Yuddha Kanda, sarga 111
अनुज्ञातं तु रामेण तद्विमानमनुत्तमम्
उत्पपात महामेघः श्वसनेनोद्धतो यथा
anujñātaṃ tu rāmeṇa tad vimānam anuttamam
utpapāta mahāmeghaḥ śvasanenoddhato yathā
पातयित्वा ततश्चक्षुः सर्वतो रघुनन्दनः
अब्रवीन्मैथिलीं सीतां रामः शशिनिभाननाम्
pātayitvā tataś cakṣuḥ sarvato raghunandanaḥ
abravīn maithilīṃ sītāṃ rāmaḥ śaśinibhānanām
कैलासशिखराकारे त्रिकूटशिखरे स्थिताम्
लङ्कामीक्षस्व वैदेहि निर्मितां विश्वकर्मणा
kailāsaśikharākāre trikūṭaśikhare sthitām
laṅkām īkṣasva vaidehi nirmitāṃ viśvakarmaṇā
एतदायोधनं पश्य मांसशोणितकर्दमम्
हरीणां राक्षसानां च सीते विशसनं महत्
etad āyodhanaṃ paśya māṃsaśoṇitakardamam
harīṇāṃ rākṣasānāṃ ca sīte viśasanaṃ mahat
तवहेतोर्विशालाक्षि रावणो निहतो मया
कुम्भकर्णोऽत्र निहतः प्रहस्तश्च निशाचरः
tavahetor viśālākṣi rāvaṇo nihato mayā
kumbhakarṇo 'tra nihataḥ prahastaś ca niśācaraḥ
लक्ष्मणेनेन्द्रजिच्चात्र रावणिर्निहतो रणे
विरूपाक्षश्च दुष्प्रेक्ष्यो महापार्श्वमहोदरौ
lakṣmaṇenendrajic cātra rāvaṇir nihato raṇe
virūpākṣaś ca duṣprekṣyo mahāpārśvamahodarau
अकम्पनश्च निहतो बलिनोऽन्ये च राक्षसाः
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ
akampanaś ca nihato balino 'nye ca rākṣasāḥ
triśirāś cātikāyaś ca devāntakanarāntakau
अकम्पनश्चनिहतःशोणिताक्षश्चवीर्यवान् ।
यूपाक्षश्चप्रजङ्घश्चनिहतौतुमहाहवे
akampanaścanihataḥśoṇitākṣaścavīryavān |
yūpākṣaścaprajaṅghaścanihatautumahāhave
विद्युज्जिह्वोऽऽत्रनिहतोराक्षसोभीमदर्शनः ।
यज्ञशत्रुश्चनिहतःसुप्तघ्नश्चमहाबलः ।।।।
सूर्यशत्रुश्चनिहतोब्रह्मशत्रुस्तथापरः
vidyujjihvo''tranihatorākṣasobhīmadarśanaḥ |
yajñaśatruścanihataḥsuptaghnaścamahābalaḥ ||||
sūryaśatruścanihatobrahmaśatrustathāparaḥ
युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च राक्षसप्रवरावुभौ |
निकुम्भश्चैव कुम्भश्च कुम्भकर्णात्मजौ बली
yuddhonmattaśca mattaśca rākṣasapravarāvubhau |
nikumbhaścaiva kumbhaśca kumbhakarṇātmajau balī
वज्रदंष्ट्रश्च दंष्ट्रश्च बहवो राक्षसा हताः |
मकराक्ष्च दुर्धर्षो मया युधि निपातितः
vajradaṃṣṭraśca daṃṣṭraśca bahavo rākṣasā hatāḥ |
makarākṣca durdharṣo mayā yudhi nipātitaḥ
विद्युज्जिह्वोऽत्र निहतो राक्षसो भीमदर्शनः |
यज्ञशत्रुश्च निहतः सुप्तघ्नश्च महाबलः
vidyujjihvo'tra nihato rākṣaso bhīmadarśanaḥ |
yajñaśatruśca nihataḥ suptaghnaśca mahābalaḥ
अत्र मन्दोदरी नाम भार्या तं पर्यदेवयत्
सपत्नीनां सहस्रेण सास्रेण परिवारिता
atra mandodarī nāma bhāryā taṃ paryadevayat
sapatnīnāṃ sahasreṇa sāsreṇa parivāritā
एतत्तु दृश्यते तीर्थं समुद्रस्य वरानने
यत्र सागरमुत्तीर्य तां रात्रिमुषिता वयम्
