Yuddha Kanda, sarga 30
तां रात्रिमुषितास्तत्र सुवेले हरिपुंगवाः
लङ्कायां ददृशुर्वीरा वनान्युपवनानि च
tāṃ rātrim uṣitās tatra suvele haripuṃgavāḥ
laṅkāyāṃ dadṛśur vīrā vanāny upavanāni ca
समसौम्यानि रम्याणि विशालान्यायतानि च
दृष्टिरम्याणि ते दृष्ट्वा बभूवुर्जातविस्मयाः
samasaumyāni ramyāṇi viśālāny āyatāni ca
dṛṣṭiramyāṇi te dṛṣṭvā babhūvur jātavismayāḥ
चम्पकाशोकपुंनागसालतालसमाकुला
तमालवनसंछन्ना नागमालासमावृता
campakāśokapuṃnāgasālatālasamākulā
tamālavanasaṃchannā nāgamālāsamāvṛtā
हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैः सप्तपर्णैश्च पुष्पितैः
तिलकैः कर्णिकारैश्च पटालैश्च समन्ततः
hintālair arjunair nīpaiḥ saptaparṇaiś ca puṣpitaiḥ
tilakaiḥ karṇikāraiś ca paṭālaiś ca samantataḥ
शुशुभे पुष्पिताग्रैश्च लतापरिगतैर्द्रुमैः
लङ्का बहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती
śuśubhe puṣpitāgraiś ca latāparigatair drumaiḥ
laṅkā bahuvidhair divyair yathendrasyāmarāvatī
विचित्रकुसुमोपेतै रक्तकोमलपल्लवैः
शाद्वलैश्च तथा नीलैश्चित्राभिर्वनराजिभिः
vicitrakusumopetai raktakomalapallavaiḥ
śādvalaiś ca tathā nīlaiś citrābhir vanarājibhiḥ
गन्धाढ्यान्यभिरम्याणि पुष्पाणि च फलानि च
धारयन्त्यगमास्तत्र भूषणानीव मानवाः
gandhāḍhyāny abhiramyāṇi puṣpāṇi ca phalāni ca
dhārayanty agamās tatra bhūṣaṇānīva mānavāḥ
तच्चैत्ररथसंकाशं मनोज्ञं नन्दनोपमम्
वनं सर्वर्तुकं रम्यं शुशुभे षट्पदायुतम्
tac caitrarathasaṃkāśaṃ manojñaṃ nandanopamam
vanaṃ sarvartukaṃ ramyaṃ śuśubhe ṣaṭpadāyutam
नत्यूहकोयष्टिभकैर्नृत्यमानैश्च बर्हिभिः
रुतं परभृतानां च शुश्रुवे वननिर्झरे
natyūhakoyaṣṭibhakair nṛtyamānaiś ca barhibhiḥ
rutaṃ parabhṛtānāṃ ca śuśruve vananirjhare
नित्यमत्तविहंगानि भ्रमराचरितानि च
कोकिलाकुलषण्डानि विहगाभिरुतानि च
nityamattavihaṃgāni bhramarācaritāni ca
kokilākulaṣaṇḍāni vihagābhirutāni ca
भृङ्गराजाभिगीतानि भ्रमरैः सेवितानि च
कोणालकविघुष्टानि सारसाभिरुतानि च
bhṛṅgarājābhigītāni bhramaraiḥ sevitāni ca
koṇālakavighuṣṭāni sārasābhirutāni ca
विविशुस्ते ततस्तानि वनान्युपवनानि च
हृष्टाः प्रमुदिता वीरा हरयः कामरूपिणः
viviśus te tatas tāni vanāny upavanāni ca
hṛṣṭāḥ pramuditā vīrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ
तेषां प्रविशतां तत्र वानराणां महौजसाम्
पुष्पसंसर्गसुरभिर्ववौ घ्राणसुखोऽनिलः
teṣāṃ praviśatāṃ tatra vānarāṇāṃ mahaujasām
puṣpasaṃsargasurabhir vavau ghrāṇasukho 'nilaḥ
अन्ये तु हरिवीराणां यूथान्निष्क्रम्य यूथपाः
सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञाता लङ्कां जग्मुः पताकिनीम्
anye tu harivīrāṇāṃ yūthān niṣkramya yūthapāḥ
sugrīveṇābhyanujñātā laṅkāṃ jagmuḥ patākinīm
वित्रासयन्तो विहगांस्त्रासयन्तो मृगद्विपान्
कम्पयन्तश्च तां लङ्कां नादैः स्वैर्नदतां वराः
vitrāsayanto vihagāṃs trāsayanto mṛgadvipān
kampayantaś ca tāṃ laṅkāṃ nādaiḥ svair nadatāṃ varāḥ
कुर्वन्तस्ते महावेगा महीं चारणपीडिताम्
रजश्च सहसैवोर्ध्वं जगाम चरणोद्धतम्
kurvantas te mahāvegā mahīṃ cāraṇapīḍitām
rajaś ca sahasaivordhvaṃ jagāma caraṇoddhatam
ऋक्षाः सिंहा वराहाश्च महिषा वारणा मृगाः
तेन शब्देन वित्रस्ता जग्मुर्भीता दिशो दश
ṛkṣāḥ siṃhā varāhāś ca mahiṣā vāraṇā mṛgāḥ
tena śabdena vitrastā jagmur bhītā diśo daśa
शिखरं तु त्रिकूटस्य प्रांशु चैकं दिविस्पृशम्
समन्तात्पुष्पसंछन्नं महारजतसंनिभम्
śikharaṃ tu trikūṭasya prāṃśu caikaṃ divispṛśam
samantāt puṣpasaṃchannaṃ mahārajatasaṃnibham
शतयोजनविस्तीर्णं विमलं चारुदर्शनम्
श्लक्ष्णं श्रीमन्महच्चैव दुष्प्रापं शकुनैरपि
śatayojanavistīrṇaṃ vimalaṃ cārudarśanam
ślakṣṇaṃ śrīman mahac caiva duṣprāpaṃ śakunair api
मनसापि दुरारोहं किं पुनः कर्मणा जनैः
निविष्टा तत्र शिखरे लङ्का रावणपालिता
manasāpi durārohaṃ kiṃ punaḥ karmaṇā janaiḥ
niviṣṭā tatra śikhare laṅkā rāvaṇapālitā
सा पुरी गोपुरैरुच्चैः पाण्डुराम्बुदसंनिभैः
काञ्चनेन च सालेन राजतेन च शोभिता
sā purī gopurair uccaiḥ pāṇḍurāmbudasaṃnibhaiḥ
kāñcanena ca sālena rājatena ca śobhitā
प्रासादैश्च विमानैश्च लङ्का परमभूषिता
घनैरिवातपापाये मध्यमं वैष्णवं पदम्
prāsādaiś ca vimānaiś ca laṅkā paramabhūṣitā
ghanair ivātapāpāye madhyamaṃ vaiṣṇavaṃ padam
यस्यां स्तम्भसहस्रेण प्रासादः समलंकृतः
कैलासशिखराकारो दृश्यते खमिवोल्लिखन्
yasyāṃ stambhasahasreṇa prāsādaḥ samalaṃkṛtaḥ
kailāsaśikharākāro dṛśyate kham ivollikhan
चैत्यः स राक्षसेन्द्रस्य बभूव पुरभूषणम्
शतेन रक्षसां नित्यं यः समग्रेण रक्ष्यते
caityaḥ sa rākṣasendrasya babhūva purabhūṣaṇam
śatena rakṣasāṃ nityaṃ yaḥ samagreṇa rakṣyate
तां समृद्धां समृद्धार्थो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः
रावणस्य पुरीं रामो ददर्श सह वानरैः
tāṃ samṛddhāṃ samṛddhārtho lakṣmīvām̐l lakṣmaṇāgrajaḥ
rāvaṇasya purīṃ rāmo dadarśa saha vānaraiḥ
तांमहागृहसम्बाधांदृष्टवालक्ष्मणपूर्वजः ।
नगरीममरप्रख्योविस्मयंप्राप्यवीर्यवान्
tāṃmahāgṛhasambādhāṃdṛṣṭavālakṣmaṇapūrvajaḥ |
nagarīmamaraprakhyovismayaṃprāpyavīryavān
