Sundara Kanda, sarga 56

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः
हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम्

tatas tasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ
hanumatpramukhāḥ prītiṃ harayo jagmur uttamām

तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम्
जाम्बवान्कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम्

taṃ tataḥ pratisaṃhṛṣṭaḥ prītimantaṃ mahākapim
jāmbavān kāryavṛttāntam apṛcchad anilātmajam

कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते
तस्यां वा स कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः

kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate
tasyāṃ vā sa kathaṃ vṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ

तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे
श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम्

tattvataḥ sarvam etan naḥ prabrūhi tvaṃ mahākape
śrutārthāś cintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam

यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान्
रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः

yaś cārthas tatra vaktavyo gatair asmābhir ātmavān
rakṣitavyaṃ ca yat tatra tad bhavān vyākarotu naḥ

स नियुक्तस्ततस्तेन संप्रहृष्टतनूरुहः
नमस्यञ्शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत

sa niyuktas tatas tena saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ
namasyañ śirasā devyai sītāyai pratyabhāṣata

प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खमाप्लुतः
उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः

pratyakṣam eva bhavatāṃ mahendrāgrāt kham āplutaḥ
udadher dakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇaḥ samāhitaḥ

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत्
काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम्

gacchataś ca hi me ghoraṃ vighnarūpam ivābhavat
kāñcanaṃ śikharaṃ divyaṃ paśyāmi sumanoharam

स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम्

sthitaṃ panthānam āvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam

उपसंगम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम्
कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च

upasaṃgamya taṃ divyaṃ kāñcanaṃ nagasattamam
kṛtā me manasā buddhir bhettavyo 'yaṃ mayeti ca

प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः
शिखरं सूर्यसंकाशं व्यशीर्यत सहस्रधा

prahataṃ ca mayā tasya lāṅgūlena mahāgireḥ
śikharaṃ sūryasaṃkāśaṃ vyaśīryata sahasradhā

व्यवसायं च मे बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः
पुत्रेति मधुरां बाणीं मनःप्रह्लादयन्निव

vyavasāyaṃ ca me buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ
putreti madhurāṃ bāṇīṃ manaḥprahlādayann iva

पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः
मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ

pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ
mainākam iti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau

पक्ष्ववन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः
छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः

pakṣvavantaḥ purā putra babhūvuḥ parvatottamāḥ
chandataḥ pṛthivīṃ cerur bādhamānāḥ samantataḥ

श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः
चिच्छेद भगवान्पक्षान्वज्रेणैषां सहस्रशः

śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ
ciccheda bhagavān pakṣān vajreṇaiṣāṃ sahasraśaḥ

अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना
मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तोऽस्मि महार्णवे

ahaṃ tu mokṣitas tasmāt tava pitrā mahātmanā
mārutena tadā vatsa prakṣipto 'smi mahārṇave

रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिंदम
रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः

rāmasya ca mayā sāhye vartitavyam ariṃdama
rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ

एतच्छ्रुत्वा मया तस्य मैनाकस्य महात्मनः
कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्धतं च मनो मम

etac chrutvā mayā tasya mainākasya mahātmanaḥ
kāryam āvedya tu girer uddhataṃ ca mano mama

तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना
उत्तमं जवमास्थाय शेषमध्वानमास्थितः

tena cāham anujñāto mainākena mahātmanā
uttamaṃ javam āsthāya śeṣam adhvānam āsthitaḥ

ततोऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यगमं पथि
ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम्

tato 'haṃ suciraṃ kālaṃ vegenābhyagamaṃ pathi
tataḥ paśyāmy ahaṃ devīṃ surasāṃ nāgamātaram

समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत
मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वममारैर्हरिसत्तमम्
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे

samudramadhye sā devī vacanaṃ mām abhāṣata
mama bhakṣyaḥ pradiṣṭas tvam amārair harisattamam
tatas tvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitas tvaṃ cirasya me

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः
विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम्

evam uktaḥ surasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ
vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedam udīrayam

रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम्
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परंतपः

rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्

tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā
tasyāḥ sakāśaṃ dūto 'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt

कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि

kartum arhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini

अथ वा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोति मे

atha vā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇoti me

एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी
अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम

evam uktā mayā sā tu surasā kāmarūpiṇī
abravīn nātivarteta kaś cid eṣa varo mama

एवमुक्तः सुरसया दशयोजनमायतः
ततोऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु

evam uktaḥ surasayā daśayojanam āyataḥ
tato 'rdhaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu

मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं तन्मुखं तया
तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः

matpramāṇānurūpaṃ ca vyāditaṃ tanmukhaṃ tayā
tad dṛṣṭvā vyāditaṃ tv āsyaṃ hrasvaṃ hy akaravaṃ vapuḥ

तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठसंमितः
अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात्

tasmin muhūrte ca punar babhūvāṅguṣṭhasaṃmitaḥ
abhipatyāśu tad vaktraṃ nirgato 'haṃ tataḥ kṣaṇāt

अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्

abravīt surasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham

समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना
सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर

samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā
sukhī bhava mahābāho prītāsmi tava vānara

ततोऽहं साधु साध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः
ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा

tato 'haṃ sādhu sādhvīti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ
tato 'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto 'haṃ garuḍo yathā

छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन
सोऽहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्
न किंचित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः

chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiṃ cana
so 'haṃ vigatavegas tu diśo daśa vilokayan
na kiṃ cit tatra paśyāmi yena me 'pahṛtā gatiḥ

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किं नाम गमने मम
ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते

tato me buddhir utpannā kiṃ nāma gamane mama
īdṛśo vighna utpanno rūpaṃ yatra na dṛśyate

अधो भागेन मे दृष्टिः शोचता पातिता मया
ततोऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिले शयाम्

adho bhāgena me dṛṣṭiḥ śocatā pātitā mayā
tato 'drākṣam ahaṃ bhīmāṃ rākṣasīṃ salile śayām

प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया
अवस्थितमसंभ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम्

prahasya ca mahānādam ukto 'haṃ bhīmayā tayā
avasthitam asaṃbhrāntam idaṃ vākyam aśobhanam

क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः
भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम्

kvāsi gantā mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ
bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciram āhāravarjitam

बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः
आस्य प्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम्

bāḍham ity eva tāṃ vāṇīṃ pratyagṛhṇām ahaṃ tataḥ
āsya pramāṇād adhikaṃ tasyāḥ kāyam apūrayam

तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे
न च मां सा तु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम्

tasyāś cāsyaṃ mahad bhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe
na ca māṃ sā tu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam

ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात्
तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभस्तलम्

tato 'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṃkṣipya nimiṣāntarāt
tasyā hṛdayam ādāya prapatāmi nabhastalam

सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि
मया पर्वतसंकाशा निकृत्तहृदया सती

sā visṛṣṭabhujā bhīmā papāta lavaṇāmbhasi
mayā parvatasaṃkāśā nikṛttahṛdayā satī

शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैः सह
राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हृता

śṛṇomi khagatānāṃ ca siddhānāṃ cāraṇaiḥ saha
rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hṛtā

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन्
गत्वा च महदध्वानं पश्यामि नगमण्डितम्
दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी

tāṃ hatvā punar evāhaṃ kṛtyam ātyayikaṃ smaran
gatvā ca mahad adhvānaṃ paśyāmi nagamaṇḍitam
dakṣiṇaṃ tīram udadher laṅkā yatra ca sā purī

अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरीम्
प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः

astaṃ dinakare yāte rakṣasāṃ nilayaṃ purīm
praviṣṭo 'ham avijñāto rakṣobhir bhīmavikramaiḥ

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वञ्जनकात्मजाम्
रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम्

tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicinvañ janakātmajām
rāvaṇāntaḥpuragato na cāpaśyaṃ sumadhyamām

ततः सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने
शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये

tataḥ sītām apaśyaṃs tu rāvaṇasya niveśane
śokasāgaram āsādya na pāram upalakṣaye

शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम्
काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम्

śocatā ca mayā dṛṣṭaṃ prākāreṇa samāvṛtam
kāñcanena vikṛṣṭena gṛhopavanam uttamam

स प्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम्

sa prākāram avaplutya paśyāmi bahupādapam

अशोकवनिकामध्ये शिंशपापादपो महान्
तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदली वनम्

aśokavanikāmadhye śiṃśapāpādapo mahān
tam āruhya ca paśyāmi kāñcanaṃ kadalī vanam

अदूराच्छिंशपावृक्षात्पश्यामि वनवर्णिनीम्
श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्

adūrāc chiṃśapāvṛkṣāt paśyāmi vanavarṇinīm
śyāmāṃ kamalapatrākṣīm upavāsakṛśānanām

राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्
मांसशोणितभक्ष्याभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीं यथा

rākṣasībhir virūpābhiḥ krūrābhir abhisaṃvṛtām
māṃsaśoṇitabhakṣyābhir vyāghrībhir hariṇīṃ yathā

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीमनिन्दिताम्
तत्रैव शिंशपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः

tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārīṃ rāmapatnīm aninditām
tatraiva śiṃśapāvṛkṣe paśyann aham avasthitaḥ

ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम्
शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने

tato halahalāśabdaṃ kāñcīnūpuramiśritam
śṛṇomy adhikagambhīraṃ rāvaṇasya niveśane

ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रत्यसंहरम्
अहं च शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः

tato 'haṃ paramodvignaḥ svarūpaṃ pratyasaṃharam
ahaṃ ca śiṃśapāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः
तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताभवत्स्थिता

tato rāvaṇadārāś ca rāvaṇaś ca mahābalaḥ
taṃ deśaṃ samanuprāptā yatra sītābhavat sthitā

तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम्
संकुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च

taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram
saṃkucyorū stanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca

तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम्
अवाक्शिराः प्रपतितो बहु मन्यस्व मामिति

tām uvāca daśagrīvaḥ sītāṃ paramaduḥkhitām
avākśirāḥ prapatito bahu manyasva mām iti

यदि चेत्त्वं तु मां दर्पान्नाभिनन्दसि गर्विते
द्विमासानन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव

yadi cet tvaṃ tu māṃ darpān nābhinandasi garvite
dvimāsānantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः
उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम्

etac chrutvā vacas tasya rāvaṇasya durātmanaḥ
uvāca paramakruddhā sītā vacanam uttamam

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः
इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च
अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव

rākṣasādhama rāmasya bhāryām amitatejasaḥ
ikṣvākukulanāthasya snuṣāṃ daśarathasya ca
avācyaṃ vadato jihvā kathaṃ na patitā tava

किंस्विद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसंनिधौ
अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना

kiṃsvid vīryaṃ tavānārya yo māṃ bhartur asaṃnidhau
apahṛtyāgataḥ pāpa tenādṛṣṭo mahātmanā

न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्या न युज्यसे
यज्ञीयः सत्यवाक्चैव रणश्लाघी च राघवः

na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye 'py asyā na yujyase
yajñīyaḥ satyavāk caiva raṇaślāghī ca rāghavaḥ

जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः
जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः

jānakyā paruṣaṃ vākyam evam ukto daśānanaḥ
jajvāla sahasā kopāc citāstha iva pāvakaḥ

विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम्
मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा

vivṛtya nayane krūre muṣṭim udyamya dakṣiṇam
maithilīṃ hantum ārabdhaḥ strībhir hāhākṛtaṃ tadā

स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः
वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः

strīṇāṃ madhyāt samutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ
varā mandodarī nāma tayā sa pratiṣedhitaḥ

उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः
सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रम
मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी

uktaś ca madhurāṃ vāṇīṃ tayā sa madanārditaḥ
sītayā tava kiṃ kāryaṃ mahendrasamavikrama
mayā saha ramasvādya madviśiṣṭā na jānakī

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च
सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि

devagandharvakanyābhir yakṣakanyābhir eva ca
sārdhaṃ prabho ramasveha sītayā kiṃ kariṣyasi

ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः
उत्थाप्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः

tatas tābhiḥ sametābhir nārībhiḥ sa mahābalaḥ
utthāpya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ

याते तस्मिन्दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः
सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः

yāte tasmin daśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ
sītāṃ nirbhartsayām āsur vākyaiḥ krūraiḥ sudāruṇaiḥ

तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी
तर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम्

tṛṇavad bhāṣitaṃ tāsāṃ gaṇayām āsa jānakī
tarjitaṃ ca tadā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam

वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः
रावणाय शशंसुस्ताः सीताव्यवसितं महत्

vṛthāgarjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ
rāvaṇāya śaśaṃsus tāḥ sītāvyavasitaṃ mahat

ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः
परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः

tatas tāḥ sahitāḥ sarvā vihatāśā nirudyamāḥ
parikṣipya samantāt tāṃ nidrāvaśam upāgatāḥ

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता
विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता

tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā
vilapya karuṇaṃ dīnā praśuśoca suduḥkhitā

तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम्
चिन्तयामास विश्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः

tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām
cintayām āsa viśrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ

संभाषणार्थे च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः
इक्ष्वाकुकुलवंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः

saṃbhāṣaṇārthe ca mayā jānakyāś cintito vidhiḥ
ikṣvākukulavaṃśas tu tato mama puraskṛtaḥ

श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम्
प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना

śrutvā tu gaditāṃ vācaṃ rājarṣigaṇapūjitām
pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā

कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुंगव
का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि

kas tvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṃgava
kā ca rāmeṇa te prītis tan me śaṃsitum arhasi

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अहमप्यब्रुवं वचः
देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः
सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्दो महाबलः

tasyās tad vacanaṃ śrutvā aham apy abruvaṃ vacaḥ
devi rāmasya bhartus te sahāyo bhīmavikramaḥ
sugrīvo nāma vikrānto vānarendo mahābalaḥ

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनूमन्तमिहागतम्
भर्त्राहं प्रहितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा

tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanūmantam ihāgatam
bhartrāhaṃ prahitas tubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान्दाशरथिः स्वयम्
अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि

idaṃ ca puruṣavyāghraḥ śrīmān dāśarathiḥ svayam
aṅgulīyam abhijñānam adāt tubhyaṃ yaśasvini

तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम्
रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम्

tad icchāmi tvayājñaptaṃ devi kiṃ karavāṇy aham
rāmalakṣmaṇayoḥ pārśvaṃ nayāmi tvāṃ kim uttaram

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी
आह रावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति

etac chrutvā viditvā ca sītā janakanandinī
āha rāvaṇam utsādya rāghavo māṃ nayatv iti

प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम्
राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम्

praṇamya śirasā devīm aham āryām aninditām
rāghavasya manohlādam abhijñānam ayāciṣam

एवमुक्ता वरारोहा मणिप्रवरमुत्तमम्
प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां संदिदेश ह

evam uktā varārohā maṇipravaram uttamam
prāyacchat paramodvignā vācā māṃ saṃdideśa ha

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः
प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः

tatas tasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ
pradakṣiṇaṃ parikrāmam ihābhyudgatamānasaḥ

उत्तरं पुनरेवाह निश्चित्य मनसा तदा
हनूमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे

uttaraṃ punar evāha niścitya manasā tadā
hanūman mama vṛttāntaṃ vaktum arhasi rāghave

यथा श्रुत्वैव नचिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ
सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु

yathā śrutvaiva nacirāt tāv ubhau rāmalakṣmaṇau
sugrīvasahitau vīrāv upeyātāṃ tathā kuru

यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम
न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत्

yady anyathā bhaved etad dvau māsau jīvitaṃ mama
na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāham anāthavat

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत
उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम्

tac chrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho mām abhyavartata
uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣam anantaram

ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसंनिभः
युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे

tato 'vardhata me kāyas tadā parvatasaṃnibhaḥ
yuddhakāṅkṣī vanaṃ tac ca vināśayitum ārabhe

तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम्
प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः

tad bhagnaṃ vanaṣaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam
pratibuddhā nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ

मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन्समागम्य ततस्ततः
ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे

māṃ ca dṛṣṭvā vane tasmin samāgamya tatas tataḥ
tāḥ samabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire

राजन्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना
वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल

rājan vanam idaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā
vānareṇa hy avijñāya tava vīryaṃ mahābala

दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः
वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत्

durbuddhes tasya rājendra tava vipriyakāriṇaḥ
vadham ājñāpaya kṣipraṃ yathāsau vilayaṃ vrajet

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः
राक्षसाः किंकरा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः

tac chrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bhṛśadurjayāḥ
rākṣasāḥ kiṃkarā nāma rāvaṇasya mano'nugāḥ

तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम्
मया तस्मिन्वनोद्देशे परिघेण निषूदितम्

teṣām aśītisāhasraṃ śūlamudgarapāṇinām
mayā tasmin vanoddeśe parigheṇa niṣūditam

तेषां तु हतशेषा ये ते गता लघुविक्रमाः
निहतं च मया सैन्यं रावणायाचचक्षिरे

teṣāṃ tu hataśeṣā ye te gatā laghuvikramāḥ
nihataṃ ca mayā sainyaṃ rāvaṇāyācacakṣire

