Yuddha Kanda, sarga 32
ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम्
न्यवेदयन्पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः
tatas te rākṣasās tatra gatvā rāvaṇamandiram
nyavedayan purīṃ ruddhāṃ rāmeṇa saha vānaraiḥ
रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः
विधानं द्विगुणं श्रुत्वा प्रासादं सोऽध्यरोहत
ruddhāṃ tu nagarīṃ śrutvā jātakrodho niśācaraḥ
vidhānaṃ dviguṇaṃ śrutvā prāsādaṃ so 'dhyarohata
स ददर्शावृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम्
असंख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः
sa dadarśāvṛtāṃ laṅkāṃ saśailavanakānanām
asaṃkhyeyair harigaṇaiḥ sarvato yuddhakāṅkṣibhiḥ
स दृष्ट्वा वानरैः सर्वां वसुधां कवलीकृताम्
कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरोऽभवत्
sa dṛṣṭvā vānaraiḥ sarvāṃ vasudhāṃ kavalīkṛtām
kathaṃ kṣapayitavyāḥ syur iti cintāparo 'bhavat
स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः
राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः
sa cintayitvā suciraṃ dhairyam ālambya rāvaṇaḥ
rāghavaṃ hariyūthāṃś ca dadarśāyatalocanaḥ
राघवःसहसैन्येनमुदितोनामपुप्लुवे ।
लङ्कांददर्शगुप्तांवैसर्वतोराक्षसैर्वृताम्
rāghavaḥsahasainyenamuditonāmapupluve |
laṅkāṃdadarśaguptāṃvaisarvatorākṣasairvṛtām
दृष्ट्वादाशरथिर्लङ्कांचित्रध्वजपताकिनीम् ।
जगामसहसासीतांदूयमानेनचेतसा
dṛṣṭvādāśarathirlaṅkāṃcitradhvajapatākinīm |
jagāmasahasāsītāṃdūyamānenacetasā
अत्रसामृगशावाक्षीमत्कृतेजनकात्मजा ।
पीड्यतेशोकसन्तप्ताकृशास्थण्डिलशायिनी
atrasāmṛgaśāvākṣīmatkṛtejanakātmajā |
pīḍyateśokasantaptākṛśāsthaṇḍilaśāyinī
पीड्यमानांसधर्मात्मावैदेहीमनुचिन्तयन् ।
क्षिप्रमाज्ञापयामासवानरान्द्विषतांवधे
pīḍyamānāṃsadharmātmāvaidehīmanucintayan |
kṣipramājñāpayāmāsavānarāndviṣatāṃvadhe
एवमुक्तेतुवचनेरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
संघर्षमाणाःप्लवगाःसिम्हनादैरनादयन्
evamuktetuvacanerāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
saṃgharṣamāṇāḥplavagāḥsimhanādairanādayan
शिखरैर्विकिरामैनांलङ्कांमुष्टिभिरेववा ।
इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरियूथपाः
śikharairvikirāmaināṃlaṅkāṃmuṣṭibhirevavā |
itismadadhiresarvemanāṃsihariyūthapāḥ
उद्यम्यगिरिशृङ्गाणिशिखराणिमहान्तिच ।
तरूंश्चोत्पाट्यविविधांस्तिष्ठन्तिहरियूथपाः
udyamyagiriśṛṅgāṇiśikharāṇimahāntica |
tarūṃścotpāṭyavividhāṃstiṣṭhantihariyūthapāḥ
प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः
राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा
prekṣato rākṣasendrasya tāny anīkāni bhāgaśaḥ
rāghavapriyakāmārthaṃ laṅkām āruruhus tadā
ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः
लङ्कामेवाह्यवर्तन्त सालतालशिलायुधाः
te tāmravaktrā hemābhā rāmārthe tyaktajīvitāḥ
laṅkām evāhyavartanta sālatālaśilāyudhāḥ
ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवंगमाः
प्रासादाग्राणि चोच्चानि ममन्तुस्तोरणानि च
te drumaiḥ parvatāgraiś ca muṣṭibhiś ca plavaṃgamāḥ
prāsādāgrāṇi coccāni mamantus toraṇāni ca
पारिखाः पूरयन्ति स्म प्रसन्नसलिलायुताः
पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः
pārikhāḥ pūrayanti sma prasannasalilāyutāḥ
pāṃsubhiḥ parvatāgraiś ca tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca vānarāḥ
ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च यूथपाः
कोटीशतयुताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा
tataḥ sahasrayūthāś ca koṭiyūthāś ca yūthapāḥ
koṭīśatayutāś cānye laṅkām āruruhus tadā
काञ्चनानि प्रमृद्नन्तस्तोरणानि प्लवंगमाः
कैलासशिखराभानि गोपुराणि प्रमथ्य च
kāñcanāni pramṛdnantas toraṇāni plavaṃgamāḥ
kailāsaśikharābhāni gopurāṇi pramathya ca
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः
लङ्कां तामभ्यवर्तन्त महावारणसंनिभाः
āplavantaḥ plavantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ
laṅkāṃ tām abhyavartanta mahāvāraṇasaṃnibhāḥ
जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः
jayaty atibalo rāmo lakṣmaṇaś ca mahābalaḥ
rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ
इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः
अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः
ity evaṃ ghoṣayantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ
abhyadhāvanta laṅkāyāḥ prākāraṃ kāmarūpiṇaḥ
वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च वनगोचरः
निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः
vīrabāhuḥ subāhuś ca nalaś ca vanagocaraḥ
nipīḍyopaniviṣṭās te prākāraṃ hariyūthapāḥ
एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम्
etasminn antare cakruḥ skandhāvāraniveśanam
पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर्दशभिर्वृतः
आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः
pūrvadvāraṃ tu kumudaḥ koṭibhir daśabhir vṛtaḥ
āvṛtya balavāṃs tasthau haribhir jitakāśibhiḥ
साहाय्यार्थंतुतस्यैवनिविष्टःप्रघसोहरिः ।
पनसश्चमहाबाहुर्वानरैर्बहुभिर्वृतः
sāhāyyārthaṃtutasyaivaniviṣṭaḥpraghasohariḥ |
panasaścamahābāhurvānarairbahubhirvṛtaḥ
दक्षिणद्वारमागम्य वीरः शतबलिः कपिः
आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः
dakṣiṇadvāram āgamya vīraḥ śatabaliḥ kapiḥ
āvṛtya balavāṃs tasthau viṃśatyā koṭibhir vṛtaḥ
सुषेणः पश्चिमद्वारं गतस्तारा पिता हरिः
आवृत्य बलवांस्तस्थौ षष्टि कोटिभिरावृतः
suṣeṇaḥ paścimadvāraṃ gatas tārā pitā hariḥ
āvṛtya balavāṃs tasthau ṣaṣṭi koṭibhir āvṛtaḥ
उत्तरद्वारमासाद्य रामः सौमित्रिणा सह
आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः
uttaradvāram āsādya rāmaḥ saumitriṇā saha
āvṛtya balavāṃs tasthau sugrīvaś ca harīśvaraḥ
गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शनः
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्वतः
golāṅgūlo mahākāyo gavākṣo bhīmadarśanaḥ
vṛtaḥ koṭyā mahāvīryas tasthau rāmasya pārvataḥ
ऋष्काणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः
ṛṣkāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ
vṛtaḥ koṭyā mahāvīryas tasthau rāmasya pārśvataḥ
संनद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः
वृतो यस्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ तत्र महाबलः
saṃnaddhas tu mahāvīryo gadāpāṇir vibhīṣaṇaḥ
vṛto yas tais tu sacivais tasthau tatra mahābalaḥ
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः
समन्तात्परिघावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम्
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ
samantāt parighāvanto rarakṣur harivāhinīm
ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः
निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत्तदा
tataḥ kopaparītātmā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ
niryāṇaṃ sarvasainyānāṃ drutam ājñāpayat tadā
एतच्छ्रुत्वाततोवाक्यंरावणस्यमुखोद्गतम् ।
सहसाभीमनिर्घोषमुद्घुष्टंरजनीचरैः
