Sundara Kanda, sarga 14

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः
गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत्

praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṃgavaḥ
guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaś cintāparo 'bhavat

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनुमान्विललाप ह

sa muhūrtam iva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ
sītām āśritya tejasvī hanumān vilalāpa ha

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया
यदि सीतापि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः

mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā
yadi sītāpi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे

rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ
nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṅgeva jaladāgame

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्
राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा

tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām
rāghavo 'rhati vaidehīṃ taṃ ceyam asitekṣaṇā

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम्
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत्

tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntām iva śriyam
jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedam abravīt

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः
रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः

asyā hetor viśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ
rāvaṇapratimo vīrye kabandhaś ca nipātitaḥ

विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः
वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः

virādhaś ca hataḥ saṃkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ
vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ

चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः

caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām
nihatāni janasthāne śarair agniśikhopamaiḥ

खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः
दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना

kharaś ca nihataḥ saṃkhye triśirāś ca nipātitaḥ
dūṣaṇaś ca mahātejā rāmeṇa viditātmanā

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम्
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकसत्कृतम्

aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam
asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavām̐l lokasatkṛtam

सागरश्च मया क्रान्तः श्रीमान्नदनदीपतिः
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता

sāgaraś ca mayā krāntaḥ śrīmān nadanadīpatiḥ
asyā hetor viśālākṣyāḥ purī ceyaṃ nirīkṣitā

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत्
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः

yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet
asyāḥ kṛte jagac cāpi yuktam ity eva me matiḥ

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम्

rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā
trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyāt kalām

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः
सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता

iyaṃ sā dharmaśīlasya maithilasya mahātmanaḥ
sutā janakarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā

उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः

utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate
padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāṃsubhiḥ

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी

vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣv anivartinaḥ
snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः
इयं सा दयिता भार्या राक्षसी वशमागता

dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ
iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasī vaśam āgatā

सर्वान्भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता
अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्

sarvān bhogān parityajya bhartṛsnehabalāt kṛtā
acintayitvā duḥkhāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam

संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता
या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा

saṃtuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇe ratā
yā parāṃ bhajate prītiṃ vane 'pi bhavane yathā

सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी
सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी

seyaṃ kanakavarṇāṅgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī
sahate yātanām etām anarthānām abhāginī

इमां तु शीलसंपन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः
रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः

imāṃ tu śīlasaṃpannāṃ draṣṭum icchati rāghavaḥ
rāvaṇena pramathitāṃ prapām iva pipāsitaḥ

अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम्

asyā nūnaṃ punar lābhād rāghavaḥ prītim eṣyati
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च
धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी

kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca
dhārayaty ātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान्
एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति

naiṣā paśyati rākṣasyo nemān puṣpaphaladrumān
ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmam evānupaśyati

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि
एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते

bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇād api
eṣā hi rahitā tena śobhanārhā na śobhate

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः
धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति

duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yad anayā prabhuḥ
dhārayaty ātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम्
सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः

imām asitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ

क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभाक्षी; या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम्
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः; संरक्ष्यते संप्रति वृक्षमूले

kṣitikṣamā puṣkarasaṃnibhākṣī; yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām
sā rākṣasībhir vikṛtekṣaṇābhiḥ; saṃrakṣyate saṃprati vṛkṣamūle

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा; व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना
सहचररहितेव चक्रवाकी; जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना

himahatanalinīva naṣṭaśobhā; vyasanaparamparayā nipīḍyamānā
sahacararahiteva cakravākī; janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः; शोकं दृढं वै जनयत्यशोकाः
हिमव्यपायेन च मन्दरश्मि;रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः

asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ; śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayaty aśokāḥ
himavyapāyena ca mandaraśmir; abhyutthito naikasahasraraśmiḥ

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य; सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धिः
संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे; बली हरीणामृषभस्तरस्वी

ity evam arthaṃ kapir anvavekṣya; sīteyam ity eva niviṣṭabuddhiḥ
saṃśritya tasmin niṣasāda vṛkṣe; balī harīṇām ṛṣabhas tarasvī