Yuddha Kanda, sarga 15
ततो मध्यात्समुद्रस्य सागरः स्वयमुत्थितः
उदयन्हि महाशैलान्मेरोरिव दिवाकरः
पन्नगैः सह दीप्तास्यैः समुद्रः प्रत्यदृश्यत
tato madhyāt samudrasya sāgaraḥ svayam utthitaḥ
udayan hi mahāśailān meror iva divākaraḥ
pannagaiḥ saha dīptāsyaiḥ samudraḥ pratyadṛśyata
स्निग्धवैदूर्यसंकाशो जाम्बूनदविभूषितः
रक्तमाल्याम्बरधरः पद्मपत्रनिभेक्षणः
snigdhavaidūryasaṃkāśo jāmbūnadavibhūṣitaḥ
raktamālyāmbaradharaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ
सागरः समतिक्रम्य पूर्वमामन्त्र्य वीर्यवान्
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं शरपाणिनम्
sāgaraḥ samatikramya pūrvam āmantrya vīryavān
abravīt prāñjalir vākyaṃ rāghavaṃ śarapāṇinam
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च राघवः
स्वभावे सौम्य तिष्ठन्ति शाश्वतं मार्गमाश्रिताः
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca rāghavaḥ
svabhāve saumya tiṣṭhanti śāśvataṃ mārgam āśritāḥ
तत्स्वभावो ममाप्येष यदगाधोऽहमप्लवः
विकारस्तु भवेद्राध एतत्ते प्रवदाम्यहम्
tat svabhāvo mamāpy eṣa yad agādho 'ham aplavaḥ
vikāras tu bhaved rādha etat te pravadāmy aham
न कामान्न च लोभाद्वा न भयात्पार्थिवात्मज
ग्राहनक्राकुलजलं स्तम्भयेयं कथंचन
na kāmān na ca lobhād vā na bhayāt pārthivātmaja
grāhanakrākulajalaṃ stambhayeyaṃ kathaṃ cana
विधास्ये राम येनापि विषहिष्ये ह्यहं तथा
ग्राहा न प्रहरिष्यन्ति यावत्सेना तरिष्यति
vidhāsye rāma yenāpi viṣahiṣye hy ahaṃ tathā
grāhā na prahariṣyanti yāvat senā tariṣyati
तमब्रवीत्तदारामःउद्यतोहिनदीपते ।
अमोघोऽयंमहाबाणःकस्मिन् देशेनिपात्यताम्
tamabravīttadārāmaḥudyatohinadīpate |
amogho'yaṃmahābāṇaḥkasmin deśenipātyatām
रामस्यवचनंश्रुत्वातंचदृष्टवामहाशरम् ।
महोदधिर्महातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत्
rāmasyavacanaṃśrutvātaṃcadṛṣṭavāmahāśaram |
mahodadhirmahātejārāghavaṃvākyamabravīt
उत्तरेणावकाशोऽस्तिकश्चित्पुण्यतमोमम ।
द्रुमकुल्यइतिख्यातोलोकेयथाभवान्
uttareṇāvakāśo'stikaścitpuṇyatamomama |
drumakulyaitikhyātolokeyathābhavān
उग्रदर्शनकर्माणोबहवस्तत्रदस्यवः ।
आभीरप्रमुखाःपापाःपिबन्तिसलिलंमम
ugradarśanakarmāṇobahavastatradasyavaḥ |
ābhīrapramukhāḥpāpāḥpibantisalilaṃmama
तैस्तुसंस्पर्शनंपापैर्नसहेपापकर्मभिः ।
अमोघःक्रियतांराम: तत्रतेषुशरोत्तमः
taistusaṃsparśanaṃpāpairnasahepāpakarmabhiḥ |
amoghaḥkriyatāṃrāmaḥ tatrateṣuśarottamaḥ
तस्यतद्वचनंश्रुत्वासागरस्यराघवः ।
मुमोचतंशरंदीप्तंवीरस्सागरदर्शनात्
tasyatadvacanaṃśrutvāsāgarasyarāghavaḥ |
mumocataṃśaraṃdīptaṃvīrassāgaradarśanāt
तेनतन्मरुकान्तारंपृथिव्याखलुविश्रुतम् ।
निपातितश्शरोयत्रवज्राशनिसमप्रभः
tenatanmarukāntāraṃpṛthivyākhaluviśrutam |
nipātitaśśaroyatravajrāśanisamaprabhaḥ
ननादचतदातत्रवसुधाशल्यपीडिता ।
तस्माद्ब्राणमुखात्तोयमुत्पपातरसातलात्
nanādacatadātatravasudhāśalyapīḍitā |
tasmādbrāṇamukhāttoyamutpapātarasātalāt
सबभूवतदाकूपोव्रणइत्येभिविश्रुतः ।
सततंचोत्थितंतोयंसमुद्रस्येनदृश्यते
