Sundara Kanda, sarga 35

सीता तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना
हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः

sītā tad vacanaṃ śrutvā pūrṇacandranibhānanā
hanūmantam uvācedaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ

अमृतं विषसंसृष्टं त्वया वानरभाषितम्
यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः

amṛtaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ tvayā vānarabhāṣitam
yac ca nānyamanā rāmo yac ca śokaparāyaṇaḥ

ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे
रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति

aiśvarye vā suvistīrṇe vyasane vā sudāruṇe
rajjveva puruṣaṃ baddhvā kṛtāntaḥ parikarṣati

विधिर्नूनमसंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम
सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान्

vidhir nūnam asaṃhāryaḥ prāṇināṃ plavagottama
saumitriṃ māṃ ca rāmaṃ ca vyasanaiḥ paśya mohitān

शोकस्यास्य कदा पारं राघवोऽधिगमिष्यति
प्लवमानः परिश्रान्तो हतनौः सागरे यथा

śokasyāsya kadā pāraṃ rāghavo 'dhigamiṣyati
plavamānaḥ pariśrānto hatanauḥ sāgare yathā

राक्षसानां क्षयं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम्
लङ्कामुन्मूलितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः

rākṣasānāṃ kṣayaṃ kṛtvā sūdayitvā ca rāvaṇam
laṅkām unmūlitāṃ kṛtvā kadā drakṣyati māṃ patiḥ

स वाच्यः संत्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते
अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम्

sa vācyaḥ saṃtvarasveti yāvad eva na pūryate
ayaṃ saṃvatsaraḥ kālas tāvad dhi mama jīvitam

वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवंगम
रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम

vartate daśamo māso dvau tu śeṣau plavaṃgama
rāvaṇena nṛśaṃsena samayo yaḥ kṛto mama

विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति
अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत्कुरुते मतिम्

vibhīṣaṇena ca bhrātrā mama niryātanaṃ prati
anunītaḥ prayatnena na ca tat kurute matim

मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते
रावणं मार्गते संख्ये मृत्युः कालवशं गतम्

mama pratipradānaṃ hi rāvaṇasya na rocate
rāvaṇaṃ mārgate saṃkhye mṛtyuḥ kālavaśaṃ gatam

ज्येष्ठा कन्यानला नम विभीषणसुता कपे
तया ममैतदाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम्

jyeṣṭhā kanyānalā nama vibhīṣaṇasutā kape
tayā mamaitad ākhyātaṃ mātrā prahitayā svayam

अविन्ध्यो नाम मेधावी विद्वान्राक्षसपुंगवः
धृतिमाञ्शीलवान्वृद्धो रावणस्य सुसंमतः

avindhyo nāma medhāvī vidvān rākṣasapuṃgavaḥ
dhṛtimāñ śīlavān vṛddho rāvaṇasya susaṃmataḥ

रामात्क्षयमनुप्राप्तं रक्षसां प्रत्यचोदयत्
न च तस्यापि दुष्टात्मा शृणोति वचनं हितम्

rāmāt kṣayam anuprāptaṃ rakṣasāṃ pratyacodayat
na ca tasyāpi duṣṭātmā śṛṇoti vacanaṃ hitam

आशंसेति हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः
अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः

āśaṃseti hariśreṣṭha kṣipraṃ māṃ prāpsyate patiḥ
antarātmā hi me śuddhas tasmiṃś ca bahavo guṇāḥ

उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता
विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानरराघवे

utsāhaḥ pauruṣaṃ sattvam ānṛśaṃsyaṃ kṛtajñatā
vikramaś ca prabhāvaś ca santi vānararāghave

चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां जघान यः
जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत्

caturdaśasahasrāṇi rākṣasānāṃ jaghāna yaḥ
janasthāne vinā bhrātrā śatruḥ kas tasya nodvijet

न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः
अहं तस्यानुभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा

na sa śakyas tulayituṃ vyasanaiḥ puruṣarṣabhaḥ
ahaṃ tasyānubhāvajñā śakrasyeva pulomajā

शरजालांशुमाञ्शूरः कपे रामदिवाकरः
शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति

śarajālāṃśumāñ śūraḥ kape rāmadivākaraḥ
śatrurakṣomayaṃ toyam upaśoṣaṃ nayiṣyati

इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम्
अश्रुसंपूर्णवदनामुवाच हनुमान्कपिः

iti saṃjalpamānāṃ tāṃ rāmārthe śokakarśitām
aśrusaṃpūrṇavadanām uvāca hanumān kapiḥ

श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः
चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृक्षगणसंकुलाम्

śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣipram eṣyati rāghavaḥ
camūṃ prakarṣan mahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṃkulām

अथ वा मोचयिष्यामि तामद्यैव हि राक्षसात्
अस्माद्दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते

atha vā mocayiṣyāmi tām adyaiva hi rākṣasāt
asmād duḥkhād upāroha mama pṛṣṭham anindite

त्वं हि पृष्ठगतां कृत्वा संतरिष्यामि सागरम्
शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम्

tvaṃ hi pṛṣṭhagatāṃ kṛtvā saṃtariṣyāmi sāgaram
śaktir asti hi me voḍhuṃ laṅkām api sarāvaṇām

अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि
प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतमिवानलः

ahaṃ prasravaṇasthāya rāghavāyādya maithili
prāpayiṣyāmi śakrāya havyaṃ hutam ivānalaḥ

द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम्
व्यवसाय समायुक्तं विष्णुं दैत्यवधे यथा

drakṣyasy adyaiva vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam
vyavasāya samāyuktaṃ viṣṇuṃ daityavadhe yathā

त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम्
पुरंदरमिवासीनं नागराजस्य मूर्धनि

tvaddarśanakṛtotsāham āśramasthaṃ mahābalam
puraṃdaram ivāsīnaṃ nāgarājasya mūrdhani

पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने
योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी

pṛṣṭham āroha me devi mā vikāṅkṣasva śobhane
yogam anviccha rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī

कथयन्तीव चन्द्रेण सूर्येणेव सुवर्चला
मत्पृष्ठमधिरुह्य त्वं तराकाशमहार्णवम्

kathayantīva candreṇa sūryeṇeva suvarcalā
matpṛṣṭham adhiruhya tvaṃ tarākāśamahārṇavam

न हि मे संप्रयातस्य त्वामितो नयतोऽङ्गने
अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः

na hi me saṃprayātasya tvām ito nayato 'ṅgane
anugantuṃ gatiṃ śaktāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ

यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयम्
यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसं

yathaivāham iha prāptas tathaivāham asaṃśayam
yāsyāmi paśya vaidehi tvām udyamya vihāyasaṃ

मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच्छ्रुत्वा वचनमद्भुतम्
हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनूमन्तमथाब्रवीत्

maithilī tu hariśreṣṭhāc chrutvā vacanam adbhutam
harṣavismitasarvāṅgī hanūmantam athābravīt

हनूमन्दूरमध्वनं कथं मां वोढुमिच्छसि
तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप

hanūman dūram adhvanaṃ kathaṃ māṃ voḍhum icchasi
tad eva khalu te manye kapitvaṃ hariyūthapa

कथं वाल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि
सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ

kathaṃ vālpaśarīras tvaṃ mām ito netum icchasi
sakāśaṃ mānavendrasya bhartur me plavagarṣabha

सीताया वचनं श्रुत्वा हनूमान्मारुतात्मजः
चिन्तयामास लक्ष्मीवान्नवं परिभवं कृतम्

sītāyā vacanaṃ śrutvā hanūmān mārutātmajaḥ
cintayām āsa lakṣmīvān navaṃ paribhavaṃ kṛtam

न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वासितेक्षणा
तस्मात्पश्यतु वैदेही यद्रूपं मम कामतः

na me jānāti sattvaṃ vā prabhāvaṃ vāsitekṣaṇā
tasmāt paśyatu vaidehī yad rūpaṃ mama kāmataḥ

इति संचिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः
दर्शयामास वैदेह्याः स्वरूपमरिमर्दनः

iti saṃcintya hanumāṃs tadā plavagasattamaḥ
darśayām āsa vaidehyāḥ svarūpam arimardanaḥ