etat tu dṛśyate tīrthaṃ samudrasya varānane
yatra sāgaram uttīrya tāṃ rātrim uṣitā vayam
एष सेतुर्मया बद्धः सागरे सलिलार्णवे
तवहेतोर्विशालाक्षि नलसेतुः सुदुष्करः
eṣa setur mayā baddhaḥ sāgare salilārṇave
tavahetor viśālākṣi nalasetuḥ suduṣkaraḥ
पश्य सागरमक्षोभ्यं वैदेहि वरुणालयम्
अपारमभिगर्जन्तं शङ्खशुक्तिनिषेवितम्
paśya sāgaram akṣobhyaṃ vaidehi varuṇālayam
apāram abhigarjantaṃ śaṅkhaśuktiniṣevitam
हिरण्यनाभं शैलेन्द्रं काञ्चनं पश्य मैथिलि
विश्रमार्थं हनुमतो भित्त्वा सागरमुत्थितम्
hiraṇyanābhaṃ śailendraṃ kāñcanaṃ paśya maithili
viśramārthaṃ hanumato bhittvā sāgaram utthitam
एततत्कुक्षौसमुद्रस्यस्कन्धावारनिवेशनम् ।।।।
अत्रपूर्वंमहादेवःप्रसादमकरोत्प्रभुः
etatatkukṣausamudrasyaskandhāvāraniveśanam ||||
atrapūrvaṃmahādevaḥprasādamakarotprabhuḥ
एतत्तुदृश्यतेतीर्थंसागरस्यमहात्मनः
सेतुबन्दइतिख्यातंत्रैलोक्येन च पूजितम्
etattudṛśyatetīrthaṃsāgarasyamahātmanaḥ
setubandaitikhyātaṃtrailokyena ca pūjitam
अत्र पूर्वं महादेवः प्रसादमकरोत्प्रभुः
एतत्तु दृश्यते तीर्थं सागरस्य महात्मनः
atra pūrvaṃ mahādevaḥ prasādamakarotprabhuḥ
etattu dṛśyate tīrthaṃ sāgarasya mahātmanaḥ
सेतुबन्ध इति ख्यातं त्रैलोक्येन च पूजितम् |
एतत्पवित्रं परमं महापातकनाशनम्
setubandha iti khyātaṃ trailokyena ca pūjitam |
etatpavitraṃ paramaṃ mahāpātakanāśanam
अत्र राक्षसराजोऽयमाजगाम विभीषणः
atra rākṣasarājo 'yam ājagāma vibhīṣaṇaḥ
एषा सा दृश्यते सीते किष्किन्धा चित्रकानना
सुग्रीवस्य पुरी रम्या यत्र वाली मया हतः
eṣā sā dṛśyate sīte kiṣkindhā citrakānanā
sugrīvasya purī ramyā yatra vālī mayā hataḥ
अथदृष्टवापुरींसीताकिष्किन्धांवालिपालिताम् ।।।।
अब्रवीत्पश्रितंवाक्यंरामंप्रणतसाध्वसा
athadṛṣṭavāpurīṃsītākiṣkindhāṃvālipālitām ||||
abravītpaśritaṃvākyaṃrāmaṃpraṇatasādhvasā
सुग्रीवप्रियभार्याभिस्ताराप्रमुखतोनृप ।।।।
अन्येषांवानरेन्द्राणांस्त्रीभिःपरिवृताह्यहम् ।
गन्तुमिच्छेसहायोध्यांराजधानींत्वयासह
sugrīvapriyabhāryābhistārāpramukhatonṛpa ||||
anyeṣāṃvānarendrāṇāṃstrībhiḥparivṛtāhyaham |
gantumicchesahāyodhyāṃrājadhānīṃtvayāsaha
एवमुक्तोऽऽथवैदेह्याराघवःप्रत्युवाचताम् ।
एवमस्त्वितिकिष्किन्धांप्राप्यसंस्थाप्यराघवः ।।।।
विमानंप्रेक्ष्यसुग्रीवंवाक्यमेतदुवाच ह
evamukto''thavaidehyārāghavaḥpratyuvācatām |
evamastvitikiṣkindhāṃprāpyasaṃsthāpyarāghavaḥ ||||
vimānaṃprekṣyasugrīvaṃvākyametaduvāca ha
ब्रूहिवानरशूर्दूल सर्वान्वानरपुङ्गवान् ।।।।
स्त्रीभिःपरिवृताःसर्वेह्ययोध्यांयान्तुसीतया
brūhivānaraśūrdūla sarvānvānarapuṅgavān ||||
strībhiḥparivṛtāḥsarvehyayodhyāṃyāntusītayā
