Yuddha Kanda, sarga 37

Yuddhakāṇḍa · 21 Critical Edition verses

प्रतिप्रविष्टे लङ्कां तु कृतार्थे रावणात्मजे
राघवं परिवार्यार्ता ररक्षुर्वानरर्षभाः

pratipraviṣṭe laṅkāṃ tu kṛtārthe rāvaṇātmaje
rāghavaṃ parivāryārtā rarakṣur vānararṣabhāḥ

हनूमानङ्गदो नीलः सुषेणः कुमुदो नलः
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः

hanūmān aṅgado nīlaḥ suṣeṇaḥ kumudo nalaḥ
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ

जाम्बवानृषभः सुन्दो रम्भः शतबलिः पृथुः
व्यूढानीकाश्च यत्ताश्च द्रुमानादाय सर्वतः

jāmbavān ṛṣabhaḥ sundo rambhaḥ śatabaliḥ pṛthuḥ
vyūḍhānīkāś ca yattāś ca drumān ādāya sarvataḥ

वीक्षमाणा दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च वानराः
तृणेष्वपि च चेष्टत्सु राक्षसा इति मेनिरे

vīkṣamāṇā diśaḥ sarvās tiryag ūrdhvaṃ ca vānarāḥ
tṛṇeṣv api ca ceṣṭatsu rākṣasā iti menire

रावणश्चापि संहृष्टो विसृज्येन्द्रजितं सुतम्
आजुहाव ततः सीता रक्षणी राक्षसीस्तदा

rāvaṇaś cāpi saṃhṛṣṭo visṛjyendrajitaṃ sutam
ājuhāva tataḥ sītā rakṣaṇī rākṣasīs tadā

राक्षस्यस्त्रिजटा चापि शासनात्तमुपस्थिताः
ता उवाच ततो हृष्टो राक्षसी राक्षसेश्वरः

rākṣasyas trijaṭā cāpi śāsanāt tam upasthitāḥ
tā uvāca tato hṛṣṭo rākṣasī rākṣaseśvaraḥ

हताविन्द्रजिताख्यात वैदेह्या रामलक्ष्मणौ
पुष्पकं च समारोप्य दर्शयध्वं हतौ रणे

hatāv indrajitākhyāta vaidehyā rāmalakṣmaṇau
puṣpakaṃ ca samāropya darśayadhvaṃ hatau raṇe

यदाश्रयादवष्टब्धो नेयं मामुपतिष्ठति
सोऽस्या भर्ता सह भ्रात्रा निरस्तो रणमूर्धनि

yad āśrayād avaṣṭabdho neyaṃ mām upatiṣṭhati
so 'syā bhartā saha bhrātrā nirasto raṇamūrdhani

निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च मैथिली
मामुपस्थास्यते सीता सर्वाभरणभूषिता

nirviśaṅkā nirudvignā nirapekṣā ca maithilī
mām upasthāsyate sītā sarvābharaṇabhūṣitā

अद्य कालवशं प्राप्तं रणे रामं सलक्ष्मणम्
अवेक्ष्य विनिवृत्ताशा नान्यां गतिमपश्यती

adya kālavaśaṃ prāptaṃ raṇe rāmaṃ salakṣmaṇam
avekṣya vinivṛttāśā nānyāṃ gatim apaśyatī

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रावणस्य दुरात्मनः
राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वा प्रजग्मुर्यत्र पुष्पकम्

tasya tad vacanaṃ śrutvā rāvaṇasya durātmanaḥ
rākṣasyas tās tathety uktvā prajagmur yatra puṣpakam

ततः पुष्पकमादय राक्षस्यो रावणाज्ञया
अशोकवनिकास्थां तां मैथिलीं समुपानयन्

tataḥ puṣpakam ādaya rākṣasyo rāvaṇājñayā
aśokavanikāsthāṃ tāṃ maithilīṃ samupānayan

तामादाय तु राक्षस्यो भर्तृशोकपरायणाम्
सीतामारोपयामासुर्विमानं पुष्पकं तदा

tām ādāya tu rākṣasyo bhartṛśokaparāyaṇām
sītām āropayām āsur vimānaṃ puṣpakaṃ tadā

ततः पुष्पकमारोप्य सीतां त्रिजटया सह
रावणोऽकारयल्लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम्

tataḥ puṣpakam āropya sītāṃ trijaṭayā saha
rāvaṇo 'kārayal laṅkāṃ patākādhvajamālinīm

प्राघोषयत हृष्टश्च लङ्कायां राक्षसेश्वरः
राघवो लक्ष्मणश्चैव हताविन्द्रजिता रणे

prāghoṣayata hṛṣṭaś ca laṅkāyāṃ rākṣaseśvaraḥ
rāghavo lakṣmaṇaś caiva hatāv indrajitā raṇe

विमानेनापि सीता तु गत्वा त्रिजटया सह
ददर्श वानराणां तु सर्वं सिन्यं निपातितम्

vimānenāpi sītā tu gatvā trijaṭayā saha
dadarśa vānarāṇāṃ tu sarvaṃ sinyaṃ nipātitam

प्रहृष्टमनसश्चापि ददर्श पिशिताशनान्
वानरांश्चापि दुःखार्तान्रामलक्ष्मणपार्श्वतः

prahṛṣṭamanasaś cāpi dadarśa piśitāśanān
vānarāṃś cāpi duḥkhārtān rāmalakṣmaṇapārśvataḥ

ततः सीता ददर्शोभौ शयानौ शततल्पयोः
लक्ष्मणं चैव रामं च विसंज्ञौ शरपीडितौ

tataḥ sītā dadarśobhau śayānau śatatalpayoḥ
lakṣmaṇaṃ caiva rāmaṃ ca visaṃjñau śarapīḍitau

विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ
सायकैश्छिन्नसर्वाङ्गौ शरस्तम्भमयौ क्षितौ

vidhvastakavacau vīrau vipraviddhaśarāsanau
sāyakaiś chinnasarvāṅgau śarastambhamayau kṣitau

तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ तत्र वीरौ सा पुरुषर्षभौ
दुःखार्ता सुभृशं सीता करुणं विललाप ह

tau dṛṣṭvā bhrātarau tatra vīrau sā puruṣarṣabhau
duḥkhārtā subhṛśaṃ sītā karuṇaṃ vilalāpa ha

सा बाष्पशोकाभिहता समीक्ष्य; तौ भ्रातरौ देवसमप्रभावौ
वितर्कयन्ती निधनं तयोः सा; दुःखान्विता वाक्यमिदं जगाद

sā bāṣpaśokābhihatā samīkṣya; tau bhrātarau devasamaprabhāvau
vitarkayantī nidhanaṃ tayoḥ sā; duḥkhānvitā vākyam idaṃ jagāda