Sundara Kanda, sarga 13

स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम्
अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत

sa vīkṣamāṇas tatrastho mārgamāṇaś ca maithilīm
avekṣamāṇaś ca mahīṃ sarvāṃ tām anvavaikṣata

सन्तान कलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्
दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलंकृताम्

santāna kalatābhiś ca pādapair upaśobhitām
divyagandharasopetāṃ sarvataḥ samalaṃkṛtām

तां स नन्दनसंकाशां मृगपक्षिभिरावृताम्
हर्म्यप्रासादसंबाधां कोकिलाकुलनिःस्वनाम्

tāṃ sa nandanasaṃkāśāṃ mṛgapakṣibhir āvṛtām
harmyaprāsādasaṃbādhāṃ kokilākulaniḥsvanām

काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्
बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्

kāñcanotpalapadmābhir vāpībhir upaśobhitām
bahvāsanakuthopetāṃ bahubhūmigṛhāyutām

सर्वर्तुकुसुमै रम्यैः फलवद्भिश्च पादपैः
पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्

sarvartukusumai ramyaiḥ phalavadbhiś ca pādapaiḥ
puṣpitānām aśokānāṃ śriyā sūryodayaprabhām

प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत
निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्
विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः

pradīptām iva tatrastho mārutiḥ samudaikṣata
niṣpatraśākhāṃ vihagaiḥ kriyamāṇām ivāsakṛt
viniṣpatadbhiḥ śataśaś citraiḥ puṣpāvataṃsakaiḥ

आमूलपुष्पनिचितैरशोकैः शोकनाशनैः
पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्

āmūlapuṣpanicitair aśokaiḥ śokanāśanaiḥ
puṣpabhārātibhāraiś ca spṛśadbhir iva medinīm

कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः
स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः

karṇikāraiḥ kusumitaiḥ kiṃśukaiś ca supuṣpitaiḥ
sa deśaḥ prabhayā teṣāṃ pradīpta iva sarvataḥ

पुंनागाः सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा
विवृद्धमूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः

puṃnāgāḥ saptaparṇāś ca campakoddālakās tathā
vivṛddhamūlā bahavaḥ śobhante sma supuṣpitāḥ

शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखोपमाः
नीलाञ्जननिभाः केचित्तत्राशोकाः सहस्रशः

śātakumbhanibhāḥ ke cit ke cid agniśikhopamāḥ
nīlāñjananibhāḥ ke cit tatrāśokāḥ sahasraśaḥ

नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा
अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम्

nandanaṃ vividhodyānaṃ citraṃ caitrarathaṃ yathā
ativṛttam ivācintyaṃ divyaṃ ramyaṃ śriyā vṛtam

द्वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्
पुष्परत्नशतैश्चित्रं पञ्चमं सागरं यथा

dvitīyam iva cākāśaṃ puṣpajyotirgaṇāyutam
puṣparatnaśataiś citraṃ pañcamaṃ sāgaraṃ yathā

सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः
नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः

sarvartupuṣpair nicitaṃ pādapair madhugandhibhiḥ
nānāninādair udyānaṃ ramyaṃ mṛgagaṇair dvijaiḥ

अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम्
शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम्

anekagandhapravahaṃ puṇyagandhaṃ manoramam
śailendram iva gandhāḍhyaṃ dvitīyaṃ gandhamādanam

अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुंगवः
स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम्

aśokavanikāyāṃ tu tasyāṃ vānarapuṃgavaḥ
sa dadarśāvidūrasthaṃ caityaprāsādam ūrjitam

मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम्
प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्

madhye stambhasahasreṇa sthitaṃ kailāsapāṇḍuram
pravālakṛtasopānaṃ taptakāñcanavedikam

मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया
विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्

muṣṇantam iva cakṣūṃṣi dyotamānam iva śriyā
vimalaṃ prāṃśubhāvatvād ullikhantam ivāmbaram

ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम्
उपवासकृशां दीनां निःश्वसान्तीं पुनः पुनः
ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम्

tato malinasaṃvītāṃ rākṣasībhiḥ samāvṛtām
upavāsakṛśāṃ dīnāṃ niḥśvasāntīṃ punaḥ punaḥ
dadarśa śuklapakṣādau candrarekhām ivāmalām

मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम्
पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः

mandaprakhyāyamānena rūpeṇa ruciraprabhām
pinaddhāṃ dhūmajālena śikhām iva vibhāvasoḥ

पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा
सपङ्कामनलंकारां विपद्मामिव पद्मिनीम्

pītenaikena saṃvītāṃ kliṣṭenottamavāsasā
sapaṅkām analaṃkārāṃ vipadmām iva padminīm

व्रीडितां दुःखसंतप्तां परिम्लानां तपस्विनीम्
ग्रहेणाङ्गारकेणैव पीडितामिव रोहिणीम्

vrīḍitāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ parimlānāṃ tapasvinīm
graheṇāṅgārakeṇaiva pīḍitām iva rohiṇīm

अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामननशेन च
शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम्

aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ kṛśām ananaśena ca
śokadhyānaparāṃ dīnāṃ nityaṃ duḥkhaparāyaṇām

प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम्
स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणाभिवृतामिव

priyaṃ janam apaśyantīṃ paśyantīṃ rākṣasīgaṇam
svagaṇena mṛgīṃ hīnāṃ śvagaṇābhivṛtām iva

नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया
सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानामकोदिवाम्

nīlanāgābhayā veṇyā jaghanaṃ gatayaikayā
sukhārhāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ vyasanānām akodivām

तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः

tāṃ samīkṣya viśālākṣīm adhikaṃ malināṃ kṛśām
tarkayām āsa sīteti kāraṇair upapādibhiḥ

ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा
यथारूपा हि दृष्टा वै तथारूपेयमङ्गना

hriyamāṇā tadā tena rakṣasā kāmarūpiṇā
yathārūpā hi dṛṣṭā vai tathārūpeyam aṅganā

पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम्
कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः

pūrṇacandrānanāṃ subhrūṃ cāruvṛttapayodharām
kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ

तां नीलकेशीं बिम्बौष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम्
सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा

tāṃ nīlakeśīṃ bimbauṣṭhīṃ sumadhyāṃ supratiṣṭhitām
sītāṃ padmapalāśākṣīṃ manmathasya ratiṃ yathā

इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव
भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम्

iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhām iva
bhūmau sutanum āsīnāṃ niyatām iva tāpasīm

निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव
शोकजालेन महता विततेन न राजतीम्

niḥśvāsabahulāṃ bhīruṃ bhujagendravadhūm iva
śokajālena mahatā vitatena na rājatīm

संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः
तां स्मृतीमिव संदिग्धामृद्धिं निपतितामिव

saṃsaktāṃ dhūmajālena śikhām iva vibhāvasoḥ
tāṃ smṛtīm iva saṃdigdhām ṛddhiṃ nipatitām iva

विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव
सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव

vihatām iva ca śraddhām āśāṃ pratihatām iva
sopasargāṃ yathā siddhiṃ buddhiṃ sakaluṣām iva

अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव
रामोपरोधव्यथितां रक्षोहरणकर्शिताम्

abhūtenāpavādena kīrtiṃ nipatitām iva
rāmoparodhavyathitāṃ rakṣoharaṇakarśitām

अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः
बाष्पाम्बुप्रतिपूर्णेन कृष्णवक्त्राक्षिपक्ष्मणा
वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः

abalāṃ mṛgaśāvākṣīṃ vīkṣamāṇāṃ tatas tataḥ
bāṣpāmbupratipūrṇena kṛṣṇavaktrākṣipakṣmaṇā
vadanenāprasannena niḥśvasantīṃ punaḥ punaḥ

मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम्
प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम्

malapaṅkadharāṃ dīnāṃ maṇḍanārhām amaṇḍitām
prabhāṃ nakṣatrarājasya kālameghair ivāvṛtām

