Sundara Kanda, sarga 49

तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान्हरिसत्तमः
वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम्

taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavān harisattamaḥ
vākyam arthavad avyagras tam uvāca daśānanam

अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवालयम्
राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत्

ahaṃ sugrīvasaṃdeśād iha prāptas tavālayam
rākṣasendra harīśas tvāṃ bhrātā kuśalam abravīt

भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः
धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम्

bhrātuḥ śṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ
dharmārthopahitaṃ vākyam iha cāmutra ca kṣamam

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान्
पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः

rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān
piteva bandhur lokasya sureśvarasamadyutiḥ

ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः
पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम्

jyeṣṭhas tasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ
pitur nideśān niṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः

lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā
rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānam āśritaḥ

तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता
वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः

tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patim anuvratā
vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ

स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः
ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण च संगतः

sa mārgamāṇas tāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ
ṛśyamūkam anuprāptaḥ sugrīveṇa ca saṃgataḥ

तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम्
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम्

tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam
sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam

ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम्
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः

tatas tena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam
sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ

स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः
हरीन्संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः

sa sītāmārgaṇe vyagraḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ
harīn saṃpreṣayām āsa diśaḥ sarvā harīśvaraḥ

तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते अधश्चोपरि चाम्बरे

tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca
dikṣu sarvāsu mārgante adhaś copari cāmbare

वैनतेय समाः केचित्केचित्तत्रानिलोपमाः
असंगगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः

vainateya samāḥ ke cit ke cit tatrānilopamāḥ
asaṃgagatayaḥ śīghrā harivīrā mahābalāḥ

अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः
सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम्
समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः

ahaṃ tu hanumān nāma mārutasyaurasaḥ sutaḥ
sītāyās tu kṛte tūrṇaṃ śatayojanam āyatam
samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣur ihāgataḥ

तद्भवान्दृष्टधर्मार्थस्तपः कृतपरिग्रहः
परदारान्महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि

tad bhavān dṛṣṭadharmārthas tapaḥ kṛtaparigrahaḥ
paradārān mahāprājña noparoddhuṃ tvam arhasi

न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः

na hi dharmaviruddheṣu bahv apāyeṣu karmasu
mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ

कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम्
शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि

kaś ca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām
śarāṇām agrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣv api

न चापि त्रिषु लोकेषु राजन्विद्येत कश्चन
राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात्

na cāpi triṣu lokeṣu rājan vidyeta kaś cana
rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukham avāpnuyāt

तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम्

tat trikālahitaṃ vākyaṃ dharmyam arthānubandhi ca
manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām

दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम्
उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः

dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yad iha durlabham
uttaraṃ karma yac cheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ

लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा
गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम्

lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokaparāyaṇā
gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyām iva pannagīm

नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि
विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा

neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurair amarair api
viṣasaṃsṛṣṭam atyarthaṃ bhuktam annam ivaujasā

तपःसंतापलब्धस्ते योऽयं धर्मपरिग्रहः
न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः

tapaḥsaṃtāpalabdhas te yo 'yaṃ dharmaparigrahaḥ
na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ

अवध्यतां तपोभिर्यां भवान्समनुपश्यति
आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान्

avadhyatāṃ tapobhir yāṃ bhavān samanupaśyati
ātmanaḥ sāsurair devair hetus tatrāpy ayaṃ mahān

सुग्रीवो न हि देवोऽयं नासुरो न च मानुषः
न राक्षसो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः

sugrīvo na hi devo 'yaṃ nāsuro na ca mānuṣaḥ
na rākṣaso na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ

मानुषो राघवो राजन्सुग्रीवश्च हरीश्वरः
तस्मात्प्राणपरित्राणं कथं राजन्करिष्यसि

mānuṣo rāghavo rājan sugrīvaś ca harīśvaraḥ
tasmāt prāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājan kariṣyasi

न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम्
तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः

na tu dharmopasaṃhāram adharmaphalasaṃhitam
tad eva phalam anveti dharmaś cādharmanāśanaḥ

प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे

prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvad bhavatā nātra saṃśayaḥ
phalam asyāpy adharmasya kṣipram eva prapatsyase

जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा
रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितमात्मनः

janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā
rāmasugrīvasakhyaṃ ca budhyasva hitam ātmanaḥ

कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम्
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु विनिश्चयः

kāmaṃ khalv aham apy ekaḥ savājirathakuñjarām
laṅkāṃ nāśayituṃ śaktas tasyaiṣa tu viniścayaḥ

रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसंनिधौ
उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता

rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasaṃnidhau
utsādanam amitrāṇāṃ sītā yais tu pradharṣitā

अपकुर्वन्हि रामस्य साक्षादपि पुरंदरः
न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः

apakurvan hi rāmasya sākṣād api puraṃdaraḥ
na sukhaṃ prāpnuyād anyaḥ kiṃ punas tvadvidho janaḥ

यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम्

yāṃ sītety abhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe
kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm

तदलं कालपाशेन सीता विग्रहरूपिणा
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षममात्मनि चिन्त्यताम्

tad alaṃ kālapāśena sītā vigraharūpiṇā
svayaṃ skandhāvasaktena kṣamam ātmani cintyatām

सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम्
दह्यमनामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम्

sītāyās tejasā dagdhāṃ rāmakopaprapīḍitām
dahyamanām imāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām

स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः; कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः
दशाननः कोपविवृत्तलोचनः; समादिशत्तस्य वधं महाकपेः

sa sauṣṭhavopetam adīnavādinaḥ; kaper niśamyāpratimo 'priyaṃ vacaḥ
daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ; samādiśat tasya vadhaṃ mahākapeḥ