स तस्मात्पादपाद्धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः
ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात्

sa tasmāt pādapād dhīmān āplutya plavagarṣabhaḥ
tato vardhitum ārebhe sītāpratyayakāraṇāt

मेरुमन्दारसंकाशो बभौ दीप्तानलप्रभः
अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरर्षभः

merumandārasaṃkāśo babhau dīptānalaprabhaḥ
agrato vyavatasthe ca sītāyā vānararṣabhaḥ

हरिः पर्वतसंकाशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः
वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत्

hariḥ parvatasaṃkāśas tāmravaktro mahābalaḥ
vajradaṃṣṭranakho bhīmo vaidehīm idam abravīt

सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणाम्
लङ्कामिमां सनथां वा नयितुं शक्तिरस्ति मे

saparvatavanoddeśāṃ sāṭṭaprākāratoraṇām
laṅkām imāṃ sanathāṃ vā nayituṃ śaktir asti me

तदवस्थाप्य तां बुद्धिरलं देवि विकाङ्क्षया
विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम्

tad avasthāpya tāṃ buddhir alaṃ devi vikāṅkṣayā
viśokaṃ kuru vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam

तं दृष्ट्वाचलसंकाशमुवाच जनकात्मजा
पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम्

taṃ dṛṣṭvācalasaṃkāśam uvāca janakātmajā
padmapatraviśālākṣī mārutasyaurasaṃ sutam

तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे
वायोरिव गतिं चापि तेजश्चाग्निरिवाद्भुतम्

tava sattvaṃ balaṃ caiva vijānāmi mahākape
vāyor iva gatiṃ cāpi tejaś cāgnir ivādbhutam

प्राकृतोऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति
उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरपुंगव

prākṛto 'nyaḥ kathaṃ cemāṃ bhūmim āgantum arhati
udadher aprameyasya pāraṃ vānarapuṃgava

जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम
अवश्यं साम्प्रधार्याशु कार्यसिद्धिरिहात्मनः

jānāmi gamane śaktiṃ nayane cāpi te mama
avaśyaṃ sāmpradhāryāśu kāryasiddhir ihātmanaḥ

अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मया गन्तुं त्वया सह
वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत्तव

ayuktaṃ tu kapiśreṣṭha mayā gantuṃ tvayā saha
vāyuvegasavegasya vego māṃ mohayet tava

अहमाकाशमासक्ता उपर्युपरि सागरम्
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयाद्वेगेन गच्छतः

aham ākāśam āsaktā upary upari sāgaram
prapateyaṃ hi te pṛṣṭhād bhayād vegena gacchataḥ

पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले
भयेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम्

patitā sāgare cāhaṃ timinakrajhaṣākule
bhayeyam āśu vivaśā yādasām annam uttamam

न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन
कलत्रवति संदेहस्त्वय्यपि स्यादसंशयम्

na ca śakṣye tvayā sārdhaṃ gantuṃ śatruvināśana
kalatravati saṃdehas tvayy api syād asaṃśayam

ह्रियमाणां तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः
अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना

hriyamāṇāṃ tu māṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhīmavikramāḥ
anugaccheyur ādiṣṭā rāvaṇena durātmanā

तैस्त्वं परिवृतः शूरैः शूलमुद्गर पाणिभिः
भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान्

tais tvaṃ parivṛtaḥ śūraiḥ śūlam udgara pāṇibhiḥ
bhaves tvaṃ saṃśayaṃ prāpto mayā vīra kalatravān

सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं निरायुधः
कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम्

sāyudhā bahavo vyomni rākṣasās tvaṃ nirāyudhaḥ
kathaṃ śakṣyasi saṃyātuṃ māṃ caiva parirakṣitum

युध्यमानस्य रक्षोभिस्ततस्तैः क्रूरकर्मभिः
प्रपतेयं हि ते पृष्ठद्भयार्ता कपिसत्तम

yudhyamānasya rakṣobhis tatas taiḥ krūrakarmabhiḥ
prapateyaṃ hi te pṛṣṭhad bhayārtā kapisattama

अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च
कथंचित्साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम

atha rakṣāṃsi bhīmāni mahānti balavanti ca
kathaṃ cit sāmparāye tvāṃ jayeyuḥ kapisattama