तस्य संदिदिहे बुद्धिर्मुहुः सीतां निरीक्ष्य तु
आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव

tasya saṃdidihe buddhir muhuḥ sītāṃ nirīkṣya tu
āmnāyānām ayogena vidyāṃ praśithilām iva

दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलंकृताम्
संस्कारेण यथाहीनां वाचमर्थान्तरं गताम्

duḥkhena bubudhe sītāṃ hanumān analaṃkṛtām
saṃskāreṇa yathāhīnāṃ vācam arthāntaraṃ gatām

तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम्
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादयन्

tāṃ samīkṣya viśālākṣīṃ rājaputrīm aninditām
tarkayām āsa sīteti kāraṇair upapādayan

वैदेह्या यानि चाङ्गेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत्
तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत्

vaidehyā yāni cāṅgeṣu tadā rāmo 'nvakīrtayat
tāny ābharaṇajālāni gātraśobhīny alakṣayat

सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ
मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च

sukṛtau karṇaveṣṭau ca śvadaṃṣṭrau ca susaṃsthitau
maṇividrumacitrāṇi hasteṣv ābharaṇāni ca

श्यामानि चिरयुक्तत्वात्तथा संस्थानवन्ति च
तान्येवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽव्नकीर्तयत्

śyāmāni cirayuktatvāt tathā saṃsthānavanti ca
tāny evaitāni manye 'haṃ yāni rāmo 'vnakīrtayat

तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये
यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः

tatra yāny avahīnāni tāny ahaṃ nopalakṣaye
yāny asyā nāvahīnāni tānīmāni na saṃśayaḥ

पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम्
उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवंगमैः

pītaṃ kanakapaṭṭābhaṃ srastaṃ tad vasanaṃ śubham
uttarīyaṃ nagāsaktaṃ tadā dṛṣṭaṃ plavaṃgamaiḥ

भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले
अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च

bhūṣaṇāni ca mukhyāni dṛṣṭāni dharaṇītale
anayaivāpaviddhāni svanavanti mahānti ca

इदं चिरगृहीतत्वाद्वसनं क्लिष्टवत्तरम्
तथा हि नूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत्

idaṃ ciragṛhītatvād vasanaṃ kliṣṭavattaram
tathā hi nūnaṃ tad varṇaṃ tathā śrīmad yathetarat

इयं कनकवर्णाङ्गी रामस्य महिषी प्रिया
प्रनष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति

iyaṃ kanakavarṇāṅgī rāmasya mahiṣī priyā
pranaṣṭāpi satī yasya manaso na praṇaśyati

इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिः परितप्यते
कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च

iyaṃ sā yat kṛte rāmaś caturbhiḥ paritapyate
kāruṇyenānṛśaṃsyena śokena madanena ca

स्त्री प्रनष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः
पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च

strī pranaṣṭeti kāruṇyād āśritety ānṛśaṃsyataḥ
patnī naṣṭeti śokena priyeti madanena ca

अस्या देव्या यथा रूपमङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवम्
रामस्य च यथारूपं तस्येयमसितेक्षणा

asyā devyā yathā rūpam aṅgapratyaṅgasauṣṭhavam
rāmasya ca yathārūpaṃ tasyeyam asitekṣaṇā

अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम्
तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति

asyā devyā manas tasmiṃs tasya cāsyāṃ pratiṣṭhitam
teneyaṃ sa ca dharmātmā muhūrtam api jīvati

दुष्करं कुरुते रामो य इमां मत्तकाशिनीम्
सीतां विना महाबाहुर्मुहूर्तमपि जीवति

duṣkaraṃ kurute rāmo ya imāṃ mattakāśinīm
sītāṃ vinā mahābāhur muhūrtam api jīvati

एवं सीतां तदा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसंभवः
जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम्

evaṃ sītāṃ tadā dṛṣṭvā hṛṣṭaḥ pavanasaṃbhavaḥ
jagāma manasā rāmaṃ praśaśaṃsa ca taṃ prabhum