Yuddha Kanda, sarga 40

अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः
किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले

athovāca mahātejā harirājo mahābalaḥ
kim iyaṃ vyathitā senā mūḍhavāteva naur jale

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत्
न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महाबलम्

sugrīvasya vacaḥ śrutvā vāliputro 'ṅgado 'bravīt
na tvaṃ paśyasi rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam

शरजालाचितौ वीरावुभौ दशरथात्मजौ
शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ

śarajālācitau vīrāv ubhau daśarathātmajau
śaratalpe mahātmānau śayānau rudhirokṣitau

अथाब्रवीद्वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम्
नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु

athābravīd vānarendraḥ sugrīvaḥ putram aṅgadam
nānimittam idaṃ manye bhavitavyaṃ bhayena tu

विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः
प्रपलायन्ति हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः

viṣaṇṇavadanā hy ete tyaktapraharaṇā diśaḥ
prapalāyanti harayas trāsād utphullalocanāḥ

अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः
विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च

anyonyasya na lajjante na nirīkṣanti pṛṣṭhataḥ
viprakarṣanti cānyonyaṃ patitaṃ laṅghayanti ca

एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः
सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च निरैक्षत

etasminn antare vīro gadāpāṇir vibhīṣaṇaḥ
sugrīvaṃ vardhayām āsa rāghavaṃ ca niraikṣata

विभीषणं तं सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम्
ऋक्षराजं समीपस्थं जाम्बवन्तमुवाच ह

vibhīṣaṇaṃ taṃ sugrīvo dṛṣṭvā vānarabhīṣaṇam
ṛkṣarājaṃ samīpasthaṃ jāmbavantam uvāca ha

विभीषणोऽयं संप्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः
विद्रवन्ति परित्रस्ता रावणात्मजशङ्कया

vibhīṣaṇo 'yaṃ saṃprāpto yaṃ dṛṣṭvā vānararṣabhāḥ
vidravanti paritrastā rāvaṇātmajaśaṅkayā

शीघ्रमेतान्सुवित्रस्तान्बहुधा विप्रधावितान्
पर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम्

śīghram etān suvitrastān bahudhā vipradhāvitān
paryavasthāpayākhyāhi vibhīṣaṇam upasthitam

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः
वानरान्सान्त्वयामास संनिवर्त्य प्रहावतः

sugrīveṇaivam uktas tu jāmbavān ṛkṣapārthivaḥ
vānarān sāntvayām āsa saṃnivartya prahāvataḥ

ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसंभ्रमाः
ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम्

te nivṛttāḥ punaḥ sarve vānarās tyaktasaṃbhramāḥ
ṛkṣarājavacaḥ śrutvā taṃ ca dṛṣṭvā vibhīṣaṇam

विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश्चितम्
लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः

vibhīṣaṇas tu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiś citam
lakṣmaṇasya ca dharmātmā babhūva vyathitendriyaḥ

जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे प्रमृज्य च
शोकसंपीडितमना रुरोद विललाप च

jalaklinnena hastena tayor netre pramṛjya ca
śokasaṃpīḍitamanā ruroda vilalāpa ca

इमौ तौ सत्त्वसंपन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ
इमामवस्थां गमितौ राकसैः कूटयोधिभिः

imau tau sattvasaṃpannau vikrāntau priyasaṃyugau
imām avasthāṃ gamitau rākasaiḥ kūṭayodhibhiḥ

भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना
राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या छलितावृजुविक्रमौ

bhrātuḥ putreṇa me tena duṣputreṇa durātmanā
rākṣasyā jihmayā buddhyā chalitāv ṛjuvikramau

शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ
वसुधायामिम सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव

śarair imāv alaṃ viddhau rudhireṇa samukṣitau
vasudhāyām ima suptau dṛśyete śalyakāv iva

ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया
तावुभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ

yayor vīryam upāśritya pratiṣṭhā kāṅkṣitā mayā
tāv ubhau dehanāśāya prasuptau puruṣarṣabhau