etacchrutvātatovākyaṃrāvaṇasyamukhodgatam |
sahasābhīmanirghoṣamudghuṣṭaṃrajanīcaraiḥ
ततःप्रचोदिताभेर्यश्चन्द्रपाण्डरपुष्कराः ।
हेमकोणाहताभीमाराक्षसानांसमन्ततः
tataḥpracoditābheryaścandrapāṇḍarapuṣkarāḥ |
hemakoṇāhatābhīmārākṣasānāṃsamantataḥ
विनेदुश्चमहाघोषाःशङ्खाःशतसहस्रशः ।
राक्षसानांसुघोराणांमुखमारुतपूरिताः
vineduścamahāghoṣāḥśaṅkhāḥśatasahasraśaḥ |
rākṣasānāṃsughorāṇāṃmukhamārutapūritāḥ
तेबभुःशुभनीलाङ्गाःसशङ्खारजनीचराः ।
विद्युन्मण्डलसन्नद्धाःसबलाकाइवाम्बुदाः
tebabhuḥśubhanīlāṅgāḥsaśaṅkhārajanīcarāḥ |
vidyunmaṇḍalasannaddhāḥsabalākāivāmbudāḥ
सहसा भीमनिर्घोषमुद्घुष्टं रजनीचरैः
ततः प्रबोधिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः
sahasā bhīmanirghoṣamudghuṣṭaṃ rajanīcaraiḥ
tataḥ prabodhitā bheryaścandrapāṇḍurapuṣkarāḥ
हेमकोणैरभिहता राक्षसानां समन्ततः
विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खः शतसहस्रशः
hemakoṇairabhihatā rākṣasānāṃ samantataḥ
vineduśca mahāghoṣāḥ śaṅkhaḥ śatasahasraśaḥ
राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः
ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्खा रजनीचराः
rākṣasānāṃ sughorāṇāṃ mukhamārutapūritāḥ
te babhuḥ śubhanīlāṅgāḥ saśaṅkhā rajanīcarāḥ
निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः
समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः
niṣpatanti tataḥ sainyā hṛṣṭā rāvaṇacoditāḥ
samaye pūryamāṇasya vegā iva mahodadheḥ
ततोवानरसैन्येनमुक्तोनादःसमन्ततः ।
मलयःपूरितोयेनससानुप्रस्थकन्दरः
tatovānarasainyenamuktonādaḥsamantataḥ |
malayaḥpūritoyenasasānuprasthakandaraḥ
शङ्खदुन्दुभिसंघुष्टःसिम्हनादस्तरस्विनाम् ।
पृथिवींचान्तरिक्षंचसागरंचैवनादयन्
śaṅkhadundubhisaṃghuṣṭaḥsimhanādastarasvinām |
pṛthivīṃcāntarikṣaṃcasāgaraṃcaivanādayan
गजानांबृंहितैःसार्धंहयानांहेषितैरपि ।
रथानांनेमिघोषैश्चरक्षसाम्वदनस्वनः
gajānāṃbṛṃhitaiḥsārdhaṃhayānāṃheṣitairapi |
rathānāṃnemighoṣaiścarakṣasāmvadanasvanaḥ
एतस्मिन्नन्तरे घोरः संग्रामः समपद्यत
रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा
etasminn antare ghoraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yathā devāsure purā
ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः
निजघ्नुर्वानरान्घोराः कथयन्तः स्वविक्रमान्
te gadābhiḥ pradīptābhiḥ śaktiśūlaparaśvadhaiḥ
nijaghnur vānarān ghorāḥ kathayantaḥ svavikramān
राजाजयतिसुग्रीवइतिशब्दोमहानभूत् ।
राजन्जयजयेत्युक्त्वास्वस्वनामकथान्ततः
rājājayatisugrīvaitiśabdomahānabhūt |
rājanjayajayetyuktvāsvasvanāmakathāntataḥ
तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः
राक्षसास्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिताः
tathā vṛkṣair mahākāyāḥ parvatāgraiś ca vānarāḥ
rākṣasās tāni rakṣāṃsi nakhair dantaiś ca vegitāḥ
राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीगतान्
भिण्डिपालैश्च खड्गैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन्
rākṣasās tv apare bhīmāḥ prākārasthā mahīgatān
bhiṇḍipālaiś ca khaḍgaiś ca śūlaiś caiva vyadārayan
वानराश्चापि संक्रुद्धाः प्राकारस्थान्महीगताः
राक्षसान्पातयामासुः समाप्लुत्य प्लवंगमाः
vānarāś cāpi saṃkruddhāḥ prākārasthān mahīgatāḥ
rākṣasān pātayām āsuḥ samāplutya plavaṃgamāḥ
स संप्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः
रक्षसां वानराणां च संबभूवाद्भुतोपमाः
sa saṃprahāras tumulo māṃsaśoṇitakardamaḥ
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca saṃbabhūvādbhutopamāḥ