अथ वा युध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते
पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः

atha vā yudhyamānasya pateyaṃ vimukhasya te
patitāṃ ca gṛhītvā māṃ nayeyuḥ pāparākṣasāḥ

मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद्विशसेयुरथापि वा
अव्यवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ

māṃ vā hareyus tvaddhastād viśaseyur athāpi vā
avyavasthau hi dṛśyete yuddhe jayaparājayau

अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता
त्वत्प्रयत्नो हरिश्रेष्ठ भवेन्निष्फल एव तु

ahaṃ vāpi vipadyeyaṃ rakṣobhir abhitarjitā
tvatprayatno hariśreṣṭha bhaven niṣphala eva tu

कामं त्वमपि पर्याप्तो निहन्तुं सर्वराक्षसान्
राघवस्य यशो हीयेत्त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः

kāmaṃ tvam api paryāpto nihantuṃ sarvarākṣasān
rāghavasya yaśo hīyet tvayā śastais tu rākṣasaiḥ

अथ वादाय रक्षांसि न्यस्येयुः संवृते हि माम्
यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवः

atha vādāya rakṣāṃsi nyasyeyuḥ saṃvṛte hi mām
yatra te nābhijānīyur harayo nāpi rāghavaḥ

आरम्भस्तु मदर्थोऽयं ततस्तव निरर्थकः
त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः

ārambhas tu madartho 'yaṃ tatas tava nirarthakaḥ
tvayā hi saha rāmasya mahān āgamane guṇaḥ

मयि जीवितमायत्तं राघवस्य महात्मनः
भ्रातॄणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च

mayi jīvitam āyattaṃ rāghavasya mahātmanaḥ
bhrātṝṇāṃ ca mahābāho tava rājakulasya ca

तौ निराशौ मदर्थे तु शोकसंतापकर्शितौ
सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसंग्रहम्

tau nirāśau madarthe tu śokasaṃtāpakarśitau
saha sarvarkṣaharibhis tyakṣyataḥ prāṇasaṃgraham

भर्तुर्भक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर
नाहं स्प्रष्टुं पदा गात्रमिच्छेयं वानरोत्तम

bhartur bhaktiṃ puraskṛtya rāmād anyasya vānara
nāhaṃ spraṣṭuṃ padā gātram iccheyaṃ vānarottama

यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य गता बलात्
अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती

yad ahaṃ gātrasaṃsparśaṃ rāvaṇasya gatā balāt
anīśā kiṃ kariṣyāmi vināthā vivaśā satī

यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सराक्षसं
मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृशं भवेत्

yadi rāmo daśagrīvam iha hatvā sarākṣasaṃ
mām ito gṛhya gaccheta tat tasya sadṛśaṃ bhavet

श्रुता हि दृष्टाश्च मया पराक्रमा; महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः
न देवगन्धर्वभुजंगराक्षसा; भवन्ति रामेण समा हि संयुगे

śrutā hi dṛṣṭāś ca mayā parākramā; mahātmanas tasya raṇāvamardinaḥ
na devagandharvabhujaṃgarākṣasā; bhavanti rāmeṇa samā hi saṃyuge

समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं; महाबलं वासवतुल्यविक्रमम्
सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं; हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम्

samīkṣya taṃ saṃyati citrakārmukaṃ; mahābalaṃ vāsavatulyavikramam
salakṣmaṇaṃ ko viṣaheta rāghavaṃ; hutāśanaṃ dīptam ivānileritam

सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं; दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम्
सहेत को वानरमुख्य संयुगे; युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम्

salakṣmaṇaṃ rāghavam ājimardanaṃ; diśāgajaṃ mattam iva vyavasthitam
saheta ko vānaramukhya saṃyuge; yugāntasūryapratimaṃ śarārciṣam

स मे हरिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं पतिं; सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय
चिराय रामं प्रति शोककर्शितां; कुरुष्व मां वानरमुख्य हर्षिताम्

sa me hariśreṣṭha salakṣmaṇaṃ patiṃ; sayūthapaṃ kṣipram ihopapādaya
cirāya rāmaṃ prati śokakarśitāṃ; kuruṣva māṃ vānaramukhya harṣitām