmo dāśarathir nāma praviṣṭo daṇḍakāvanam
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā

अस्य कार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी

asya kāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्
कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि

tasyāḥ sakāśaṃ dūto 'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt
kartum arhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini

अथ वा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते

atha vā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी
अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम

evam uktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī
abravīn nātivarten māṃ kaś cid eṣa varo mama

एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुंगवः
अब्रवीत्कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे

evam uktaḥ surasayā kruddho vānarapuṃgavaḥ
abravīt kuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase

इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनमायतः
दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा

ity uktvā surasāṃ kruddho daśayojanam āyataḥ
daśayojanavistāro babhūva hanumāṃs tadā

तं दृष्ट्वा मेघसंकाशं दशयोजनमायतम्
चकार सुरसाप्यास्यं विंशद्योजनमायतम्

taṃ dṛṣṭvā meghasaṃkāśaṃ daśayojanam āyatam
cakāra surasāpy āsyaṃ viṃśadyojanam āyatam

हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम्

hanumāṃs tu tataḥ kruddhas triṃśadyojanam āyataḥ
cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśat tathocchritam

बभूव हनुमान्वीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम्

babhūva hanumān vīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ
cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanam āyatam

तथैव हनुमान्वीरः सप्ततिं योजनोच्छ्रितः
चकार सुरसा वक्त्रमशीतिं योजनायतम्

tathaiva hanumān vīraḥ saptatiṃ yojanocchritaḥ
cakāra surasā vaktram aśītiṃ yojanāyatam

हनूमानचल प्रख्यो नवतिं योजनोच्छ्रितः
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम्

hanūmān acala prakhyo navatiṃ yojanocchritaḥ
cakāra surasā vaktraṃ śatayojanam āyatam

तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः स बुद्धिमान्
दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम्

tad dṛṣṭvā vyāditaṃ tv āsyaṃ vāyuputraḥ sa buddhimān
dīrghajihvaṃ surasayā sughoraṃ narakopamam

स संक्षिप्यात्मनः कायं जीमूत इव मारुतिः
तस्मिन्मुहूर्ते हनुमान्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः

sa saṃkṣipyātmanaḥ kāyaṃ jīmūta iva mārutiḥ
tasmin muhūrte hanumān babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ

सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाजवः
अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्

so 'bhipatyāśu tad vaktraṃ niṣpatya ca mahājavaḥ
antarikṣe sthitaḥ śrīmān idaṃ vacanam abravīt

प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते
गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चास्तु वचस्तव

praviṣṭo 'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo 'stu te
gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāstu vacas tava

तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव
अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम्

taṃ dṛṣṭvā vadanān muktaṃ candraṃ rāhumukhād iva
abravīt surasā devī svena rūpeṇa vānaram

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना

arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham
samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā

तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्
साधु साध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम्

tat tṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram
sādhu sādhv iti bhūtāni praśaśaṃsus tadā harim

स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम्
जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुणोपमः

sa sāgaram anādhṛṣyam abhyetya varuṇālayam
jagāmākāśam āviśya vegena garuṇopamaḥ

सेविते वारिधारिभिः पतगैश्च निषेविते
चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते

sevite vāridhāribhiḥ patagaiś ca niṣevite
carite kaiśikācāryair airāvataniṣevite

सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः
विमानैः संपतद्भिश्च विमलैः समलंकृते

siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ
vimānaiḥ saṃpatadbhiś ca vimalaiḥ samalaṃkṛte

वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते
कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलंकृते

vajrāśanisamāghātaiḥ pāvakair upaśobhite
kṛtapuṇyair mahābhāgaiḥ svargajidbhir alaṃkṛte

बहता हव्यमत्यन्तं सेविते चित्रभानुना
ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते

bahatā havyam atyantaṃ sevite citrabhānunā
grahanakṣatracandrārkatārāgaṇavibhūṣite

महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले
विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते

maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule
vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite

देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे
विताने जीवलोकस्य विततो ब्रह्मनिर्मिते

devarājagajākrānte candrasūryapathe śive
vitāne jīvalokasya vitato brahmanirmite

बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः
कपिना कृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे

bahuśaḥ sevite vīrair vidyādharagaṇair varaiḥ
kapinā kṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः
प्रावृषीन्दुरिवाभाति निष्पतन्प्रविशंस्तदा

praviśann abhrajālāni niṣpataṃś ca punaḥ punaḥ
prāvṛṣīndur ivābhāti niṣpatan praviśaṃs tadā