sababhūvatadākūpovraṇaityebhiviśrutaḥ |
satataṃcotthitaṃtoyaṃsamudrasyenadṛśyate
अवधारणशब्दश्चदारुणस्समपद्यत ।
तस्मात्तद्बाणनिपातेनत्वपःकुक्षिष्वशोषयत्
avadhāraṇaśabdaścadāruṇassamapadyata |
tasmāttadbāṇanipātenatvapaḥkukṣiṣvaśoṣayat
विख्यातंत्रिषुलोकेषुमधुकान्तारमेवतत् ।।।।
मोक्षयित्वाततःकुक्षिंरामोदशरथात्मजः ।
वरंतस्मैददौविद्वान्मरवेऽमरविक्रमः
vikhyātaṃtriṣulokeṣumadhukāntāramevatat ||||
mokṣayitvātataḥkukṣiṃrāmodaśarathātmajaḥ |
varaṃtasmaidadauvidvānmarave'maravikramaḥ
तस्मिन् दग्धेतदाकुक्षौसमुद्रस्सरितांपतिः ।
राघवंसर्वशास्त्रज्ञमिदंवचनमब्रवीत्
tasmin dagdhetadākukṣausamudrassaritāṃpatiḥ |
rāghavaṃsarvaśāstrajñamidaṃvacanamabravīt
अयं सौम्य नलो नाम तनुजो विश्वकर्मणः
पित्रा दत्तवरः श्रीमान्प्रतिमो विश्वकर्मणः
ayaṃ saumya nalo nāma tanujo viśvakarmaṇaḥ
pitrā dattavaraḥ śrīmān pratimo viśvakarmaṇaḥ
एष सेतुं महोत्साहः करोतु मयि वानरः
तमहं धारयिष्यामि तथा ह्येष यथा पिता
eṣa setuṃ mahotsāhaḥ karotu mayi vānaraḥ
tam ahaṃ dhārayiṣyāmi tathā hy eṣa yathā pitā
एवमुक्त्वोदधिर्नष्टः समुत्थाय नलस्ततः
अब्रवीद्वानरश्रेष्ठो वाक्यं रामं महाबलः
evam uktvodadhir naṣṭaḥ samutthāya nalas tataḥ
abravīd vānaraśreṣṭho vākyaṃ rāmaṃ mahābalaḥ
अहं सेतुं करिष्यामि विस्तीर्णे वरुणालये
पितुः सामर्थ्यमास्थाय तत्त्वमाह महोदधिः
ahaṃ setuṃ kariṣyāmi vistīrṇe varuṇālaye
pituḥ sāmarthyam āsthāya tattvam āha mahodadhiḥ
मम मातुर्वरो दत्तो मन्दरे विश्वकर्मणा
औरसस्तस्य पुत्रोऽहं सदृशो विश्वकर्मणा
mama mātur varo datto mandare viśvakarmaṇā
aurasas tasya putro 'haṃ sadṛśo viśvakarmaṇā
न चाप्यहमनुक्तो वै प्रब्रूयामात्मनो गुणान्
काममद्यैव बध्नन्तु सेतुं वानरपुंगवाः
na cāpy aham anukto vai prabrūyām ātmano guṇān
kāmam adyaiva badhnantu setuṃ vānarapuṃgavāḥ
ततो निसृष्टरामेण सर्वतो हरियूथपाः
अभिपेतुर्महारण्यं हृष्टाः शतसहस्रशः
tato nisṛṣṭarāmeṇa sarvato hariyūthapāḥ
abhipetur mahāraṇyaṃ hṛṣṭāḥ śatasahasraśaḥ
ते नगान्नगसंकाशाः शाखामृगगणर्षभाः
बभञ्जुर्वानरास्तत्र प्रचकर्षुश्च सागरम्
te nagān nagasaṃkāśāḥ śākhāmṛgagaṇarṣabhāḥ
babhañjur vānarās tatra pracakarṣuś ca sāgaram
ते सालैश्चाश्वकर्णैश्च धवैर्वंशैश्च वानराः
कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिकलैस्तिमिशैरपि
te sālaiś cāśvakarṇaiś ca dhavair vaṃśaiś ca vānarāḥ
kuṭajair arjunais tālais tikalais timiśair api
बिल्वकैः सप्तपर्णैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः
चूतैश्चाशोकवृक्षैश्च सागरं समपूरयन्
bilvakaiḥ saptaparṇaiś ca karṇikāraiś ca puṣpitaiḥ
cūtaiś cāśokavṛkṣaiś ca sāgaraṃ samapūrayan
समूलांश्च विमूलांश्च पादपान्हरिसत्तमाः
इन्द्रकेतूनिवोद्यम्य प्रजह्रुर्हरयस्तरून्
samūlāṃś ca vimūlāṃś ca pādapān harisattamāḥ
indraketūn ivodyamya prajahrur harayas tarūn
प्रक्षिप्यमाणैरचलैः सहसा जलमुद्धतम्
समुत्पतितमाकाशमपासर्पत्ततस्ततः
prakṣipyamāṇair acalaiḥ sahasā jalam uddhatam
samutpatitam ākāśam apāsarpat tatas tataḥ
दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्
