Sundara Kanda, sarga 12

स मुहूर्तमिव ध्यत्वा मनसा चाधिगम्य ताम्
अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः

sa muhūrtam iva dhyatvā manasā cādhigamya tām
avapluto mahātejāḥ prākāraṃ tasya veśmanaḥ

स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः
पुष्पिताग्रान्वसन्तादौ ददर्श विविधान्द्रुमान्

sa tu saṃhṛṣṭasarvāṅgaḥ prākārastho mahākapiḥ
puṣpitāgrān vasantādau dadarśa vividhān drumān

सालानशोकान्भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्पितान्
उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि

sālān aśokān bhavyāṃś ca campakāṃś ca supuṣpitān
uddālakān nāgavṛkṣāṃś cūtān kapimukhān api

अथाम्रवणसंछन्नां लताशतसमावृताम्
ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम्

athāmravaṇasaṃchannāṃ latāśatasamāvṛtām
jyāmukta iva nārācaḥ pupluve vṛkṣavāṭikām

स प्रविष्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्
राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतोवृताम्

sa praviṣya vicitrāṃ tāṃ vihagair abhināditām
rājataiḥ kāñcanaiś caiva pādapaiḥ sarvatovṛtām

विहगैर्मृगसंघैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्
उदितादित्यसंकाशां ददर्श हनुमान्कपिः

vihagair mṛgasaṃghaiś ca vicitrāṃ citrakānanām
uditādityasaṃkāśāṃ dadarśa hanumān kapiḥ

वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्

vṛtāṃ nānāvidhair vṛkṣaiḥ puṣpopagaphalopagaiḥ
kokilair bhṛṅgarājaiś ca mattair nityaniṣevitām

प्रहृष्टमनुजे कले मृगपक्षिसमाकुले
मत्तबर्हिणसंघुष्टां नानाद्विजगणायुताम्

prahṛṣṭamanuje kale mṛgapakṣisamākule
mattabarhiṇasaṃghuṣṭāṃ nānādvijagaṇāyutām

मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम्
सुखप्रसुप्तान्विहगान्बोधयामास वानरः

mārgamāṇo varārohāṃ rājaputrīm aninditām
sukhaprasuptān vihagān bodhayām āsa vānaraḥ

उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैः सालाः समाहताः
अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः

utpatadbhir dvijagaṇaiḥ pakṣaiḥ sālāḥ samāhatāḥ
anekavarṇā vividhā mumucuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ

पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनुमान्मारुतात्मजः
अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः

puṣpāvakīrṇaḥ śuśubhe hanumān mārutātmajaḥ
aśokavanikāmadhye yathā puṣpamayo giriḥ

दिशः सर्वाभिदावन्तं वृक्षषण्डगतं कपिम्
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे

diśaḥ sarvābhidāvantaṃ vṛkṣaṣaṇḍagataṃ kapim
dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni vasanta iti menire

वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णा पृथग्विधैः
रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता

vṛkṣebhyaḥ patitaiḥ puṣpair avakīrṇā pṛthagvidhaiḥ
rarāja vasudhā tatra pramadeva vibhūṣitā

तरस्विना ते तरवस्तरसाभिप्रकम्पिताः
कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा

tarasvinā te taravas tarasābhiprakampitāḥ
kusumāni vicitrāṇi sasṛjuḥ kapinā tadā

निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलद्रुमाः
निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः

nirdhūtapatraśikharāḥ śīrṇapuṣpaphaladrumāḥ
nikṣiptavastrābharaṇā dhūrtā iva parājitāḥ

हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः
पुष्पपर्णफलान्याशु मुमुचुः पुष्पशालिनः

hanūmatā vegavatā kampitās te nagottamāḥ
puṣpaparṇaphalāny āśu mumucuḥ puṣpaśālinaḥ

विहंगसंघैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः
बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेनेव निर्धुताः

vihaṃgasaṃghair hīnās te skandhamātrāśrayā drumāḥ
babhūvur agamāḥ sarve māruteneva nirdhutāḥ

विधूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णिका
निष्पीतशुभदन्तौष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता

vidhūtakeśī yuvatir yathā mṛditavarṇikā
niṣpītaśubhadantauṣṭhī nakhair dantaiś ca vikṣatā

तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता
बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा

tathā lāṅgūlahastaiś ca caraṇābhyāṃ ca marditā
babhūvāśokavanikā prabhagnavarapādapā

महालतानां दामानि व्यधमत्तरसा कपिः
यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघजालानि मारुतः

mahālatānāṃ dāmāni vyadhamat tarasā kapiḥ
yathā prāvṛṣi vindhyasya meghajālāni mārutaḥ

स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः
तथा काञ्चनभूमीश्च विचरन्ददृशे कपिः

sa tatra maṇibhūmīś ca rājatīś ca manoramāḥ
tathā kāñcanabhūmīś ca vicaran dadṛśe kapiḥ

वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा
महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः

vāpīś ca vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā
mahārhair maṇisopānair upapannās tatas tataḥ

मुक्ताप्रवालसिकता स्फटिकान्तरकुट्टिमाः
काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः

muktāpravālasikatā sphaṭikāntarakuṭṭimāḥ
kāñcanais tarubhiś citrais tīrajair upaśobhitāḥ

फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः
नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः

phullapadmotpalavanāś cakravākopakūjitāḥ
natyūharutasaṃghuṣṭā haṃsasārasanāditāḥ

दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरिद्भिश्च समन्ततः
अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिरुपसंस्कृताः

dīrghābhir drumayuktābhiḥ saridbhiś ca samantataḥ
amṛtopamatoyābhiḥ śivābhir upasaṃskṛtāḥ

लताशतैरवतताः सन्तानकसमावृताः
नानागुल्मावृतवनाः करवीरकृतान्तराः

latāśatair avatatāḥ santānakasamāvṛtāḥ
nānāgulmāvṛtavanāḥ karavīrakṛtāntarāḥ

ततोऽम्बुधरसंकाशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम्
विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम्

tato 'mbudharasaṃkāśaṃ pravṛddhaśikharaṃ girim
vicitrakūṭaṃ kūṭaiś ca sarvataḥ parivāritam

शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम्
ददर्श कपिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्

śilāgṛhair avatataṃ nānāvṛkṣaiḥ samāvṛtam
dadarśa kapiśārdūlo ramyaṃ jagati parvatam

ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः
अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्

dadarśa ca nagāt tasmān nadīṃ nipatitāṃ kapiḥ
aṅkād iva samutpatya priyasya patitāṃ priyām

जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्
वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः

jale nipatitāgraiś ca pādapair upaśobhitām
vāryamāṇām iva kruddhāṃ pramadāṃ priyabandhubhiḥ

पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः
प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्

punar āvṛttatoyāṃ ca dadarśa sa mahākapiḥ
prasannām iva kāntasya kāntāṃ punar upasthitām

तस्यादूरात्स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः
ददर्श कपिशार्दूलो हनुमान्मारुतात्मजः

tasyādūrāt sa padminyo nānādvijagaṇāyutāḥ
dadarśa kapiśārdūlo hanumān mārutātmajaḥ

कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा
मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम्

kṛtrimāṃ dīrghikāṃ cāpi pūrṇāṃ śītena vāriṇā
maṇipravarasopānāṃ muktāsikataśobhitām

विविधैर्मृगसंघैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्
प्रासादैः सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा
काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलंकृताम्

vividhair mṛgasaṃghaiś ca vicitrāṃ citrakānanām
prāsādaiḥ sumahadbhiś ca nirmitair viśvakarmaṇā
kānanaiḥ kṛtrimaiś cāpi sarvataḥ samalaṃkṛtām

ये केचित्पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः
सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवेदिकाः

ye ke cit pādapās tatra puṣpopagaphalopagāḥ
sacchatrāḥ savitardīkāḥ sarve sauvarṇavedikāḥ

लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृताम्
काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श स महाकपिः

latāpratānair bahubhiḥ parṇaiś ca bahubhir vṛtām
kāñcanīṃ śiṃśupām ekāṃ dadarśa sa mahākapiḥ