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी
मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी

plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī
manasā cintayām āsa pravṛddhā kāmarūpiṇī

अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता
इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम्

adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmy aham āśitā
idaṃ hi me mahat sattvaṃ cirasya vaśam āgatam

इति संचिन्त्य मनसा छायामस्य समक्षिपत्
छायायां संगृहीतायां चिन्तयामास वानरः

iti saṃcintya manasā chāyām asya samakṣipat
chāyāyāṃ saṃgṛhītāyāṃ cintayām āsa vānaraḥ

समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः
प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे

samākṣipto 'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ
pratilomena vātena mahānaur iva sāgare

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः
ददर्श स महासत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि

tiryag ūrdhvam adhaś caiva vīkṣamāṇas tataḥ kapiḥ
dadarśa sa mahāsattvam utthitaṃ lavaṇāmbhasi

कपिराज्ञा यदाख्यातं सत्त्वमद्भुतदर्शनम्
छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः

kapirājñā yad ākhyātaṃ sattvam adbhutadarśanam
chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tad idaṃ nātra saṃśayaḥ

स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः
व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः

sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimān kapiḥ
vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः
वक्त्रं प्रसारयामास पातालाम्बरसंनिभम्

tasya sā kāyam udvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ
vaktraṃ prasārayām āsa pātālāmbarasaṃnibham

स ददर्श ततस्तस्या विकृतं सुमहन्मुखम्
कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः

sa dadarśa tatas tasyā vikṛtaṃ sumahan mukham
kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ

स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः
संक्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः

sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ
saṃkṣipya muhur ātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ

आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः
ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा

āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ
grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā

ततस्तस्य नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः
उत्पपाताथ वेगेन मनःसंपातविक्रमः

tatas tasya nakhais tīkṣṇair marmāṇy utkṛtya vānaraḥ
utpapātātha vegena manaḥsaṃpātavikramaḥ

तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम्
भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगर्षभम्

tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām
bhūtāny ākāśacārīṇi tam ūcuḥ plavagarṣabham

भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम्
साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर

bhīmam adya kṛtaṃ karma mahat sattvaṃ tvayā hatam
sādhayārtham abhipretam ariṣṭaṃ plavatāṃ vara

यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव
धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति

yasya tv etāni catvāri vānarendra yathā tava
dhṛtir dṛṣṭir matir dākṣyaṃ sa karmasu na sīdati

स तैः संभावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः
जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः

sa taiḥ saṃbhāvitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaḥ
jagāmākāśam āviśya pannagāśanavat kapiḥ

प्राप्तभूयिष्ठ पारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन्
योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः

prāptabhūyiṣṭha pāras tu sarvataḥ pratilokayan
yojanānāṃ śatasyānte vanarājiṃ dadarśa saḥ

ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम्
द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च

dadarśa ca patann eva vividhadrumabhūṣitam
dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca

सागरं सागरानूपान्सागरानूपजान्द्रुमान्
सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयन्

sāgaraṃ sāgarānūpān sāgarānūpajān drumān
sāgarasya ca patnīnāṃ mukhāny api vilokayan

स महामेघसंकाशं समीक्ष्यात्मानमात्मना
निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान्मतिम्

sa mahāmeghasaṃkāśaṃ samīkṣyātmānam ātmanā
nirundhantam ivākāśaṃ cakāra matimān matim

कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः
मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महाकपिः

kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ
mayi kautūhalaṃ kuryur iti mene mahākapiḥ

ततः शरीरं संक्षिप्य तन्महीधरसंनिभम्
पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान्

tataḥ śarīraṃ saṃkṣipya tan mahīdharasaṃnibham
punaḥ prakṛtim āpede vītamoha ivātmavān

स चारुनानाविधरूपधारी; परं समासाद्य समुद्रतीरम्
परैरशक्यप्रतिपन्नरूपः; समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः

sa cārunānāvidharūpadhārī; paraṃ samāsādya samudratīram
parair aśakyapratipannarūpaḥ; samīkṣitātmā samavekṣitārthaḥ

ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे; विचित्रकूटे निपपात कूटे
सकेतकोद्दालकनालिकेरे; महाद्रिकूटप्रतिमो महात्मा

tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe; vicitrakūṭe nipapāta kūṭe
saketakoddālakanālikere; mahādrikūṭapratimo mahātmā

स सागरं दानवपन्नगायुतं; बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम्
निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा; ददर्श लङ्काममरावतीमिव

sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ; balena vikramya mahormimālinam
nipatya tīre ca mahodadhes tadā; dadarśa laṅkām amarāvatīm iva