Sundara Kanda, sarga 36

ततः स कपिशार्दूलस्तेन वाक्येन हर्षितः
सीतामुवाच तच्छ्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः

tataḥ sa kapiśārdūlas tena vākyena harṣitaḥ
sītām uvāca tac chrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने
सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च

yuktarūpaṃ tvayā devi bhāṣitaṃ śubhadarśane
sadṛśaṃ strīsvabhāvasya sādhvīnāṃ vinayasya ca

स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम्
मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम्

strītvaṃ na tu samarthaṃ hi sāgaraṃ vyativartitum
mām adhiṣṭhāya vistīrṇaṃ śatayojanam āyatam

द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते
रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि

dvitīyaṃ kāraṇaṃ yac ca bravīṣi vinayānvite
rāmād anyasya nārhāmi saṃsparśam iti jānaki

एतत्ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य महात्मनः
का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम्

etat te devi sadṛśaṃ patnyās tasya mahātmanaḥ
kā hy anyā tvām ṛte devi brūyād vacanam īdṛśam

श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः
चेष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः

śroṣyate caiva kākutsthaḥ sarvaṃ niravaśeṣataḥ
ceṣṭitaṃ yat tvayā devi bhāṣitaṃ mama cāgrataḥ

कारणैर्बहुभिर्देवि राम प्रियचिकीर्षया
स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत्समुदीरितम्

kāraṇair bahubhir devi rāma priyacikīrṣayā
snehapraskannamanasā mayaitat samudīritam

लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद्दुस्तरत्वान्महोदधेः
सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत्समुदाहृतम्

laṅkāyā duṣpraveśatvād dustaratvān mahodadheḥ
sāmarthyād ātmanaś caiva mayaitat samudāhṛtam

इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुबन्धुना
गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथा तदुदाहृतम्

icchāmi tvāṃ samānetum adyaiva raghubandhunā
gurusnehena bhaktyā ca nānyathā tad udāhṛtam

यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्धमनिन्दिते
अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि यत्

yadi notsahase yātuṃ mayā sārdham anindite
abhijñānaṃ prayaccha tvaṃ jānīyād rāghavo hi yat

एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा
उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम्

evam uktā hanumatā sītā surasutopamā
uvāca vacanaṃ mandaṃ bāṣpapragrathitākṣaram

इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम्
शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे तदा

idaṃ śreṣṭham abhijñānaṃ brūyās tvaṃ tu mama priyam
śailasya citrakūṭasya pāde pūrvottare tadā

तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके
तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या अदूरतः

tāpasāśramavāsinyāḥ prājyamūlaphalodake
tasmin siddhāśrame deśe mandākinyā adūrataḥ

तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु
विहृत्य सलिलक्लिन्ना तवाङ्के समुपाविशम्

tasyopavanaṣaṇḍeṣu nānāpuṣpasugandhiṣu
vihṛtya salilaklinnā tavāṅke samupāviśam

पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः

paryāyeṇa prasuptaś ca mamāṅke bharatāgrajaḥ

ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत्
तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामि स्म वायसं

tato māṃsasamāyukto vāyasaḥ paryatuṇḍayat
tam ahaṃ loṣṭam udyamya vārayāmi sma vāyasaṃ

दारयन्स च मां काकस्तत्रैव परिलीयते
न चाप्युपरमन्मांसाद्भक्षार्थी बलिभोजनः

dārayan sa ca māṃ kākas tatraiva parilīyate
na cāpy uparaman māṃsād bhakṣārthī balibhojanaḥ

उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणे
स्रंसमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम्

utkarṣantyāṃ ca raśanāṃ kruddhāyāṃ mayi pakṣiṇe
sraṃsamāne ca vasane tato dṛṣṭā tvayā hy aham

त्वया विहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा
भक्ष्य गृद्धेन कालेन दारिता त्वामुपागता

tvayā vihasitā cāhaṃ kruddhā saṃlajjitā tadā
bhakṣya gṛddhena kālena dāritā tvām upāgatā

आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम्
क्रुध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वयाहं परिसान्त्विता

āsīnasya ca te śrāntā punar utsaṅgam āviśam
krudhyantī ca prahṛṣṭena tvayāhaṃ parisāntvitā

बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती
लक्षिताहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता

bāṣpapūrṇamukhī mandaṃ cakṣuṣī parimārjatī
lakṣitāhaṃ tvayā nātha vāyasena prakopitā

आशीविष इव क्रुद्धः श्वसान्वाक्यमभाषथाः
केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम्
कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना

āśīviṣa iva kruddhaḥ śvasān vākyam abhāṣathāḥ
kena te nāganāsoru vikṣataṃ vai stanāntaram
kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā

वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समवैक्षथाः
नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम्

vīkṣamāṇas tatas taṃ vai vāyasaṃ samavaikṣathāḥ
nakhaiḥ sarudhirais tīkṣṇair mām evābhimukhaṃ sthitam

पुत्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः
धरान्तरचरः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः

putraḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ
dharāntaracaraḥ śīghraṃ pavanasya gatau samaḥ

ततस्तस्मिन्महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः
वायसे कृतवान्क्रूरां मतिं मतिमतां वर

tatas tasmin mahābāhuḥ kopasaṃvartitekṣaṇaḥ
vāyase kṛtavān krūrāṃ matiṃ matimatāṃ vara

स दर्भसंस्तराद्गृह्य ब्रह्मणोऽस्त्रेण योजयः
स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम्

sa darbhasaṃstarād gṛhya brahmaṇo 'streṇa yojayaḥ
sa dīpta iva kālāgnir jajvālābhimukho dvijam

चिक्षेपिथ प्रदीप्तां तामिषीकां वायसं प्रति
अनुसृष्टस्तदा कालो जगाम विविधां गतिम्
त्राणकाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह

cikṣepitha pradīptāṃ tām iṣīkāṃ vāyasaṃ prati
anusṛṣṭas tadā kālo jagāma vividhāṃ gatim
trāṇakāma imaṃ lokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha

स पित्रा च परित्यक्तः सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः
त्रीँल्लोकान्संपरिक्रम्य त्वामेव शरणं गतः

sa pitrā ca parityaktaḥ suraiḥ sarvair maharṣibhiḥ
trīm̐l lokān saṃparikramya tvām eva śaraṇaṃ gataḥ

तं त्वं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम्
वधार्हमपि काकुत्स्थ कृपया पर्यपालयः
न शर्म लब्ध्वा लोकेषु त्वामेव शरणं गतः

taṃ tvaṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam
vadhārham api kākutstha kṛpayā paryapālayaḥ
na śarma labdhvā lokeṣu tvām eva śaraṇaṃ gataḥ

परिद्यूनं विषण्णं च स त्वमायान्तमुक्तवान्
मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम्

paridyūnaṃ viṣaṇṇaṃ ca sa tvam āyāntam uktavān
moghaṃ kartuṃ na śakyaṃ tu brāhmam astraṃ tad ucyatām

ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम्

tatas tasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam

स ते तदा नमस्कृत्वा राज्ञे दशरथाय च
त्वया वीर विसृष्टस्तु प्रतिपेदे स्वमालयम्

sa te tadā namaskṛtvā rājñe daśarathāya ca
tvayā vīra visṛṣṭas tu pratipede svam ālayam

मत्कृते काकमात्रेऽपि ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम्
कस्माद्यो मां हरत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते

matkṛte kākamātre 'pi brahmāstraṃ samudīritam
kasmād yo māṃ harat tvattaḥ kṣamase taṃ mahīpate

स कुरुष्व महोत्साहं कृपां मयि नरर्षभ
आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव मया श्रुतः

sa kuruṣva mahotsāhaṃ kṛpāṃ mayi nararṣabha
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmas tvatta eva mayā śrutaḥ

जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम्
अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात्सागरोपमम्
भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम्

jānāmi tvāṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam
apārapāram akṣobhyaṃ gāmbhīryāt sāgaropamam
bhartāraṃ sasamudrāyā dharaṇyā vāsavopamam

एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्त्ववान्बलवानपि
किमर्थमस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव

evam astravidāṃ śreṣṭhaḥ sattvavān balavān api
kimartham astraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava

न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः
रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रति समाधितुम्

na nāgā nāpi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ
rāmasya samare vegaṃ śaktāḥ prati samādhitum

तस्या वीर्यवतः कश्चिद्यद्यस्ति मयि संभ्रमः
किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान्

tasyā vīryavataḥ kaś cid yady asti mayi saṃbhramaḥ
kimarthaṃ na śarais tīkṣṇaiḥ kṣayaṃ nayati rākṣasān

भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परंतपः
कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः

bhrātur ādeśam ādāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ
kasya hetor na māṃ vīraḥ paritrāti mahābalaḥ

यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्विन्द्रसमतेजसौ
सुराणामपि दुर्धर्षो किमर्थं मामुपेक्षतः

yadi tau puruṣavyāghrau vāyvindrasamatejasau
surāṇām api durdharṣo kimarthaṃ mām upekṣataḥ

ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः
समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परंतपौ

mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃ cin mahad asti na saṃśayaḥ
samarthāv api tau yan māṃ nāvekṣete paraṃtapau

कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी
तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय

kausalyā lokabhartāraṃ suṣuve yaṃ manasvinī
taṃ mamārthe sukhaṃ pṛccha śirasā cābhivādaya

स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः
ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम्

srajaś ca sarvaratnāni priyā yāś ca varāṅganāḥ
aiśvaryaṃ ca viśālāyāṃ pṛthivyām api durlabham

पितरं मातरं चैव संमान्याभिप्रसाद्य च
अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः
आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम्

pitaraṃ mātaraṃ caiva saṃmānyābhiprasādya ca
anupravrajito rāmaṃ sumitrā yena suprajāḥ
ānukūlyena dharmātmā tyaktvā sukham anuttamam

अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन्वने
सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शनः

anugacchati kākutsthaṃ bhrātaraṃ pālayan vane
siṃhaskandho mahābāhur manasvī priyadarśanaḥ

पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन्
ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः

pitṛvad vartate rāme mātṛvan māṃ samācaran
hriyamāṇāṃ tadā vīro na tu māṃ veda lakṣmaṇaḥ

वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवाञ्शक्तो न बहुभाषिता
राजपुत्रः प्रियश्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे

vṛddhopasevī lakṣmīvāñ śakto na bahubhāṣitā
rājaputraḥ priyaśreṣṭhaḥ sadṛśaḥ śvaśurasya me

मत्तः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः
नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान्

mattaḥ priyataro nityaṃ bhrātā rāmasya lakṣmaṇaḥ
niyukto dhuri yasyāṃ tu tām udvahati vīryavān

यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृद्धमार्यमनुस्मरत्
स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम
मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः

yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛddham āryam anusmarat
sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanān mama
mṛdur nityaṃ śucir dakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ

इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज
ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते

idaṃ brūyāś ca me nāthaṃ śūraṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ
jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja
ūrdhvaṃ māsān na jīveyaṃ satyenāhaṃ bravīmi te

रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्या पापकर्मणा
त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम्

rāvaṇenoparuddhāṃ māṃ nikṛtyā pāpakarmaṇā
trātum arhasi vīra tvaṃ pātālād iva kauśikīm

ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम्
प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ

tato vastragataṃ muktvā divyaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham
pradeyo rāghavāyeti sītā hanumate dadau

प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम्
अङ्गुल्या योजयामास न ह्यस्या प्राभवद्भुजः

pratigṛhya tato vīro maṇiratnam anuttamam
aṅgulyā yojayām āsa na hy asyā prābhavad bhujaḥ

मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाद्य च
सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः

maṇiratnaṃ kapivaraḥ pratigṛhyābhivādya ca
sītāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā praṇataḥ pārśvataḥ sthitaḥ

हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः
हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः

harṣeṇa mahatā yuktaḥ sītādarśanajena saḥ
hṛdayena gato rāmaṃ śarīreṇa tu viṣṭhitaḥ

मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं; जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात्
गिरिवरपवनावधूतमुक्तः; सुखितमनाः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे

maṇivaram upagṛhya taṃ mahārhaṃ; janakanṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt
girivarapavanāvadhūtamuktaḥ; sukhitamanāḥ pratisaṃkramaṃ prapede