सोऽपश्यद्भूमिभागांश्च गर्तप्रस्रवणानि च
सुवर्णवृक्षानपरान्ददर्श शिखिसंनिभान्

so 'paśyad bhūmibhāgāṃś ca gartaprasravaṇāni ca
suvarṇavṛkṣān aparān dadarśa śikhisaṃnibhān

तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव महाकपिः
अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति वानरः

teṣāṃ drumāṇāṃ prabhayā meror iva mahākapiḥ
amanyata tadā vīraḥ kāñcano 'smīti vānaraḥ

तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम्
किङ्किणीशतनिर्घोषां दृष्ट्वा विस्मयमागमत्

tāṃ kāñcanais tarugaṇair mārutena ca vījitām
kiṅkiṇīśatanirghoṣāṃ dṛṣṭvā vismayam āgamat

सुपुष्पिताग्रां रुचिरां तरुणाङ्कुरपल्लवाम्
तामारुह्य महावेगः शिंशपां पर्णसंवृताम्

supuṣpitāgrāṃ rucirāṃ taruṇāṅkurapallavām
tām āruhya mahāvegaḥ śiṃśapāṃ parṇasaṃvṛtām

इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं राम दर्शनलालसाम्
इतश्चेतश्च दुःखार्तां संपतन्तीं यदृच्छया

ito drakṣyāmi vaidehīṃ rāma darśanalālasām
itaś cetaś ca duḥkhārtāṃ saṃpatantīṃ yadṛcchayā

अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः
चम्पकैश्चन्दनैश्चापि बकुलैश्च विभूषिता

aśokavanikā ceyaṃ dṛḍhaṃ ramyā durātmanaḥ
campakaiś candanaiś cāpi bakulaiś ca vibhūṣitā

इयं च नलिनी रम्या द्विजसंघनिषेविता
इमां सा राममहिषी नूनमेष्यति जानकी

iyaṃ ca nalinī ramyā dvijasaṃghaniṣevitā
imāṃ sā rāmamahiṣī nūnam eṣyati jānakī

सा राम राममहिषी राघवस्य प्रिया सदा
वनसंचारकुशला नूनमेष्यति जानकी

sā rāma rāmamahiṣī rāghavasya priyā sadā
vanasaṃcārakuśalā nūnam eṣyati jānakī

अथ वा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा
वनमेष्यति सा चेह रामचिन्तानुकर्शिता

atha vā mṛgaśāvākṣī vanasyāsya vicakṣaṇā
vanam eṣyati sā ceha rāmacintānukarśitā

रामशोकाभिसंतप्ता सा देवी वामलोचना
वनवासरता नित्यमेष्यते वनचारिणी

rāmaśokābhisaṃtaptā sā devī vāmalocanā
vanavāsaratā nityam eṣyate vanacāriṇī

वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा
रामस्य दयिता भार्या जनकस्य सुता सती

vanecarāṇāṃ satataṃ nūnaṃ spṛhayate purā
rāmasya dayitā bhāryā janakasya sutā satī

संध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी
नदीं चेमां शिवजलां संध्यार्थे वरवर्णिनी

saṃdhyākālamanāḥ śyāmā dhruvam eṣyati jānakī
nadīṃ cemāṃ śivajalāṃ saṃdhyārthe varavarṇinī

तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा
शुभा या पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य संमिता

tasyāś cāpy anurūpeyam aśokavanikā śubhā
śubhā yā pārthivendrasya patnī rāmasya saṃmitā

यदि जिवति सा देवी ताराधिपनिभानना
आगमिष्यति सावश्यमिमां शिवजलां नदीम्

yadi jivati sā devī tārādhipanibhānanā
āgamiṣyati sāvaśyam imāṃ śivajalāṃ nadīm

एवं तु मत्वा हनुमान्महात्मा; प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम्
अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं; सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः

evaṃ tu matvā hanumān mahātmā; pratīkṣamāṇo manujendrapatnīm
avekṣamāṇaś ca dadarśa sarvaṃ; supuṣpite parṇaghane nilīnaḥ