Yuddha Kanda, sarga 36

ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः
ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

tato dyāṃ pṛthivīṃ caiva vīkṣamāṇā vanaukasaḥ
dadṛśuḥ saṃtatau bāṇair bhrātarau rāmalakṣmaṇau

वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे
आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः

vṛṣṭvevoparate deve kṛtakarmaṇi rākṣase
ājagāmātha taṃ deśaṃ sasugrīvo vibhīṣaṇaḥ

नीलद्विविदमैन्दाश्च सुषेणसुमुखाङ्गदाः
तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ

nīladvividamaindāś ca suṣeṇasumukhāṅgadāḥ
tūrṇaṃ hanumatā sārdham anvaśocanta rāghavau

निश्चेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितौघपरिप्लुतौ
शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पयोः

niśceṣṭau mandaniḥśvāsau śoṇitaughapariplutau
śarajālācitau stabdhau śayānau śaratalpayoḥ

निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ
रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तापनीयाविव ध्वजौ

niḥśvasantau yathā sarpau niśceṣṭau mandavikramau
rudhirasrāvadigdhāṅgau tāpanīyāv iva dhvajau

तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ
यूथपैस्तैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः

tau vīraśayane vīrau śayānau mandaceṣṭitau
yūthapais taiḥ parivṛtau bāṣpavyākulalocanaiḥ

राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमावृतौ
बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः

rāghavau patitau dṛṣṭvā śarajālasamāvṛtau
babhūvur vyathitāḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ

अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः
न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे

antarikṣaṃ nirīkṣanto diśaḥ sarvāś ca vānarāḥ
na cainaṃ māyayā channaṃ dadṛśū rāvaṇiṃ raṇe

तं तु मायाप्रतिच्छिन्नं माययैव विभीषणः
वीक्षमाणो ददर्शाथ भ्रातुः पुत्रमवस्थितम्

taṃ tu māyāpraticchinnaṃ māyayaiva vibhīṣaṇaḥ
vīkṣamāṇo dadarśātha bhrātuḥ putram avasthitam

तमप्रतिम कर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे
ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद्विभीषणः

tam apratima karmāṇam apratidvandvam āhave
dadarśāntarhitaṃ vīraṃ varadānād vibhīṣaṇaḥ

इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च
उवाच परमप्रीतो हर्षयन्सर्वनैरृतान्

indrajit tv ātmanaḥ karma tau śayānau samīkṣya ca
uvāca paramaprīto harṣayan sarvanairṛtān

दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ
सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

dūṣaṇasya ca hantārau kharasya ca mahābalau
sāditau māmakair bāṇair bhrātarau rāmalakṣmaṇau

नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात्
सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः

nemau mokṣayituṃ śakyāv etasmād iṣubandhanāt
sarvair api samāgamya sarṣisaṅghaiḥ surāsuraiḥ

यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम
अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वती

yatkṛte cintayānasya śokārtasya pitur mama
aspṛṣṭvā śayanaṃ gātrais triyāmā yāti śarvatī

कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला
सोऽयं मूलहरोऽनर्थः सर्वेषां निहतो मया

kṛtsneyaṃ yatkṛte laṅkā nadī varṣāsv ivākulā
so 'yaṃ mūlaharo 'narthaḥ sarveṣāṃ nihato mayā

रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम्
विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः

rāmasya lakṣmaṇasyaiva sarveṣāṃ ca vanaukasām
vikramā niṣphalāḥ sarve yathā śaradi toyadāḥ

एवमुक्त्वा तु तान्सर्वान्राक्षसान्परिपार्श्वगान्
यूथपानपि तान्सर्वांस्ताडयामास रावणिः

evam uktvā tu tān sarvān rākṣasān paripārśvagān
yūthapān api tān sarvāṃs tāḍayām āsa rāvaṇiḥ

तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रासयित्वा च वानरान्
प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत्

tān ardayitvā bāṇaughais trāsayitvā ca vānarān
prajahāsa mahābāhur vacanaṃ cedam abravīt

शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे
सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः

śarabandhena ghoreṇa mayā baddhau camūmukhe
sahitau bhrātarāv etau niśāmayata rākṣasāḥ

एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः
परं विस्मयमाजग्मुः कर्मणा तेन तोषिताः

evam uktās tu te sarve rākṣasāḥ kūṭayodhinaḥ
paraṃ vismayam ājagmuḥ karmaṇā tena toṣitāḥ

विनेदुश्च महानादान्सर्वे ते जलदोपमाः
हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन्

vineduś ca mahānādān sarve te jaladopamāḥ
hato rāma iti jñātvā rāvaṇiṃ samapūjayan

निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा तावुभौ रामलक्ष्मणौ
वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत

niṣpandau tu tadā dṛṣṭvā tāv ubhau rāmalakṣmaṇau
vasudhāyāṃ nirucchvāsau hatāv ity anvamanyata

हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित्समितिंजयः
प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन्सर्वनैरृतान्

harṣeṇa tu samāviṣṭa indrajit samitiṃjayaḥ
praviveśa purīṃ laṅkāṃ harṣayan sarvanairṛtān

रामलक्ष्मणयोर्दृष्ट्वा शरीरे सायकैश्चिते
सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत्

rāmalakṣmaṇayor dṛṣṭvā śarīre sāyakaiś cite
sarvāṇi cāṅgopāṅgāni sugrīvaṃ bhayam āviśat

तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः
सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम्

tam uvāca paritrastaṃ vānarendraṃ vibhīṣaṇaḥ
sabāṣpavadanaṃ dīnaṃ śokavyākulalocanam

अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम्
एवं प्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः

alaṃ trāsena sugrīva bāṣpavego nigṛhyatām
evaṃ prāyāṇi yuddhāni vijayo nāsti naiṣṭhikaḥ

सशेषभाग्यतास्माकं यदि वीर भविष्यति
मोहमेतौ प्रहास्येते भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

saśeṣabhāgyatāsmākaṃ yadi vīra bhaviṣyati
moham etau prahāsyete bhrātarau rāmalakṣmaṇau

पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर
सत्यधर्मानुरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम्

paryavasthāpayātmānam anāthaṃ māṃ ca vānara
satyadharmānuraktānāṃ nāsti mṛtyukṛtaṃ bhayam

एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना
सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः

evam uktvā tatas tasya jalaklinnena pāṇinā
sugrīvasya śubhe netre pramamārja vibhīṣaṇaḥ

प्रमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः
अब्रवीत्कालसंप्रातमसंभ्रान्तमिदं वचः

pramṛjya vadanaṃ tasya kapirājasya dhīmataḥ
abravīt kālasaṃprātam asaṃbhrāntam idaṃ vacaḥ

न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमनुवर्तितुम्
अतिस्नेहोऽप्यकालेऽस्मिन्मरणायोपपद्यते

na kālaḥ kapirājendra vaiklavyam anuvartitum
atisneho 'py akāle 'smin maraṇāyopapadyate

तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम्
हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्त्यताम्

tasmād utsṛjya vaiklavyaṃ sarvakāryavināśanam
hitaṃ rāmapurogāṇāṃ sainyānām anucintyatām

अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत्संज्ञा विपर्ययः
लब्धसंज्ञौ तु काकुत्स्थौ भयं नो व्यपनेष्यतः

atha vā rakṣyatāṃ rāmo yāvat saṃjñā viparyayaḥ
labdhasaṃjñau tu kākutsthau bhayaṃ no vyapaneṣyataḥ

नैतत्किंचन रामस्य न च रामो मुमूर्षति
न ह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम्

naitat kiṃ cana rāmasya na ca rāmo mumūrṣati
na hy enaṃ hāsyate lakṣmīr durlabhā yā gatāyuṣām

तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम्
यावत्सर्वाणि सैन्यानि पुनः संस्थापयाम्यहम्

tasmād āśvāsayātmānaṃ balaṃ cāśvāsaya svakam
yāvat sarvāṇi sainyāni punaḥ saṃsthāpayāmy aham

एते ह्युत्फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः
कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिपुंगव

ete hy utphullanayanās trāsād āgatasādhvasāḥ
karṇe karṇe prakathitā harayo haripuṃgava

मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं संप्रहर्षितुम्
त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम्

māṃ tu dṛṣṭvā pradhāvantam anīkaṃ saṃpraharṣitum
tyajantu harayas trāsaṃ bhuktapūrvām iva srajam

समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः
विद्रुतं वानरानीकं तत्समाश्वासयत्पुनः

samāśvāsya tu sugrīvaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ
vidrutaṃ vānarānīkaṃ tat samāśvāsayat punaḥ

इन्द्रजित्तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः
विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत्

indrajit tu mahāmāyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ
viveśa nagarīṃ laṅkāṃ pitaraṃ cābhyupāgamat

तत्र रावणमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः
आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ

tatra rāvaṇam āsīnam abhivādya kṛtāñjaliḥ
ācacakṣe priyaṃ pitre nihatau rāmalakṣmaṇau

उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे
रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ

utpapāta tato hṛṣṭaḥ putraṃ ca pariṣasvaje
rāvaṇo rakṣasāṃ madhye śrutvā śatrū nipātitau

उपाघ्राय स मूर्ध्न्येनं पप्रच्छ प्रीतमानसः
पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे सर्वं न्यवेदयत्

upāghrāya sa mūrdhny enaṃ papraccha prītamānasaḥ
pṛcchate ca yathāvṛttaṃ pitre sarvaṃ nyavedayat

स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा; श्रुत्वा वचस्तस्य महारथस्य
जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थितं; प्रहृष्य वाचाभिननन्द पुत्रम्

sa harṣavegānugatāntarātmā; śrutvā vacas tasya mahārathasya
jahau jvaraṃ dāśaratheḥ samutthitaṃ; prahṛṣya vācābhinananda putram