जीवन्नद्य विपन्नोऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः
प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः

jīvann adya vipanno 'smi naṣṭarājyamanorathaḥ
prāptapratijñaś ca ripuḥ sakāmo rāvaṇaḥ kṛtaḥ

एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम्
सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नो हरिराजोऽब्रवीदिदम्

evaṃ vilapamānaṃ taṃ pariṣvajya vibhīṣaṇam
sugrīvaḥ sattvasaṃpanno harirājo 'bravīd idam

राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नात्र संशयः
रावणः सह पुत्रेण स राज्यं नेह लप्स्यते

rājyaṃ prāpsyasi dharmajña laṅkāyāṃ nātra saṃśayaḥ
rāvaṇaḥ saha putreṇa sa rājyaṃ neha lapsyate

शरसंपीडितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ
त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे

śarasaṃpīḍitāv etāv ubhau rāghavalakṣmaṇau
tyaktvā mohaṃ vadhiṣyete sagaṇaṃ rāvaṇaṃ raṇe

तमेवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसं
सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह

tam evaṃ sāntvayitvā tu samāśvāsya ca rākṣasaṃ
suṣeṇaṃ śvaśuraṃ pārśve sugrīvas tam uvāca ha

सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसंज्ञावरिंदमौ
गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ

saha śūrair harigaṇair labdhasaṃjñāv ariṃdamau
gaccha tvaṃ bhrātarau gṛhya kiṣkindhāṃ rāmalakṣmaṇau

अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम्
मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम्

ahaṃ tu rāvaṇaṃ hatvā saputraṃ sahabāndhavam
maithilīm ānayiṣyāmi śakro naṣṭām iva śriyam

श्रुत्वैतद्वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत्
देवासुरं महायुद्धमनुभूतं सुदारुणम्

śrutvaitad vānarendrasya suṣeṇo vākyam abravīt
devāsuraṃ mahāyuddham anubhūtaṃ sudāruṇam

तदा स्म दानवा देवाञ्शरसंस्पर्शकोविदाः
निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः

tadā sma dānavā devāñ śarasaṃsparśakovidāḥ
nijaghnuḥ śastraviduṣaś chādayanto muhur muhuḥ

तानार्तान्नष्टसंज्ञांश्च परासूंश्च बृहस्पतिः
विध्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति

tān ārtān naṣṭasaṃjñāṃś ca parāsūṃś ca bṛhaspatiḥ
vidhyābhir mantrayuktābhir oṣadhībhiś cikitsati

तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम्
जवेन वानराः शीघ्रं संपाति पनसादयः

tāny auṣadhāny ānayituṃ kṣīrodaṃ yāntu sāgaram
javena vānarāḥ śīghraṃ saṃpāti panasādayaḥ

हरयस्तु विजानन्ति पार्वती ते महौषधी
संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम्

harayas tu vijānanti pārvatī te mahauṣadhī
saṃjīvakaraṇīṃ divyāṃ viśalyāṃ devanirmitām

चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च पर्वतौ सागरोत्तमे
अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी

candraś ca nāma droṇaś ca parvatau sāgarottame
amṛtaṃ yatra mathitaṃ tatra te paramauṣadhī

ते तत्र निहिते देवैः पर्वते परमौषधी
अयं वायुसुतो राजन्हनूमांस्तत्र गच्छतु

te tatra nihite devaiḥ parvate paramauṣadhī
ayaṃ vāyusuto rājan hanūmāṃs tatra gacchatu

एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघांश्चापि सविद्युतः
पर्यस्यन्सागरे तोयं कम्पयन्निव पर्वतान्

etasminn antare vāyur meghāṃś cāpi savidyutaḥ
paryasyan sāgare toyaṃ kampayann iva parvatān

महता पक्षवातेन सर्वे द्वीपमहाद्रुमाः
निपेतुर्भग्नविटपाः समूला लवणाम्भसि

mahatā pakṣavātena sarve dvīpamahādrumāḥ
nipetur bhagnaviṭapāḥ samūlā lavaṇāmbhasi