तथात्वमपिसर्वाभिस्स्त्ीभिस्सहमहाबल ।।।।
अभित्वरस्वसुग्रीव गच्छामःप्लवगाधिप
tathātvamapisarvābhisstībhissahamahābala ||||
abhitvarasvasugrīva gacchāmaḥplavagādhipa
एवमुक्तस्तुसुग्रीवोरामेणामिततेजसा ।।।।
वानराधिपतिश्रीमांस्स्सैश्चसर्वैस्समावृतः ।
प्रविश्यान्तःपुरंशीघ्रंतारामुवदीक्ष्यसोऽऽब्रवीत्
evamuktastusugrīvorāmeṇāmitatejasā ||||
vānarādhipatiśrīmāṃsssaiścasarvaissamāvṛtaḥ |
praviśyāntaḥpuraṃśīghraṃtārāmuvadīkṣyaso''bravīt
प्रिये त्वंसहनाराभिर्वानराणांमहात्मनाम् ।
राघवेणाभ्यनुज्ञातामैथिलीप्रियकाम्यया
priye tvaṃsahanārābhirvānarāṇāṃmahātmanām |
rāghaveṇābhyanujñātāmaithilīpriyakāmyayā
त्वरत्वमभिगच्छामोगृह्यवानरयोषितः ।
अयोध्यांदर्शयिष्यामःसर्वादशरथस्त्रियः
tvaratvamabhigacchāmogṛhyavānarayoṣitaḥ |
ayodhyāṃdarśayiṣyāmaḥsarvādaśarathastriyaḥ
सुग्रीवस्य व चःश्रुत्वातारासर्वाङ्गशोभना ।
आहूयचाब्रवीत्सर्वावानराणांतुयोषितः
sugrīvasya va caḥśrutvātārāsarvāṅgaśobhanā |
āhūyacābravītsarvāvānarāṇāṃtuyoṣitaḥ
सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञातागन्तुंसर्वैश्चवानरैः ।
ममचापिप्रियंकार्यमयोध्यादर्वनेन च
sugrīveṇābhyanujñātāgantuṃsarvaiścavānaraiḥ |
mamacāpipriyaṃkāryamayodhyādarvanena ca
प्रवेशंचैवरामस्यपौरजानपदैस्सह ।
विभूतिंचैवसर्वासांस्त्रीणांदशरथस्य च
praveśaṃcaivarāmasyapaurajānapadaissaha |
vibhūtiṃcaivasarvāsāṃstrīṇāṃdaśarathasya ca
तारयाचाभ्यनुज्ञातास्सर्वावानरयोषितः ।
नेपथ्यविधिपूर्वंतुकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।।।।
अध्यारोहन्विमानंतत्सीतादर्शनकाङ्क्षया
tārayācābhyanujñātāssarvāvānarayoṣitaḥ |
nepathyavidhipūrvaṃtukṛtvācāpipradakṣiṇam ||||
adhyārohanvimānaṃtatsītādarśanakāṅkṣayā
ताभिःसहोत्थितंशीघ्रंविमानंप्रेक्ष्यराघवः ।।।।
ऋष्यमूकसमीपेतुवैदेहींपुनरब्रवीत्
tābhiḥsahotthitaṃśīghraṃvimānaṃprekṣyarāghavaḥ ||||
ṛṣyamūkasamīpetuvaidehīṃpunarabravīt
दृश्यतेऽसौ महान्सीते सविद्युदिव तोयदः
ऋश्यमूको गिरिश्रेष्ठः काञ्चनैर्धातुभिर्वृतः
dṛśyate 'sau mahān sīte savidyud iva toyadaḥ
ṛśyamūko giriśreṣṭhaḥ kāñcanair dhātubhir vṛtaḥ
अत्राहं वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण समागतः
समयश्च कृतः सीते वधार्थं वालिनो मया
atrāhaṃ vānarendreṇa sugrīveṇa samāgataḥ
samayaś ca kṛtaḥ sīte vadhārthaṃ vālino mayā
एषा सा दृश्यते पम्पा नलिनी चित्रकानना
त्वया विहीनो यत्राहं विललाप सुदुःखितः
eṣā sā dṛśyate pampā nalinī citrakānanā
tvayā vihīno yatrāhaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ
अस्यास्तीरे मया दृष्टा शबरी धर्मचारिणी
अत्र योजनबाहुश्च कबन्धो निहतो मया
asyās tīre mayā dṛṣṭā śabarī dharmacāriṇī