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम्

tato me buddhir utpannā caityaprāsādam ākramam

तत्रस्थान्राक्षसान्हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः
ललाम भूतो लङ्काया मया विध्वंसितो रुषा

tatrasthān rākṣasān hatvā śataṃ stambhena vai punaḥ
lalāma bhūto laṅkāyā mayā vidhvaṃsito ruṣā

ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत्

tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinam ādiśat

तमहं बलसंपन्नं राक्षसं रणकोविदम्
परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम्

tam ahaṃ balasaṃpannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam
parigheṇātighoreṇa sūdayāmi sahānugam

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान्महाबलान्
पदातिबलसंपन्नान्प्रेषयामास रावणः
परिघेणैव तान्सर्वान्नयामि यमसादनम्

tac chrutvā rākṣasendras tu mantriputrān mahābalān
padātibalasaṃpannān preṣayām āsa rāvaṇaḥ
parigheṇaiva tān sarvān nayāmi yamasādanam

मन्त्रिपुत्रान्हताञ्श्रुत्वा समरे लघुविक्रमान्
पञ्चसेनाग्रगाञ्शूरान्प्रेषयामास रावणः
तानहं सह सैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम्

mantriputrān hatāñ śrutvā samare laghuvikramān
pañcasenāgragāñ śūrān preṣayām āsa rāvaṇaḥ
tān ahaṃ saha sainyān vai sarvān evābhyasūdayam

ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम्
बहुभी राकसैः सार्धं प्रेषयामास संयुगे

tataḥ punar daśagrīvaḥ putram akṣaṃ mahābalam
bahubhī rākasaiḥ sārdhaṃ preṣayām āsa saṃyuge

तं तु मन्दोदरी पुत्रं कुमारं रणपण्डितम्
सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान्
चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्

taṃ tu mandodarī putraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam
sahasā khaṃ samutkrāntaṃ pādayoś ca gṛhītavān
carmāsinaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः
तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम्
व्यादिदेश सुसंक्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम्

tam akṣam āgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ
tata indrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇaḥ sutam
vyādideśa susaṃkruddho balinaṃ yuddhadurmadam

तस्याप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुंगवम्
नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम्

tasyāpy ahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṃgavam
naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣam upāgamam

महता हि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः
प्रेषितो रावणेनैष सह वीरैर्मदोत्कटैः

mahatā hi mahābāhuḥ pratyayena mahābalaḥ
preṣito rāvaṇenaiṣa saha vīrair madotkaṭaiḥ

ब्राह्मेणास्त्रेण स तु मां प्रबध्नाच्चातिवेगतः
रज्जूभिरभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः

brāhmeṇāstreṇa sa tu māṃ prabadhnāc cātivegataḥ
rajjūbhir abhibadhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ

रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन्
दृष्ट्वा संभाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना

rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā mām upānayan
dṛṣṭvā saṃbhāṣitaś cāhaṃ rāvaṇena durātmanā

पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तद्वधम्
तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम्

pṛṣṭaś ca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca tad vadham
tat sarvaṃ ca mayā tatra sītārtham iti jalpitam

अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो
मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्

asyāhaṃ darśanākāṅkṣī prāptas tvadbhavanaṃ vibho
mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumān aham

रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम्
सोऽहं दौत्येन रामस्य त्वत्समीपमिहागतः

rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim
so 'haṃ dautyena rāmasya tvatsamīpam ihāgataḥ

शृणु चापि समादेशं यदहं प्रब्रवीमि ते
राक्षसेश हरीशस्त्वां वाक्यमाह समाहितम्
धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमिवाशनम्

śṛṇu cāpi samādeśaṃ yad ahaṃ prabravīmi te
rākṣaseśa harīśas tvāṃ vākyam āha samāhitam
dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyam ivāśanam

वसतो ऋष्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे
राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः

vasato ṛṣyamūke me parvate vipuladrume
rāghavo raṇavikrānto mitratvaṃ samupāgataḥ

तेन मे कथितं राजन्भार्या मे रक्षसा हृता
तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि

tena me kathitaṃ rājan bhāryā me rakṣasā hṛtā
tatra sāhāyyahetor me samayaṃ kartum arhasi

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः
चक्रेऽग्निसाक्षिकं सक्यं राघवः सहलक्ष्मणः

vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa saha prabhuḥ
cakre 'gnisākṣikaṃ sakyaṃ rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ

तेन वालिनमुत्साद्य शरेणैकेन संयुगे
वानराणां महाराजः कृतः संप्लवतां प्रभुः

tena vālinam utsādya śareṇaikena saṃyuge
vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtaḥ saṃplavatāṃ prabhuḥ

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह
तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः

tasya sāhāyyam asmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tv iha
tena prasthāpitas tubhyaṃ samīpam iha dharmataḥ

क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवस्य च
यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव

kṣipram ānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavasya ca
yāvan na harayo vīrā vidhamanti balaṃ tava

वानराणां प्रभवो हि न केन विदितः पुरा
देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः

vānarāṇāṃ prabhavo hi na kena viditaḥ purā
devatānāṃ sakāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ

इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया
मामैक्षत ततो रुष्टश्चक्षुषा प्रदहन्निव

iti vānararājas tvām āhety abhihito mayā
mām aikṣata tato ruṣṭaś cakṣuṣā pradahann iva

तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा

tena vadhyo 'ham ājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः
तेन राक्षसराजोऽसौ याचितो मम कारणात्

tato vibhīṣaṇo nāma tasya bhrātā mahāmatiḥ
tena rākṣasarājo 'sau yācito mama kāraṇāt

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस
दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना

dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa
dūtena veditavyaṃ ca yathārthaṃ hitavādinā

सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रमः
विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्तीह शास्त्रतः

sumahaty aparādhe 'pi dūtasyātulavikramaḥ
virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na vadho 'stīha śāstrataḥ

विभीषणेनैवमुक्तो रावणः संदिदेश तान्
राक्षसानेतदेवाद्य लाङ्गूलं दह्यतामिति

vibhīṣaṇenaivam ukto rāvaṇaḥ saṃdideśa tān
rākṣasān etad evādya lāṅgūlaṃ dahyatām iti

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः
वेष्टितं शणवल्कैश्च पटैः कार्पासकैस्तथा

tatas tasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ
veṣṭitaṃ śaṇavalkaiś ca paṭaiḥ kārpāsakais tathā

राक्षसाः सिद्धसंनाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः
तदादीप्यन्त मे पुच्छं हनन्तः काष्ठमुष्टिभिः

rākṣasāḥ siddhasaṃnāhās tatas te caṇḍavikramāḥ
tad ādīpyanta me pucchaṃ hanantaḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ

बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः
न मे पीडा भवेत्काचिद्दिदृक्षोर्नगरीं दिवा

baddhasya bahubhiḥ pāśair yantritasya ca rākṣasaiḥ
na me pīḍā bhavet kā cid didṛkṣor nagarīṃ divā

ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम्
अघोषयन्राजमार्गे नगरद्वारमागताः

tatas te rākṣasāḥ śūrā baddhaṃ mām agnisaṃvṛtam
aghoṣayan rājamārge nagaradvāram āgatāḥ

ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः
विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिष्ठः स्थितः पुनः

tato 'haṃ sumahad rūpaṃ saṃkṣipya punar ātmanaḥ
vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtiṣṭhaḥ sthitaḥ punaḥ

आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम्

āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsy asūdayam
tatas tan nagaradvāraṃ vegenāplutavān aham

पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम्
दहाम्यहमसंभ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः

pucchena ca pradīptena tāṃ purīṃ sāṭṭagopurām
dahāmy aham asaṃbhrānto yugāntāgnir iva prajāḥ

दग्ध्वा लङ्कां पुनश्चैव शङ्का मामभ्यवर्तत
दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः

dagdhvā laṅkāṃ punaś caiva śaṅkā mām abhyavartata
dahatā ca mayā laṅkāṃ dagdhā sītā na saṃśayaḥ

अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्
जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्

athāhaṃ vācam aśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām
jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम्
पुनर्दृष्टा च वैदेही विसृष्टश्च तया पुनः

tato me buddhir utpannā śrutvā tām adbhutāṃ giram
punar dṛṣṭā ca vaidehī visṛṣṭaś ca tayā punaḥ

राघवस्य प्रभावेन भवतां चैव तेजसा
सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम्

rāghavasya prabhāvena bhavatāṃ caiva tejasā
sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvam anuṣṭhitam

एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम्
अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति

etat sarvaṃ mayā tatra yathāvad upapāditam
atra yan na kṛtaṃ śeṣaṃ tat sarvaṃ kriyatām iti