नलश्चक्रे महासेतुं मध्ये नदनदीपतेः
daśayojanavistīrṇaṃ śatayojanam āyatam
nalaś cakre mahāsetuṃ madhye nadanadīpateḥ
दण्डानन्येप्रगृह्णन्तिविचिन्वन्तितथापरे ।।।।
वानरैश्शतशस्तत्ररामस्याज्ञापुरस्सराः ।
मेघाभैःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैर्बबन्धिरे
daṇḍānanyepragṛhṇantivicinvantitathāpare ||||
vānaraiśśataśastatrarāmasyājñāpurassarāḥ |
meghābhaiḥparvatāgraiścatṛṇaiḥkāṣṭhairbabandhire
पुष्पिताग्रैश्चतरुभिस्सेतुंबध्नन्तिवानराः ।
पाषाणांश्चगिरिप्रख्यागनिरीणांशिखराणिच ।।।।
दृश्यन्तेपरिधावन्तोगृह्यदानवसन्निभाः
puṣpitāgraiścatarubhissetuṃbadhnantivānarāḥ |
pāṣāṇāṃścagiriprakhyāganirīṇāṃśikharāṇica ||||
dṛśyanteparidhāvantogṛhyadānavasannibhāḥ
शिलानां क्षिप्यमाणानां शैलानां तत्र पात्यताम्
बभूव तुमुलः शब्दस्तदा तस्मिन्महोदधौ
śilānāṃ kṣipyamāṇānāṃ śailānāṃ tatra pātyatām
babhūva tumulaḥ śabdas tadā tasmin mahodadhau
कृतानिप्रथमेनाह्नायोजनानिचतुर्दश ।
प्रहृष्टैर्गजसङ्काश्चैस्त्वरमाणैःप्लवङ्गमैः
kṛtāniprathamenāhnāyojanānicaturdaśa |
prahṛṣṭairgajasaṅkāścaistvaramāṇaiḥplavaṅgamaiḥ
द्वितीयेनतथैचाह्नायोजनानितुविंशतिः ।
कृतानिप्लवगैस्तूर्णंभीमकायैर्महाबलैः
dvitīyenatathaicāhnāyojanānituviṃśatiḥ |
kṛtāniplavagaistūrṇaṃbhīmakāyairmahābalaiḥ
अह्नातृतयेनतथायोजनानिकृतानिच ।
त्वरमाणैर्महाकायैरेकविंशतिरेवच
ahnātṛtayenatathāyojanānikṛtānica |
tvaramāṇairmahākāyairekaviṃśatirevaca
चतुर्थेनतथाचाह्नाद्वाविंशतिरथासिवा ।
योजनानिमहावेगैःकृतानित्वरितस्तुतैः
caturthenatathācāhnādvāviṃśatirathāsivā |
yojanānimahāvegaiḥkṛtānitvaritastutaiḥ
पञ्चमेनतथाचाह्नाप्लवगैःक्षिप्रकारिभिः ।
योजनानित्रयोविंशत्सुवेलमधिकृत्यवै
pañcamenatathācāhnāplavagaiḥkṣiprakāribhiḥ |
yojanānitrayoviṃśatsuvelamadhikṛtyavai
सवानरवरश्रशीमान्विश्वकर्मात्माजोबली ।
बबन्धसागरेसेतुंयथाचाप्यतथापिता
savānaravaraśraśīmānviśvakarmātmājobalī |
babandhasāgaresetuṃyathācāpyatathāpitā
स नलेन कृतः सेतुः सागरे मकरालये
शुशुभे सुभगः श्रीमान्स्वातीपथ इवाम्बरे
sa nalena kṛtaḥ setuḥ sāgare makarālaye
śuśubhe subhagaḥ śrīmān svātīpatha ivāmbare
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ
दशयोजनविस्तीर्णंशतयोजनमायतम् ।
ददृशुर्देवगन्धर्वानलसेतुंसुदुष्करम्
daśayojanavistīrṇaṃśatayojanamāyatam |
dadṛśurdevagandharvānalasetuṃsuduṣkaram
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः
तमचिन्त्यमसह्यं च अद्भुतं लोमहर्षणम्
ददृशुः सर्वभूतानि सागरे सेतुबन्धनम्
āplavantaḥ plavantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ
tam acintyam asahyaṃ ca adbhutaṃ lomaharṣaṇam
dadṛśuḥ sarvabhūtāni sāgare setubandhanam
तानि कोटिसहस्राणि वानराणां महौजसाम्
बध्नन्तः सागरे सेतुं जग्मुः पारं महोदधेः
tāni koṭisahasrāṇi vānarāṇāṃ mahaujasām
badhnantaḥ sāgare setuṃ jagmuḥ pāraṃ mahodadheḥ
विशालः सुकृतः श्रीमान्सुभूमिः सुसमाहितः
अशोभत महासेतुः सीमन्त इव सागरे
viśālaḥ sukṛtaḥ śrīmān subhūmiḥ susamāhitaḥ
aśobhata mahāsetuḥ sīmanta iva sāgare