atra yojanabāhuś ca kabandho nihato mayā
दृश्यतेऽसौ जनस्थाने सीते श्रीमान्वनस्पतिः
यत्र युद्धं महद्वृत्तं तवहेतोर्विलासिनि
रावणस्य नृशंसस्य जटायोश्च महात्मनः
dṛśyate 'sau janasthāne sīte śrīmān vanaspatiḥ
yatra yuddhaṃ mahad vṛttaṃ tavahetor vilāsini
rāvaṇasya nṛśaṃsasya jaṭāyoś ca mahātmanaḥ
खरश्च निहतश्संख्ये दूषणश्च निपातितः
त्रिशिराश्च महावीर्यो मया बाणैरजिह्मगैः
kharaś ca nihataś saṃkhye dūṣaṇaś ca nipātitaḥ
triśirāś ca mahāvīryo mayā bāṇair ajihmagaiḥ
पर्णशाला तथा चित्रा दृश्यते शुभदर्शना
यत्र त्वं राक्षसेन्द्रेण रावणेन हृता बलात्
parṇaśālā tathā citrā dṛśyate śubhadarśanā
yatra tvaṃ rākṣasendreṇa rāvaṇena hṛtā balāt
एषा गोदावरी रम्या प्रसन्नसलिला शिवा
अगस्त्यस्याश्रमो ह्येष दृश्यते पश्य मैथिलि
eṣā godāvarī ramyā prasannasalilā śivā
agastyasyāśramo hy eṣa dṛśyate paśya maithili
वैदेहि दृश्यते चात्र शरभङ्गाश्रमो महान्
उपयातः सहस्राक्षो यत्र शक्रः पुरंदरः
vaidehi dṛśyate cātra śarabhaṅgāśramo mahān
upayātaḥ sahasrākṣo yatra śakraḥ puraṃdaraḥ
एते ते तापसावासा दृश्यन्ते तनुमध्यमे
अत्रिः कुलपतिर्यत्र सूर्यवैश्वानरप्रभः
अत्र सीते त्वया दृष्टा तापसी धर्मचारिणी
ete te tāpasāvāsā dṛśyante tanumadhyame
atriḥ kulapatir yatra sūryavaiśvānaraprabhaḥ
atra sīte tvayā dṛṣṭā tāpasī dharmacāriṇī
अस्मिन्देशे महाकायो विराधो निहतो मया
asmin deśe mahākāyo virādho nihato mayā
असौ सुतनुशैलेन्द्रश्चित्रकूटः प्रकाशते
यत्र मां कैकयीपुत्रः प्रसादयितुमागतः
asau sutanuśailendraś citrakūṭaḥ prakāśate
yatra māṃ kaikayīputraḥ prasādayitum āgataḥ
एषा सा यमुना दूराद्दृश्यते चित्रकानना
भरद्वाजाश्रमो यत्र श्रीमानेष प्रकाशते
eṣā sā yamunā dūrād dṛśyate citrakānanā
bharadvājāśramo yatra śrīmān eṣa prakāśate
एषा त्रिपथगा गङ्गा दृश्यते वरवर्णिनि
शृङ्गवेरपुरं चैतद्गुहो यत्र समागतः
eṣā tripathagā gaṅgā dṛśyate varavarṇini
śṛṅgaverapuraṃ caitad guho yatra samāgataḥ
एषा सा दृश्यतेऽयोध्या राजधानी पितुर्मम
अयोध्यां कुरु वैदेहि प्रणामं पुनरागता
eṣā sā dṛśyate 'yodhyā rājadhānī pitur mama
ayodhyāṃ kuru vaidehi praṇāmaṃ punar āgatā
ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसश्च विभीषणः
उत्पत्योत्पत्य ददृशुस्तां पुरीं शुभदर्शनाम्
tatas te vānarāḥ sarve rākṣasaś ca vibhīṣaṇaḥ
utpatyotpatya dadṛśus tāṃ purīṃ śubhadarśanām
ततस्तु तां पाण्डुरहर्म्यमालिनीं; विशालकक्ष्यां गजवाजिसंकुलाम्
पुरीमयोध्यां ददृशुः प्लवंगमाः; पुरीं महेन्द्रस्य यथामरावतीम्
tatas tu tāṃ pāṇḍuraharmyamālinīṃ; viśālakakṣyāṃ gajavājisaṃkulām
purīm ayodhyāṃ dadṛśuḥ plavaṃgamāḥ; purīṃ mahendrasya yathāmarāvatīm