Sundara Kanda, sarga 46

ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा; हनूमताक्षे निहते कुमारे
मनः समाधाय तदेन्द्रकल्पं; समादिदेशेन्द्रजितं स रोषात्

tatas tu rakṣo'dhipatir mahātmā; hanūmatākṣe nihate kumāre
manaḥ samādhāya tadendrakalpaṃ; samādideśendrajitaṃ sa roṣāt

त्वमस्त्रविच्छस्त्रभृतां वरिष्ठः; सुरासुराणामपि शोकदाता
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा; पितामहाराधनसंचितास्त्रः

tvam astravic chastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ; surāsurāṇām api śokadātā
sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā; pitāmahārādhanasaṃcitāstraḥ

तवास्त्रबलमासाद्य नासुरा न मरुद्गणाः
न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः

tavāstrabalam āsādya nāsurā na marudgaṇāḥ
na kaś cit triṣu lokeṣu saṃyuge na gataśramaḥ

भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः
देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः

bhujavīryābhiguptaś ca tapasā cābhirakṣitaḥ
deśakālavibhāgajñas tvam eva matisattamaḥ

न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा; न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे
न सोऽस्ति कश्चित्त्रिषु संग्रहेषु वै; न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ते

na te 'sty aśakyaṃ samareṣu karmaṇā; na te 'sty akāryaṃ matipūrvamantraṇe
na so 'sti kaś cit triṣu saṃgraheṣu vai; na veda yas te 'strabalaṃ balaṃ ca te

ममानुरूपं तपसो बलं च ते; पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे; मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम्

mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te; parākramaś cāstrabalaṃ ca saṃyuge
na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde; manaḥ śramaṃ gacchati niścitārtham

निहता इंकराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः

nihatā iṃkarāḥ sarve jambumālī ca rākṣasaḥ
amātyaputrā vīrāś ca pañca senāgrayāyinaḥ

सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः
न तु तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन

sahodaras te dayitaḥ kumāro 'kṣaś ca sūditaḥ
na tu teṣv eva me sāro yas tvayy ariniṣūdana

इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं; कपेः प्रभावं च पराक्रमं च
त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं; कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम्

idaṃ hi dṛṣṭvā matiman mahad balaṃ; kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca
tvam ātmanaś cāpi samīkṣya sāraṃ; kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam

बलावमर्दस्त्वयि संनिकृष्टे; यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च; समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ

balāvamardas tvayi saṃnikṛṣṭe; yathā gate śāmyati śāntaśatrau
tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca; samārabhasvāstravidāṃ variṣṭha

न खल्वियं मतिः श्रेष्ठा यत्त्वां संप्रेषयाम्यहम्
इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता

na khalv iyaṃ matiḥ śreṣṭhā yat tvāṃ saṃpreṣayāmy aham
iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatrasya ca matir matā

नानाशस्त्रैश्च संग्रामे वैशारद्यमरिंदम
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे

nānāśastraiś ca saṃgrāme vaiśāradyam ariṃdama
avaśyam eva boddhavyaṃ kāmyaś ca vijayo raṇe

ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य; प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः
चकार भर्तारमदीनसत्त्वो; रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः

tataḥ pitus tad vacanaṃ niśamya; pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ
cakāra bhartāram adīnasattvo; raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ

ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित्प्रतिपूजितः
युद्धोद्धतकृतोत्साहः संग्रामं प्रतिपद्यत

tatas taiḥ svagaṇair iṣṭair indrajit pratipūjitaḥ
yuddhoddhatakṛtotsāhaḥ saṃgrāmaṃ pratipadyata

श्रीमान्पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः
निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वसु

śrīmān padmapalāśākṣo rākṣasādhipateḥ sutaḥ
nirjagāma mahātejāḥ samudra iva parvasu

स पक्षि राजोपमतुल्यवेगै;र्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदंष्ट्रैः
रथं समायुक्तमसंगवेगं; समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः

sa pakṣi rājopamatulyavegair; vyālaiś caturbhiḥ sitatīkṣṇadaṃṣṭraiḥ
rathaṃ samāyuktam asaṃgavegaṃ; samārurohendrajid indrakalpaḥ

स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोऽस्त्रविदां वरः
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान्यत्र सोऽभवत्

sa rathī dhanvināṃ śreṣṭhaḥ śastrajño 'stravidāṃ varaḥ
rathenābhiyayau kṣipraṃ hanūmān yatra so 'bhavat

स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च
निशम्य हरिवीरोऽसौ संप्रहृष्टतरोऽभवत्

sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca
niśamya harivīro 'sau saṃprahṛṣṭataro 'bhavat

सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान्
हनूमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः

sumahac cāpam ādāya śitaśalyāṃś ca sāyakān
hanūmantam abhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ

तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे; रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ
दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु;र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः

tasmiṃs tataḥ saṃyati jātaharṣe; raṇāya nirgacchati bāṇapāṇau
diśaś ca sarvāḥ kaluṣā babhūvur; mṛgāś ca raudrā bahudhā vineduḥ

समागतास्तत्र तु नागयक्षा; महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः
नभः समावृत्य च पक्षिसंघा; विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः

samāgatās tatra tu nāgayakṣā; maharṣayaś cakracarāś ca siddhāḥ
nabhaḥ samāvṛtya ca pakṣisaṃghā; vinedur uccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ

आयन्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः
विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान्

āyantaṃ sarathaṃ dṛṣṭvā tūrṇam indrajitaṃ kapiḥ
vinanāda mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān

इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः
धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम्

indrajit tu rathaṃ divyam āsthitaś citrakārmukaḥ
dhanur visphārayām āsa taḍidūrjitaniḥsvanam

ततः समेतावतितीक्ष्णवेगौ; महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ
कपिश्च रक्षोऽधिपतेश्च पुत्रः; सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ

tataḥ sametāv atitīkṣṇavegau; mahābalau tau raṇanirviśaṅkau
kapiś ca rakṣo'dhipateś ca putraḥ; surāsurendrāv iva baddhavairau

स तस्य वीरस्य महारथस्या; धनुष्मतः संयति संमतस्य
शरप्रवेगं व्यहनत्प्रवृद्ध;श्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः

sa tasya vīrasya mahārathasyā; dhanuṣmataḥ saṃyati saṃmatasya
śarapravegaṃ vyahanat pravṛddhaś; cacāra mārge pitur aprameyaḥ

ततः शरानायततीक्ष्णशल्या;न्सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान्
मुमोच वीरः परवीरहन्ता; सुसंततान्वज्रनिपातवेगान्

tataḥ śarān āyatatīkṣṇaśalyān; supatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān
mumoca vīraḥ paravīrahantā; susaṃtatān vajranipātavegān

स तस्य तत्स्यन्दननिःस्वनं च; मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य; निशम्य घोषं पुनरुत्पपात

sa tasya tat syandananiḥsvanaṃ ca; mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca
vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya; niśamya ghoṣaṃ punar utpapāta

शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः
हरिस्तस्याभिलक्षस्य मोक्षयँल्लक्ष्यसंग्रहम्

śarāṇām antareṣv āśu vyavartata mahākapiḥ
haris tasyābhilakṣasya mokṣayam̐l lakṣyasaṃgraham

शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः

śarāṇām agratas tasya punaḥ samabhivartata
prasārya hastau hanumān utpapātānilātmajaḥ

तावुभौ वेगसंपन्नौ रणकर्मविशारदौ
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्

tāv ubhau vegasaṃpannau raṇakarmaviśāradau
sarvabhūtamanogrāhi cakratur yuddham uttamam

हनूमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं; न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम्
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः; समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ

hanūmato veda na rākṣaso 'ntaraṃ; na mārutis tasya mahātmano 'ntaram
parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ; sametya tau devasamānavikramau

ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने; शरेषु मोघेषु च संपतत्सु
जगाम चिन्तां महतीं महात्मा; समाधिसंयोगसमाहितात्मा

tatas tu lakṣye sa vihanyamāne; śareṣu mogheṣu ca saṃpatatsu
jagāma cintāṃ mahatīṃ mahātmā; samādhisaṃyogasamāhitātmā

ततो मतिं राक्षसराजसूनु;श्चकार तस्मिन्हरिवीरमुख्ये
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य; कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम्

tato matiṃ rākṣasarājasūnuś; cakāra tasmin harivīramukhye
avadhyatāṃ tasya kapeḥ samīkṣya; kathaṃ nigacched iti nigrahārtham

ततः पैतामहां वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः
संदधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति

tataḥ paitāmahāṃ vīraḥ so 'stram astravidāṃ varaḥ
saṃdadhe sumahātejās taṃ haripravaraṃ prati

अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित्
निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित्

avadhyo 'yam iti jñātvā tam astreṇāstratattvavit
nijagrāha mahābāhur mārutātmajam indrajit

तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले

tena baddhas tato 'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ
abhavan nirviceṣṭaś ca papāta ca mahītale

ततोऽथ बुद्ध्वा स तदास्त्रबन्धं; प्रभोः प्रभावाद्विगताल्पवेगः
पितामहानुग्रहमात्मनश्च; विचिन्तयामास हरिप्रवीरः

tato 'tha buddhvā sa tadāstrabandhaṃ; prabhoḥ prabhāvād vigatālpavegaḥ
pitāmahānugraham ātmanaś ca; vicintayām āsa haripravīraḥ

ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम्
हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात्

tataḥ svāyambhuvair mantrair brahmāstram abhimantritam
hanūmāṃś cintayām āsa varadānaṃ pitāmahāt