ततः परे समुद्रस्य गदापाणिर्विभीषणः
परेषामभिघतार्थमतिष्ठत्सचिवैः सह
tataḥ pare samudrasya gadāpāṇir vibhīṣaṇaḥ
pareṣām abhighatārtham atiṣṭhat sacivaiḥ saha
अग्रतस्तस्य सैन्यस्य श्रीमान्रामः सलक्ष्मणः
जगाम धन्वी धर्मात्मा सुग्रीवेण समन्वितः
agratas tasya sainyasya śrīmān rāmaḥ salakṣmaṇaḥ
jagāma dhanvī dharmātmā sugrīveṇa samanvitaḥ
अन्ये मध्येन गच्छन्ति पार्श्वतोऽन्ये प्लवंगमाः
सलिले प्रपतन्त्यन्ये मार्गमन्ये न लेभिरे
केचिद्वैहायस गताः सुपर्णा इव पुप्लुवुः
anye madhyena gacchanti pārśvato 'nye plavaṃgamāḥ
salile prapatanty anye mārgam anye na lebhire
ke cid vaihāyasa gatāḥ suparṇā iva pupluvuḥ
घोषेण महता घोषं सागरस्य समुच्छ्रितम्
भीममन्तर्दधे भीमा तरन्ती हरिवाहिनी
ghoṣeṇa mahatā ghoṣaṃ sāgarasya samucchritam
bhīmam antardadhe bhīmā tarantī harivāhinī
वानराणां हि सा तीर्णा वाहिनी नल सेतुना
तीरे निविविशे राज्ञा बहुमूलफलोदके
vānarāṇāṃ hi sā tīrṇā vāhinī nala setunā
tīre niviviśe rājñā bahumūlaphalodake
तदद्भुतं राघव कर्म दुष्करं; समीक्ष्य देवाः सह सिद्धचारणैः
उपेत्य रामं सहिता महर्षिभिः; समभ्यषिञ्चन्सुशुभैर्जलैः पृथक्
tad adbhutaṃ rāghava karma duṣkaraṃ; samīkṣya devāḥ saha siddhacāraṇaiḥ
upetya rāmaṃ sahitā maharṣibhiḥ; samabhyaṣiñcan suśubhair jalaiḥ pṛthak
जयस्व शत्रून्नरदेव मेदिनीं; ससागरां पालय शाश्वतीः समाः
इतीव रामं नरदेवसत्कृतं; शुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन्
jayasva śatrūn naradeva medinīṃ; sasāgarāṃ pālaya śāśvatīḥ samāḥ
itīva rāmaṃ naradevasatkṛtaṃ; śubhair vacobhir vividhair apūjayan
निमित्तानिनिमित्ताज्ञोदृष्टवालक्ष्मणपूर्वजः ।
सौमित्रिंसम्परिष्वज्यइदंवचनमब्रवीत्
nimittāninimittājñodṛṣṭavālakṣmaṇapūrvajaḥ |
saumitriṃsampariṣvajyaidaṃvacanamabravīt
दीनादीनस्वराःक्रूरास्सर्वतोमृगपक्षिणः ।
प्रत्यादित्यंविनर्धन्तिजनयन्तोमहाद्भयम्
dīnādīnasvarāḥkrūrāssarvatomṛgapakṣiṇaḥ |
pratyādityaṃvinardhantijanayantomahādbhayam
रजन्यामप्रकाशस्तुसन्तापयतिचन्द्रमाः ।
कृष्णरक्तांशुपर्यन्तोलोकक्षयइवोदितः
rajanyāmaprakāśastusantāpayaticandramāḥ |
kṛṣṇaraktāṃśuparyantolokakṣayaivoditaḥ
रजसामहताचापिनक्षत्राणिहतानिच ।
युगान्तमिवलोकानांपश्यशंसन्तीवलक्ष्मण
rajasāmahatācāpinakṣatrāṇihatānica |
yugāntamivalokānāṃpaśyaśaṃsantīvalakṣmaṇa
काकाश्श्येनास्तथानीचागृध्राःपरिपतन्तिच ।
शिवाश्चाप्यशिवान्नादान्नदन्तिसुमहाभयान्
kākāśśyenāstathānīcāgṛdhrāḥparipatantica |
śivāścāpyaśivānnādānnadantisumahābhayān
शैलैश्शूलैश्चखढगैश्चविसृष्टैःकपिराक्षसैः ।
भविष्यत्यावृताभूमिर्मांसशोणितकर्दमा
śailaiśśūlaiścakhaḍhagaiścavisṛṣṭaiḥkapirākṣasaiḥ |
bhaviṣyatyāvṛtābhūmirmāṃsaśoṇitakardamā
इत्येवमुक्त्वाधर्मात्माधनवीसङ्ग्रामहर्षणः ।
प्रतस्थेपुरतोरामोलङ्कामभिमुखोविभुः
ityevamuktvādharmātmādhanavīsaṅgrāmaharṣaṇaḥ |
pratasthepuratorāmolaṅkāmabhimukhovibhuḥ
सविभीषणसुग्रीवास्ततस्तेवानरर्षभाः ।
प्रतस्थिरेविनर्दन्तोनिश्चिताद्विषतांवधे
savibhīṣaṇasugrīvāstatastevānararṣabhāḥ |