तां रत्नपूर्णां बहुसंविधानां; प्रासादमालाभिरलंकृतां च
पुरीं महायन्त्रकवाटमुख्यां; ददर्श रामो महता बलेन
tāṃ ratnapūrṇāṃ bahusaṃvidhānāṃ; prāsādamālābhir alaṃkṛtāṃ ca
purīṃ mahāyantrakavāṭamukhyāṃ; dadarśa rāmo mahatā balena
ततोरामस्सुवेलाग्रंयोजनद्वयमण्डलम् ।
अरुरोहससुग्रीवोहरियूधपसम्वृतः
tatorāmassuvelāgraṃyojanadvayamaṇḍalam |
arurohasasugrīvohariyūdhapasamvṛtaḥ
स्थित्वामुहूर्तंतत्रैवदिशोदशविलोकयन् ।
त्रिकूटशिखरेरम्येनिर्मितांविश्वकर्मणा ।।।।
ददर्शलङ्कांसुन्यस्तांरम्यकाननशोभिताम्
sthitvāmuhūrtaṃtatraivadiśodaśavilokayan |
trikūṭaśikhareramyenirmitāṃviśvakarmaṇā ||||
dadarśalaṅkāṃsunyastāṃramyakānanaśobhitām
पश्यतांवानरेन्द्राणांराघवस्यापिपश्यतः ।
दर्शनाद्राक्षसेन्द्रस्यसुग्रीवस्सहसोत्थितः
paśyatāṃvānarendrāṇāṃrāghavasyāpipaśyataḥ |
darśanādrākṣasendrasyasugrīvassahasotthitaḥ
क्रोधवेगेनसंयुक्तस्सत्त्वेनचबलेनच ।
अचलाग्रादथोत्थायपुप्लुवेगोपुरस्थले
krodhavegenasaṃyuktassattvenacabalenaca |
acalāgrādathotthāyapupluvegopurasthale
स्थित्वामुहूर्तंसम्प्रेक्ष्यनिर्भयेनान्तरात्मना ।
तृणीकृत्यचतद्रक्षस्सोऽब्रवीत्परुषंवचः
sthitvāmuhūrtaṃsamprekṣyanirbhayenāntarātmanā |
tṛṇīkṛtyacatadrakṣasso'bravītparuṣaṃvacaḥ
लोकनाथस्यरामस्यसखादासोऽस्मिराक्षस ।
नमयामोक्ष्यसेऽद्यत्वंपार्थिवेन्द्रस्यतेजसा
lokanāthasyarāmasyasakhādāso'smirākṣasa |
namayāmokṣyase'dyatvaṃpārthivendrasyatejasā
इत्युक्त्वासहसोत्पत्यपुप्लुवेतस्यचोपरि ।
आकृष्यमुकुटंचित्रंपातयित्वाऽपतद्भुवि
ityuktvāsahasotpatyapupluvetasyacopari |
ākṛṣyamukuṭaṃcitraṃpātayitvā'patadbhuvi
समीक्ष्यतूर्णमायान्तमबभाषेनिशाचरः ।
सुग्रीवस्त्वपरोक्षम् मेहीनग्रीवोभविष्यसि
samīkṣyatūrṇamāyāntamababhāṣeniśācaraḥ |
sugrīvastvaparokṣam mehīnagrīvobhaviṣyasi
इत्युक्त्वोत्थायतंक्षिप्रंबाहुभ्यामाक्षिपत्तले ।
कन्तुवत्तंसमुत्थायबाहुभ्यामाक्षिपद्धरि
ityuktvotthāyataṃkṣipraṃbāhubhyāmākṣipattale |
kantuvattaṃsamutthāyabāhubhyāmākṣipaddhari
कृत्वानियुद्धंभृशमुग्रवेगौकालंचिर, गोपुरवेदिमध्ये ।
उत्क्षिप्यचोत्क्षिप्यविनम्यदेहौपादक्रमाद्गोपुरवेदिलग्नौ
kṛtvāniyuddhaṃbhṛśamugravegaukālaṃcira, gopuravedimadhye |
utkṣipyacotkṣipyavinamyadehaupādakramādgopuravedilagnau
अन्योन्यमाविध्यवेदिलग्नौतौपेततुस्सालनिखातमध्ये ।
उत्पेततुर्भूतलमस्पृशन्तौस्थित्वामुहूर्तंत्वभिनिश्श्वसन्तौ
anyonyamāvidhyavedilagnautaupetatussālanikhātamadhye |
utpetaturbhūtalamaspṛśantausthitvāmuhūrtaṃtvabhiniśśvasantau
आलिङ् ग्यचालिङ् ग्यचबाहुयोक्स्रैस्संयोजयामासतुराहवेतौ ।