न मेऽस्त्रबन्धस्य च शक्तिरस्ति; विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात्
इत्येवमेवंविहितोऽस्त्रबन्धो; मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः

na me 'strabandhasya ca śaktir asti; vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt
ity evam evaṃvihito 'strabandho; mayātmayoner anuvartitavyaḥ

स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य; पितामहानुग्रहमात्मनश्च
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा; पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म

sa vīryam astrasya kapir vicārya; pitāmahānugraham ātmanaś ca
vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā; pitāmahājñām anuvartate sma

अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च

astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate
pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca

ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम्
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे

grahaṇe cāpi rakṣobhir mahan me guṇadarśanam
rākṣasendreṇa saṃvādas tasmād gṛhṇantu māṃ pare

स निश्चितार्थः परवीरहन्ता; समीक्ष्य करी विनिवृत्तचेष्टः
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य; ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः

sa niścitārthaḥ paravīrahantā; samīkṣya karī vinivṛttaceṣṭaḥ
paraiḥ prasahyābhigatair nigṛhya; nanāda tais taiḥ paribhartsyamānaḥ

ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिंदमम्
बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः

tatas taṃ rākṣasā dṛṣṭvā nirviceṣṭam ariṃdamam
babandhuḥ śaṇavalkaiś ca drumacīraiś ca saṃhataiḥ

स रोचयामास परैश्च बन्धनं; प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो; द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः

sa rocayām āsa paraiś ca bandhanaṃ; prasahya vīrair abhinigrahaṃ ca
kautūhalān māṃ yadi rākṣasendro; draṣṭuṃ vyavasyed iti niścitārthaḥ

स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान्
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते

sa baddhas tena valkena vimukto 'streṇa vīryavān
astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandham anuvartate

अथेन्द्रजित्तं द्रुमचीरबन्धं; विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम्
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्ता;मन्येन बद्धो ह्यनुवर्ततेऽस्त्रम्

athendrajit taṃ drumacīrabandhaṃ; vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam
vimuktam astreṇa jagāma cintām; anyena baddho hy anuvartate 'stram

अहो महत्कर्म कृतं निरर्थकं; न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा
पुनश्च नास्त्रे विहतेऽस्त्रमन्य;त्प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे

aho mahat karma kṛtaṃ nirarthakaṃ; na rākṣasair mantragatir vimṛṣṭā
punaś ca nāstre vihate 'stram anyat; pravartate saṃśayitāḥ sma sarve

अस्त्रेण हनुमान्मुक्तो नात्मानमवबुध्यते
कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः

astreṇa hanumān mukto nātmānam avabudhyate
kṛṣyamāṇas tu rakṣobhis taiś ca bandhair nipīḍitaḥ

हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः

hanyamānas tataḥ krūrai rākṣasaiḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ
samīpaṃ rākṣasendrasya prākṛṣyata sa vānaraḥ

अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्त;मस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः
व्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं; हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे

athendrajit taṃ prasamīkṣya muktam; astreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ
vyadarśayat tatra mahābalaṃ taṃ; haripravīraṃ sagaṇāya rājñe

तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम्
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्

taṃ mattam iva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan

कोऽयं कस्य कुतो वापि किं कार्यं को व्यपाश्रयः
इति राक्षसवीराणां तत्र संजज्ञिरे कथाः

ko 'yaṃ kasya kuto vāpi kiṃ kāryaṃ ko vyapāśrayaḥ
iti rākṣasavīrāṇāṃ tatra saṃjajñire kathāḥ

हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे
राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन्

hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatām iti cāpare
rākṣasās tatra saṃkruddhāḥ parasparam athābruvan

अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा; स तत्र रक्षोऽधिपपादमूले
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धा;न्गृहं महारत्नविभूषितं च

atītya mārgaṃ sahasā mahātmā; sa tatra rakṣo'dhipapādamūle
dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhān; gṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca

स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम्
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः

sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam
rakṣobhir vikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇam itas tataḥ

राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम्

rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ
tejobalasamāyuktaṃ tapantam iva bhāskaram

स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टि;र्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य
अथोपविष्टान्कुलशीलवृद्धा;न्समादिशत्तं प्रति मन्त्रमुख्यान्

sa roṣasaṃvartitatāmradṛṣṭir; daśānanas taṃ kapim anvavekṣya
athopaviṣṭān kulaśīlavṛddhān; samādiśat taṃ prati mantramukhyān

यथाक्रमं तैः स कपिश्च पृष्टः; कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ
निवेदयामास हरीश्वरस्य; दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि

yathākramaṃ taiḥ sa kapiś ca pṛṣṭaḥ; kāryārtham arthasya ca mūlam ādau
nivedayām āsa harīśvarasya; dūtaḥ sakāśād aham āgato 'smi