pratasthirevinardantoniścitādviṣatāṃvadhe
राघवस्यप्रियार्थंतुसुतरांवीर्यशालिनाम् ।
हरीणांकर्मचेष्टाभिस्तुतोषरघुपुङ्गवः
rāghavasyapriyārthaṃtusutarāṃvīryaśālinām |
harīṇāṃkarmaceṣṭābhistutoṣaraghupuṅgavaḥ
सावीरसमितीराज्ञाविरराजव्यवस्थिता ।
शशिनाशुभनक्षत्रापौर्णमासीवशारदी
sāvīrasamitīrājñāvirarājavyavasthitā |
śaśināśubhanakṣatrāpaurṇamāsīvaśāradī
प्रचचालचवेगेनत्रस्ताचैववसुन्धरा ।
पीड्यमानाबलौघेनतेनसागरवर्चसा
pracacālacavegenatrastācaivavasundharā |
pīḍyamānābalaughenatenasāgaravarcasā
ततश्शुश्रुवुराक्रुष्टंलङ्कायांकाननौकसः ।
भेरीमृदङ्गसङ्घुष्टंतुमुलंरोमहर्षणम्
tataśśuśruvurākruṣṭaṃlaṅkāyāṃkānanaukasaḥ |
bherīmṛdaṅgasaṅghuṣṭaṃtumulaṃromaharṣaṇam
बभूवुस्तेनघोषेणसंहृष्टाहरियूथपाः ।
अमृष्यमाणास्तंघोषंविनेदुर्घोषवत्तरम्
babhūvustenaghoṣeṇasaṃhṛṣṭāhariyūthapāḥ |
amṛṣyamāṇāstaṃghoṣaṃvinedurghoṣavattaram
राक्षसास्तुप्लवङ्गानांशुश्रुवुश्चाऽपिगर्जितम् ।
नर्दतामिवदृप्तानांमेघानामम्बरेस्वनम्
rākṣasāstuplavaṅgānāṃśuśruvuścā'pigarjitam |
nardatāmivadṛptānāṃmeghānāmambaresvanam
दृष्टवादाशरथिर्लङ्कांचित्रध्वजपताकिनीम् ।
जगाममनसासीतंदूयमानेनचेतसा
dṛṣṭavādāśarathirlaṅkāṃcitradhvajapatākinīm |
jagāmamanasāsītaṃdūyamānenacetasā
अत्रसामृगशाबाक्षीरावणेनोपरुध्यते ।
अभिभूताग्रहेणेवलोहिताङ्गेनरोहिणी
atrasāmṛgaśābākṣīrāvaṇenoparudhyate |
abhibhūtāgraheṇevalohitāṅgenarohiṇī
दीर्घमुष्णंचनिश्वस्यसमुद्वीक्ष्यचलक्ष्मणम् ।
उवाचवचनंवीरस्तत्कालहितमात्मनः
dīrghamuṣṇaṃcaniśvasyasamudvīkṣyacalakṣmaṇam |
uvācavacanaṃvīrastatkālahitamātmanaḥ
आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितांपश्यलक्ष्मण ।
मनसेवकृतांलङ्कांनगाग्रेविश्वकर्मणा
ālikhantīmivākāśamutthitāṃpaśyalakṣmaṇa |
manasevakṛtāṃlaṅkāṃnagāgreviśvakarmaṇā
विमानैर्बहुभिर्लङ्कासङ्कीर्णाभुविराजते ।
विष्णोःपदमिवाकाशंछादितंपाण्डुभिर्घनैः
vimānairbahubhirlaṅkāsaṅkīrṇābhuvirājate |
viṣṇoḥpadamivākāśaṃchāditaṃpāṇḍubhirghanaiḥ
पुष्पितैश्शोभितालङ्कावनैश्चत्ररथोपमैः ।
नानापतगसङ्घुष्टै: फलपुष्पोपगैश्शुभैः
puṣpitaiśśobhitālaṅkāvanaiścatrarathopamaiḥ |
nānāpatagasaṅghuṣṭaiḥ phalapuṣpopagaiśśubhaiḥ
पश्यमत्तविहाङ्गानिप्रलीनभ्रमराणिच ।
कोकिलाकुलषण्डानिदोधवीतिशिवोऽनिलः
paśyamattavihāṅgānipralīnabhramarāṇica |
kokilākulaṣaṇḍānidodhavītiśivo'nilaḥ
इतिदाशरथीरामोलक्ष्मणंसमभाषत ।
बलंचतद्वैविभजन् शास्त्रदृष्टेनकर्मणा
itidāśarathīrāmolakṣmaṇaṃsamabhāṣata |
balaṃcatadvaivibhajan śāstradṛṣṭenakarmaṇā
शशासकपिसेनायांबलमादायवीर्यवान् ।
अङ्गदस्सहनीलेनतिष्ठेदुरसिदुर्जयः
śaśāsakapisenāyāṃbalamādāyavīryavān |
aṅgadassahanīlenatiṣṭhedurasidurjayaḥ
तिष्ठेद्वानरवाहिन्यावानरौघसमावृतः ।
आश्रित्यदक्षिणंपार्श्वमृषभोवानरर्षभ:
tiṣṭhedvānaravāhinyāvānaraughasamāvṛtaḥ |
āśrityadakṣiṇaṃpārśvamṛṣabhovānararṣabhaḥ
मूर्ध्निस्थास्याम्यहंयुक्तोलक्ष्मणेनसमन्वितः ।
जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शीचवानरः ।।।।
ऋक्षमुख्यामहात्मानःकुक्षिंरक्षन्तुतेत्रयः
mūrdhnisthāsyāmyahaṃyuktolakṣmaṇenasamanvitaḥ |