सम्रम्भशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौसंचेरतुस्सम्प्रतियुद्धमार्गैः
āliṅ gyacāliṅ gyacabāhuyoksraissaṃyojayāmāsaturāhavetau |
samrambhaśikṣābalasamprayuktausaṃceratussampratiyuddhamārgaiḥ
शार्दूरसिंहाविवजातदर्पौगजेन्द्रपोताविवसम्प्रयुक्तौ ।
संहत्यचापीड्यचतावुरोभ्यांनिपेततुर्वैयुगपद्धरण्याम्
śārdūrasiṃhāvivajātadarpaugajendrapotāvivasamprayuktau |
saṃhatyacāpīḍyacatāvurobhyāṃnipetaturvaiyugapaddharaṇyām
उद्यम्यचान्योन्यमधिक्षिपन्तौसञ्चक्रमातेबहुयुद्धमार्गे: ।
व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौक्लमंनतौजग्मतुराशुवीरौ
udyamyacānyonyamadhikṣipantausañcakramātebahuyuddhamārgeḥ |
vyāyāmaśikṣābalasamprayuktauklamaṃnataujagmaturāśuvīrau
बाहूत्तमैर्वारणवारणाभैर्निवारयन्तौवरवारणाभौ ।
चिरेणकालेनतुसम्प्रयुक्तौसञ्चेरतुर्मण्डलमार्गमाशु
bāhūttamairvāraṇavāraṇābhairnivārayantauvaravāraṇābhau |
cireṇakālenatusamprayuktausañceraturmaṇḍalamārgamāśu
तौपरस्परमासाद्ययत्तावन्योन्यसूदने ।
मार्जाराविवभक्ष्यार्थेऽवितस्थातेमुहुर्मुहुः
tauparasparamāsādyayattāvanyonyasūdane |
mārjārāvivabhakṣyārthe'vitasthātemuhurmuhuḥ
ततो रामः सुवेलाग्रं योजनद्वयमण्डलम् |
उपारोहत्ससुग्रीवो हरियूथैः समन्वितः
tato rāmaḥ suvelāgraṃ yojanadvayamaṇḍalam |
upārohatsasugrīvo hariyūthaiḥ samanvitaḥ
स्थित्वा मुहूर्तं तत्रैव दिशो दश विलोकयन् |
त्रिख़ूटशिखरे रम्ये निर्मितां विश्वकर्मणा
sthitvā muhūrtaṃ tatraiva diśo daśa vilokayan |
trik͟hūṭaśikhare ramye nirmitāṃ viśvakarmaṇā
ददर्श लङ्कां सुन्यस्तां रम्यकाननशोभिताम्
तस्यां गोपुरशृङ्गस्थं राक्षसेन्द्रं दुरासदम्
dadarśa laṅkāṃ sunyastāṃ ramyakānanaśobhitām
tasyāṃ gopuraśṛṅgasthaṃ rākṣasendraṃ durāsadam
श्वेतचामरपर्यन्तं विजयच्चत्रशोभितम् |
रक्तचन्दनसंलिप्तं रक्ताभरणभूषितम्
śvetacāmaraparyantaṃ vijayaccatraśobhitam |
raktacandanasaṃliptaṃ raktābharaṇabhūṣitam
वीलजीमूतसंकाशं हेमसंचादिताम्बरम् |
ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम्
vīlajīmūtasaṃkāśaṃ hemasaṃcāditāmbaram |
airāvataviṣāṇāgrairutkṛṣṭakiṇavakṣasam
शशलोहितरागेण सम्वीतं रक्तवाससा |
संध्यातपेन संचन्नं मेघराशिमिवाम्बरे
śaśalohitarāgeṇa samvītaṃ raktavāsasā |
saṃdhyātapena saṃcannaṃ megharāśimivāmbare
समीक्स्य तूर्णमायान्तं बभाषे तं निशाचरः |
सुग्रीवस्त्वं परोक्षे मे हीनग्रीवो भविष्यसि
samīksya tūrṇamāyāntaṃ babhāṣe taṃ niśācaraḥ |
sugrīvastvaṃ parokṣe me hīnagrīvo bhaviṣyasi
परस्परं स्वेदविदिग्धगात्रौ |
