Sundara Kanda, sarga 31
तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः
शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा
tām abravīn mahātejā hanūmān mārutātmajaḥ
śirasy añjalim ādhāya sītāṃ madhurayā girā
का नु पद्मपलाशाक्षी क्लिष्टकौशेयवासिनी
द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिता
kā nu padmapalāśākṣī kliṣṭakauśeyavāsinī
drumasya śākhām ālambya tiṣṭhasi tvam aninditā
किमर्थं तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम्
पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम्
kimarthaṃ tava netrābhyāṃ vāri sravati śokajam
puṇḍarīkapalāśābhyāṃ viprakīrṇam ivodakam
सुराणामसुराणां च नागगन्धर्वरक्षसाम्
यक्षाणां किंनराणां च का त्वं भवसि शोभने
surāṇām asurāṇāṃ ca nāgagandharvarakṣasām
yakṣāṇāṃ kiṃnarāṇāṃ ca kā tvaṃ bhavasi śobhane
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने
वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे
kā tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā varānane
vasūnāṃ vā varārohe devatā pratibhāsi me
किं नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात्
रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठा सर्वगुणान्विता
kiṃ nu candramasā hīnā patitā vibudhālayāt
rohiṇī jyotiṣāṃ śreṣṭhā śreṣṭhā sarvaguṇānvitā
कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणा
वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं नासि कल्याण्यरुन्धती
kopād vā yadi vā mohād bhartāram asitekṣaṇā
vasiṣṭhaṃ kopayitvā tvaṃ nāsi kalyāṇy arundhatī
को नौ पुत्रः पिता भ्रात भर्ता वा ते सुमध्यमे
अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि
ko nau putraḥ pitā bhrāta bhartā vā te sumadhyame
asmāl lokād amuṃ lokaṃ gataṃ tvam anuśocasi
व्यञ्जनानि हि ते यानि लक्षणानि च लक्षये
महिषी भूमिपालस्य राजकन्यासि मे मता
vyañjanāni hi te yāni lakṣaṇāni ca lakṣaye
mahiṣī bhūmipālasya rājakanyāsi me matā
रावणेन जनस्थानाद्बलादपहृता यदि
सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
rāvaṇena janasthānād balād apahṛtā yadi
sītā tvam asi bhadraṃ te tan mamācakṣva pṛcchataḥ
यथा हि तव वै दैन्यं रूपं चाप्यतिमानुषम्।।।।
तपसा चान्वितो वेषस्त्वं राममहिषी ध्रुवम्
yathā hi tava vai dainyaṃ rūpaṃ cāpyatimānuṣam||||
tapasā cānvito veṣastvaṃ rāmamahiṣī dhruvam
सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता
उवाच वाक्यं वैदेही हनूमन्तं द्रुमाश्रितम्
sā tasya vacanaṃ śrutvā rāmakīrtanaharṣitā
uvāca vākyaṃ vaidehī hanūmantaṃ drumāśritam
पृथिव्यां राजसिंहानां मुख्यस्य विदितात्मनः।।।।
स्नुषा दशरथस्याहं शत्रुसैन्यप्रतापिनः
pṛthivyāṃ rājasiṃhānāṃ mukhyasya viditātmanaḥ||||
snuṣā daśarathasyāhaṃ śatrusainyapratāpinaḥ
दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः
सीता च नाम नाम्नाहं भार्या रामस्य धीमतः
duhitā janakasyāhaṃ vaidehasya mahātmanaḥ
sītā ca nāma nāmnāhaṃ bhāryā rāmasya dhīmataḥ
समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने
भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी
samā dvādaśa tatrāhaṃ rāghavasya niveśane
bhuñjānā mānuṣān bhogān sarvakāmasamṛddhinī
ततस्त्रयोदशे वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम्
अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे
tatas trayodaśe varṣe rājyenekṣvākunandanam
abhiṣecayituṃ rājā sopādhyāyaḥ pracakrame
तस्मिन्संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने
कैकेयी नाम भर्तारं देवी वचनमब्रवीत्
tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane
kaikeyī nāma bhartāraṃ devī vacanam abravīt
न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम्
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते
na pibeyaṃ na khādeyaṃ pratyahaṃ mama bhojanam
eṣa me jīvitasyānto rāmo yady abhiṣicyate
यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम
तच्चेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः
yat tad uktaṃ tvayā vākyaṃ prītyā nṛpatisattama
tac cen na vitathaṃ kāryaṃ vanaṃ gacchatu rāghavaḥ
स राजा सत्यवाग्देव्या वरदानमनुस्मरन्
मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम्
sa rājā satyavāg devyā varadānam anusmaran
mumoha vacanaṃ śrutvā kaikeyyāḥ krūram apriyam
ततस्तु स्थविरो राजा सत्यधर्मे व्यवस्थितः
ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन्राज्यमयाचत
tatas tu sthaviro rājā satyadharme vyavasthitaḥ
jyeṣṭhaṃ yaśasvinaṃ putraṃ rudan rājyam ayācata
स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात्परं प्रियम्
मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान्
sa pitur vacanaṃ śrīmān abhiṣekāt paraṃ priyam
manasā pūrvam āsādya vācā pratigṛhītavān
दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयत्किंचिदप्रियम्
अपि जीवितहेतोर्हि रामः सत्यपराक्रमः
dadyān na pratigṛhṇīyān na brūyat kiṃ cid apriyam
api jīvitahetor hi rāmaḥ satyaparākramaḥ
स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः
विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत्
sa vihāyottarīyāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ
visṛjya manasā rājyaṃ jananyai māṃ samādiśat
साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी
न हि मे तेन हीनाया वासः स्वर्गेऽपि रोचते
sāhaṃ tasyāgratas tūrṇaṃ prasthitā vanacāriṇī
na hi me tena hīnāyā vāsaḥ svarge 'pi rocate
प्रागेव तु महाभागः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः
पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीरैरलंकृतः
prāg eva tu mahābhāgaḥ saumitrir mitranandanaḥ
pūrvajasyānuyātrārthe drumacīrair alaṃkṛtaḥ
ते वयं भर्तुरादेशं बहु मान्यदृढव्रताः
प्रविष्टाः स्म पुराद्दृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम्
te vayaṃ bhartur ādeśaṃ bahu mānyadṛḍhavratāḥ
praviṣṭāḥ sma purād dṛṣṭaṃ vanaṃ gambhīradarśanam
वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः
रक्षसापहृता भार्या रावणेन दुरात्मना
vasato daṇḍakāraṇye tasyāham amitaujasaḥ
rakṣasāpahṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā
द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः
ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्त्यक्ष्यामि जीवितम्
dvau māsau tena me kālo jīvitānugrahaḥ kṛtaḥ
ūrdhvaṃ dvābhyāṃ tu māsābhyāṃ tatas tyakṣyāmi jīvitam