jāmbavāṃścasuṣeṇaścavegadarśīcavānaraḥ ||||
ṛkṣamukhyāmahātmānaḥkukṣiṃrakṣantutetrayaḥ
जघनंकपिसेनायाःकपिराजोऽभिरक्षतु ।
पश्चार्धमिवलोकस्यप्रचेतास्तेजसावृतः
jaghanaṃkapisenāyāḥkapirājo'bhirakṣatu |
paścārdhamivalokasyapracetāstejasāvṛtaḥ
सुविभक्तमहाव्यूहामहावानररक्षिता ।
अनीकिनीसाविबभौयथाद्यौस्साभ्रसम्प्लवा
suvibhaktamahāvyūhāmahāvānararakṣitā |
anīkinīsāvibabhauyathādyaussābhrasamplavā
शिखरैर्विकिरामैनांलङ्कांमुष्टभिरेववा ।
इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरिपुङ्गवाः
śikharairvikirāmaināṃlaṅkāṃmuṣṭabhirevavā |
itismadadhiresarvemanāṃsiharipuṅgavāḥ
ततोरामोमहातेजास्सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।
सुविभक्तानिसैन्यानिशुकएषविमुच्यताम्
tatorāmomahātejāssugrīvamidamabravīt |
suvibhaktānisainyāniśukaeṣavimucyatām
रामस्यतुवचश्श्रुत्वावानरेन्द्रोमहाबलः ।
मोचयामासतंदूतंशुकंरामस्यशासनात्
rāmasyatuvacaśśrutvāvānarendromahābalaḥ |
mocayāmāsataṃdūtaṃśukaṃrāmasyaśāsanāt
मोचितोरामवाक्येनवानरैश्चनिपीडितः ।
शुकःपरमसन्त्रस्तोरक्षोधिपमुपागमत्
mocitorāmavākyenavānaraiścanipīḍitaḥ |
śukaḥparamasantrastorakṣodhipamupāgamat
रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ।।।।
किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे ।
कच्चिन्नानेकचित्तानांतेषांत्वंवशमागतः
rāvaṇaḥprahasannevaśukaṃvākyamuvācaha ||||
kimimautesitaupakṣaulūnapakṣaścadṛśyase |
kaccinnānekacittānāṃteṣāṃtvaṃvaśamāgataḥ
क्रुद्धैस्सैरहमुत्प्लुतदृष्टमात्रःप्लवङ्गमैः ।
गृहीतोऽस्म्यपिचारब्दोहन्तुंलोप्तुंचमुष्टिभि
kruddhaissairahamutplutadṛṣṭamātraḥplavaṅgamaiḥ |
gṛhīto'smyapicārabdohantuṃloptuṃcamuṣṭibhi
नैवसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते ।
प्रकृत्याकोपनास्तीक्ष्णानानराराक्षसाधिप
naivasambhāṣituṃśakyāssampraśno'tranalabhyate |
prakṛtyākopanāstīkṣṇānānarārākṣasādhipa
सचहन्ताविराधस्यकबन्धस्यखरस्यच ।
सुग्रीवसहितोरामस्सीताया: पदमागतः
sacahantāvirādhasyakabandhasyakharasyaca |
sugrīvasahitorāmassītāyāḥ padamāgataḥ
सकृत्वासागरेसेतुंतीर्त्वाचलवणोदधिम् ।
एषरक्षांसिनिर्दूयधन्वीतिष्ठतिराघवः
sakṛtvāsāgaresetuṃtīrtvācalavaṇodadhim |
eṣarakṣāṃsinirdūyadhanvītiṣṭhatirāghavaḥ
ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानिसहस्रशः ।
गिरिमेघनिकाशानांछादयन्तिवसुन्धराम्
ṛkṣavānarasaṅghānāmanīkānisahasraśaḥ |
girimeghanikāśānāṃchādayantivasundharām
राक्षसानांबलौघस्यवानरेन्द्रबलस्यच ।
नैतयोर्विद्यतेसन्धिर्देवदानवयोरिव
rākṣasānāṃbalaughasyavānarendrabalasyaca |
naitayorvidyatesandhirdevadānavayoriva
शुकस्यवचनंश्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।
रोषसंरक्तनयनोनिर्दहन्निनचक्षुषा
śukasyavacanaṃśrutvārāvaṇovākyamabravīt |
roṣasaṃraktanayanonirdahanninacakṣuṣā
कदासमभिधावन्तिराघवंमामकाश्शराः ।
वसन्तेपुष्पितंमत्ताभ्रमराइवपादपम्
kadāsamabhidhāvantirāghavaṃmāmakāśśarāḥ |
vasantepuṣpitaṃmattābhramarāivapādapam
कदातूणीयशैर्दीप्तैर्गणश: कार्मुकच्युतैः ।