परस्परम् शोणितरक्तदेहौ |
परस्परं श्लिष्टनिरुद्धचेष्टौ |
परस्परं शाल्मलिकिंशुकाविव
parasparaṃ svedavidigdhagātrau |
parasparam śoṇitaraktadehau |
parasparaṃ śliṣṭaniruddhaceṣṭau |
parasparaṃ śālmalikiṃśukāviva
मुष्टिप्रहारैश्च तलप्रहारै |
ररत्निघातैश्च कराग्रघातैः |
तौ चक्रतुर्युद्धमसह्यरूपं |
महाबलौ राक्षसवानरेन्द्रौ
muṣṭiprahāraiśca talaprahārai |
raratnighātaiśca karāgraghātaiḥ |
tau cakraturyuddhamasahyarūpaṃ |
mahābalau rākṣasavānarendrau
अन्योन्यमापीड्य विलग्नदेहौ |
तौ पेतुतुः पालनिखातमध्ये |
उत्पेततुर्भूमितलम् स्पृशन्तौ |
स्थित्वा मुहूर्तं त्वभिनिःश्वसन्तौ
anyonyamāpīḍya vilagnadehau |
tau petutuḥ pālanikhātamadhye |
utpetaturbhūmitalam spṛśantau |
sthitvā muhūrtaṃ tvabhiniḥśvasantau
शार्दूलसिंहविव जातदंष्ट्रौ |
गजेन्द्रपोताविव संप्रयुक्तौ |
संहत्य संवेद्य च तौ कराभ्यां |
तऊ पेतुतुर्वै युगपद्धरायाम्
śārdūlasiṃhaviva jātadaṃṣṭrau |
gajendrapotāviva saṃprayuktau |
saṃhatya saṃvedya ca tau karābhyāṃ |
taū petuturvai yugapaddharāyām
बाहुत्तमैर्वारणवारणाभै |
र्निवारयन्तौ परवारणाभौ|
चिरेण कालेन भृशं प्रयुद्धौ |
संचेरतुर्मण्डलमार्गमाशु
bāhuttamairvāraṇavāraṇābhai |
rnivārayantau paravāraṇābhau|
cireṇa kālena bhṛśaṃ prayuddhau |
saṃceraturmaṇḍalamārgamāśu
मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च |
गोमूत्रकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च
maṇḍalāni vicitrāṇi sthānāni vividhāni ca |
gomūtrakāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni ca
तीर्शीनगतान्येव तथा वक्रगतानि च |
परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम्
tīrśīnagatānyeva tathā vakragatāni ca |
parimokṣaṃ prahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanam
अभिद्रवणमाप्लावमवस्थानं सविग्रहम् |
परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम्
abhidravaṇamāplāvamavasthānaṃ savigraham |
parāvṛttamapāvṛttamapadrutamavaplutam
उपन्यस्तमपन्यस्तं युद्धमार्गविशारदौ |
तौ विचेरतुर्न्योन्यं वानरेन्द्रश्च रावणः
upanyastamapanyastaṃ yuddhamārgaviśāradau |
tau viceraturnyonyaṃ vānarendraśca rāvaṇaḥ
एतस्मिन्नन्तरे रक्षो मायाबलमथात्मनः |
आरब्दुमुपसम् पेदे ज्ञात्वा तम् वानराधिपः
etasminnantare rakṣo māyābalamathātmanaḥ |
ārabdumupasam pede jñātvā tam vānarādhipaḥ
उत्पपात तदाकाशं जितकाशी जितक्लमः |
रावणः स्थित एवात्र हरिराजेन वञ्चितः
utpapāta tadākāśaṃ jitakāśī jitaklamaḥ |
rāvaṇaḥ sthita evātra harirājena vañcitaḥ