शरैरादीपयाम्येनमुल्काभिरिवकुञ्जरम्
kadātūṇīyaśairdīptairgaṇaśaḥ kārmukacyutaiḥ |
śarairādīpayāmyenamulkābhirivakuñjaram
तच्चास्यबलमादास्येबलेनमहतावृतः ।
ज्योतिषामिवसर्वेषांप्रभामुद्यन्दिवाकरः
taccāsyabalamādāsyebalenamahatāvṛtaḥ |
jyotiṣāmivasarveṣāṃprabhāmudyandivākaraḥ
सागरस्येवमेवेगोमारुतस्येवमेगति: ।
नहिदाशरथिर्वेदतेनमांयोद्धुमिच्छति
sāgarasyevamevegomārutasyevamegatiḥ |
nahidāśarathirvedatenamāṃyoddhumicchati
नमेतूणीशयान्बाणान् सविषानिवपन्नगान् ।
रामःपश्यतिसङ्ग्रामेतेनमांयोध्दुमिच्छति
nametūṇīśayānbāṇān saviṣānivapannagān |
rāmaḥpaśyatisaṅgrāmetenamāṃyodhdumicchati
नवासवेनापिसहस्रचक्षुषायथास्मिशक्योवरुणेनवास्वयम् ।
यमेनवाधर्षयितुंशराग्निनामहाहवेवैश्रवणेनवापुन:
navāsavenāpisahasracakṣuṣāyathāsmiśakyovaruṇenavāsvayam |
yamenavādharṣayituṃśarāgnināmahāhavevaiśravaṇenavāpunaḥ
ततः शुश्रुपुराक्रुष्टम् लङ्कायाः काननौकसः |
भेरीमृदङ्गसम्घुष्टम् तुमुलम् रोमहर्षणम्
tataḥ śuśrupurākruṣṭam laṅkāyāḥ kānanaukasaḥ |
bherīmṛdaṅgasamghuṣṭam tumulam romaharṣaṇam
राक्षसास्तम् प्लवङ्गानाम् शुश्रुवुस्तेऽपि गर्जितम् |
वर्दतामिव दृप्तानाम् मेघानामम्बरे स्वनम्
rākṣasāstam plavaṅgānām śuśruvuste'pi garjitam |
vardatāmiva dṛptānām meghānāmambare svanam
दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्काम् चित्रध्वजपताकिनिम्म् |
जगाम मनसा सीताम् दूयमानेन चेतसा
dṛṣṭvā dāśarathirlaṅkām citradhvajapatākinimm |
jagāma manasā sītām dūyamānena cetasā
विमानैर्बहुभिर्लङ्क सम्कीर्णा रचिता पुरा |
विष्णोः पदमिवाकाशम् चादितम् पाण्डुभिर्घनैः
vimānairbahubhirlaṅka samkīrṇā racitā purā |
viṣṇoḥ padamivākāśam cāditam pāṇḍubhirghanaiḥ
पश्य मत्तविहङ्गनि प्रलीनभ्रमराणि च |
कोकिलाकुलखण्डानि दोधवीति शिवोऽविलः
paśya mattavihaṅgani pralīnabhramarāṇi ca |
kokilākulakhaṇḍāni dodhavīti śivo'vilaḥ
इति दाशरथीरमो लक्ष्मणम् समभाषत |
बलम् च तत्र विभजच्चास्त्रदृष्टेन कर्मणा
iti dāśarathīramo lakṣmaṇam samabhāṣata |
balam ca tatra vibhajaccāstradṛṣṭena karmaṇā
शशास कपिसेमाम् ताम् बलादादाय वीर्यवान् |
अङ्गदः सह नीलेन तिष्ठे दुरपि दुर्जयः
śaśāsa kapisemām tām balādādāya vīryavān |
aṅgadaḥ saha nīlena tiṣṭhe durapi durjayaḥ
तिष्ठेद्वानरवाहिन्या वानरौघसमावृतः |
आशिर्तो दक्षिणम् पार्श्वमृषभो नाम वानरः
tiṣṭhedvānaravāhinyā vānaraughasamāvṛtaḥ |
āśirto dakṣiṇam pārśvamṛṣabho nāma vānaraḥ
मूर्ध्नि स्थास्याम्यहम् यत्तो लक्ष्मणेन समन्वितः |
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः
mūrdhni sthāsyāmyaham yatto lakṣmaṇena samanvitaḥ |
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ
ऋक्षमुख्या महात्मानः कुक्षिम् रक्षन्तु ते त्रयः
जघनम् कपिसेनायाः कपिराजोऽभिरक्षतु
ṛkṣamukhyā mahātmānaḥ kukṣim rakṣantu te trayaḥ
jaghanam kapisenāyāḥ kapirājo'bhirakṣatu
पश्चार्धमिव लोकस्य प्रचेतास्तेजपा वृतः
सुविभक्तमहाव्यूहा महावानररक्षिता
paścārdhamiva lokasya pracetāstejapā vṛtaḥ
suvibhaktamahāvyūhā mahāvānararakṣitā
अनीकिनी सा विबभौ यथाद्यौः साभ्रसम्प्लवा
प्रग़ृह्य गिरिशृङ्गाणि महतश्च महीरुहान्
anīkinī sā vibabhau yathādyauḥ sābhrasamplavā
praġṛhya giriśṛṅgāṇi mahataśca mahīruhān
आसेदुर्वानरा लङ्काम् मिमर्दयुषवो रणे
शिखरैर्विकिरामैनाम् लङ्काम् मुष्टिभिरेव वा
āsedurvānarā laṅkām mimardayuṣavo raṇe
śikharairvikirāmainām laṅkām muṣṭibhireva vā
इति स्म दधिरे सर्वे मानांसि हरिपुङ्गवाः
ततो रामो महातेजाः सुग्रीव मिदमब्रवीत्
iti sma dadhire sarve mānāṃsi haripuṅgavāḥ
tato rāmo mahātejāḥ sugrīva midamabravīt
सुविभक्तानि सैन्यानि शुक एष विमुच्यताम्
रामस्य तु वचः श्रुत्वा वानरेन्द्रो महाबलः
suvibhaktāni sainyāni śuka eṣa vimucyatām
rāmasya tu vacaḥ śrutvā vānarendro mahābalaḥ
मोचयामास तम् दूतम् शुकम् रामस्य शासनात्
मोचितो रामवाक्येन वानरैश्च निपीडितः
mocayāmāsa tam dūtam śukam rāmasya śāsanāt
mocito rāmavākyena vānaraiśca nipīḍitaḥ
शुकः परमसम्त्रस्तो रक्षोधिपमुपागमत्
रावणः प्रहसन्नेव शुकम् वाक्यमुवाच ह
śukaḥ paramasamtrasto rakṣodhipamupāgamat
rāvaṇaḥ prahasanneva śukam vākyamuvāca ha
किमिमौ ते सितौ पक्षौ लूनपक्ष्श्च दृश्यसे |
कच्चिन्नानेकचित्तानाम् तेषाम् त्वम् वशमागतः
kimimau te sitau pakṣau lūnapakṣśca dṛśyase |
kaccinnānekacittānām teṣām tvam vaśamāgataḥ
ततस्प भयसम्विग्न स्तदा राज्ञाभिचोदितः |
वचनम् प्रत्युवाचेदम् राक्षसाधिपमुत्तमम्
tataspa bhayasamvigna stadā rājñābhicoditaḥ |
vacanam pratyuvācedam rākṣasādhipamuttamam
सागरस्योत्तरे तीरेऽब्रवम् ते वचनम् तथा |
यथासंदेशमक्लिष्टम् सान्त्वयन् श्लक्ष्णया गिरा
sāgarasyottare tīre'bravam te vacanam tathā |
yathāsaṃdeśamakliṣṭam sāntvayan ślakṣṇayā girā
क्रुद्धैस्तेरहमुत्प्लुत्य दृष्टमात्रः प्लवङ्गमैः |
गृहितोऽस्म्यपि चारब्धो हन्तुम् लोप्तुम् च मुष्टिभिः
kruddhaisterahamutplutya dṛṣṭamātraḥ plavaṅgamaiḥ |
gṛhito'smyapi cārabdho hantum loptum ca muṣṭibhiḥ
न ते सम्भाषितुम् शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न विद्यते |
प्रकृत्या कोपनास्तीक्षिणा वानरा राक्षसाधिप
na te sambhāṣitum śakyāḥ sampraśno'tra na vidyate |
prakṛtyā kopanāstīkṣiṇā vānarā rākṣasādhipa
कदा समभिधानन्ति मामका राघवम् शराः |
वसन्ते पुष्पितम् मत्ता भ्रमरा इव पादपम्
kadā samabhidhānanti māmakā rāghavam śarāḥ |
vasante puṣpitam mattā bhramarā iva pādapam
कदा शोणितदिग्धाङ्गम् दीपैः कार्मुकविच्युतैः |
शरैरादीपयिष्यामि उल्काभिरिव कुञ्जरम्
kadā śoṇitadigdhāṅgam dīpaiḥ kārmukavicyutaiḥ |
śarairādīpayiṣyāmi ulkābhiriva kuñjaram
सागरस्येव मे वेगो मारुतस्येव मे बलम् |
न च दाशरथिर्वेद तेन माम् योद्धुमिच्चति
sāgarasyeva me vego mārutasyeva me balam |
na ca dāśarathirveda tena mām yoddhumiccati
न जानाति पुरा वीर्यम् मम युद्धे स राघवः |
मम चापमयीम् वीणाम् शरकोणैः प्रवादिताम्
na jānāti purā vīryam mama yuddhe sa rāghavaḥ |
mama cāpamayīm vīṇām śarakoṇaiḥ pravāditām
ज्याशबदतुमुलाम् घोरामार्तगीतमहास्वनाम् |
नाराचतलसम्नादाम् ताम् ममाहितवाहिनीम्
jyāśabadatumulām ghorāmārtagītamahāsvanām |
nārācatalasamnādām tām mamāhitavāhinīm