अभवन्पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः
शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम्

abhavan pannagās trastā bhoginas tatravāsinaḥ
śīghraṃ sarvāṇi yādāṃsi jagmuś ca lavaṇārṇavam

ततो मुहूर्तद्गरुडं वैनतेयं महाबलम्
वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तमिव पावकम्

tato muhūrtad garuḍaṃ vainateyaṃ mahābalam
vānarā dadṛśuḥ sarve jvalantam iva pāvakam

तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः
यैस्तौ सत्पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलौ

tam āgatam abhiprekṣya nāgās te vipradudruvuḥ
yais tau satpuruṣau baddhau śarabhūtair mahābalau

ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च
विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे

tataḥ suparṇaḥ kākutsthau dṛṣṭvā pratyabhinandya ca
vimamarśa ca pāṇibhyāṃ mukhe candrasamaprabhe

वैनतेयेन संस्पृष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः
सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः

vainateyena saṃspṛṣṭās tayoḥ saṃruruhur vraṇāḥ
suvarṇe ca tanū snigdhe tayor āśu babhūvatuḥ

तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणाः
प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणं तयोः

tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaś ca mahāguṇāḥ
pradarśanaṃ ca buddhiś ca smṛtiś ca dviguṇaṃ tayoḥ

तावुत्थाप्य महावीर्यौ गरुडो वासवोपमौ
उभौ तौ सस्वजे हृष्टौ रामश्चैनमुवाच ह

tāv utthāpya mahāvīryau garuḍo vāsavopamau
ubhau tau sasvaje hṛṣṭau rāmaś cainam uvāca ha

भवत्प्रसादाद्व्यसनं रावणिप्रभवं महत्
आवामिह व्यतिक्रान्तौ शीघ्रं च बलिनौ कृतौ

bhavatprasādād vyasanaṃ rāvaṇiprabhavaṃ mahat
āvām iha vyatikrāntau śīghraṃ ca balinau kṛtau

यथा तातं दशरथं यथाजं च पितामहम्
तथा भवन्तमासाद्य हृषयं मे प्रसीदति

yathā tātaṃ daśarathaṃ yathājaṃ ca pitāmaham
tathā bhavantam āsādya hṛṣayaṃ me prasīdati

को भवान्रूपसंपन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः
वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः

ko bhavān rūpasaṃpanno divyasraganulepanaḥ
vasāno viraje vastre divyābharaṇabhūṣitaḥ

तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः
पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणः

tam uvāca mahātejā vainateyo mahābalaḥ
patatrirājaḥ prītātmā harṣaparyākulekṣaṇaḥ

अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः
गरुत्मानिह संप्राप्तो युवयोः साह्यकारणात्

ahaṃ sakhā te kākutstha priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ
garutmān iha saṃprāpto yuvayoḥ sāhyakāraṇāt

असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः
सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम्

asurā vā mahāvīryā dānavā vā mahābalāḥ
surāś cāpi sagandharvāḥ puraskṛtya śatakratum

नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम्
माया बलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा

nemaṃ mokṣayituṃ śaktāḥ śarabandhaṃ sudāruṇam
māyā balād indrajitā nirmitaṃ krūrakarmaṇā

एते नागाः काद्रवेयास्तीक्ष्णदंष्ट्राविषोल्बणाः
रक्षोमाया प्रभावेन शरा भूत्वा त्वदाश्रिताः

ete nāgāḥ kādraveyās tīkṣṇadaṃṣṭrāviṣolbaṇāḥ
rakṣomāyā prabhāvena śarā bhūtvā tvadāśritāḥ

सभाग्यश्चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना

sabhāgyaś cāsi dharmajña rāma satyaparākrama
lakṣmaṇena saha bhrātrā samare ripughātinā

इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणोऽहमागतः
सहसा युवयोः स्नेहात्सखित्वमनुपालयन्

imaṃ śrutvā tu vṛttāntaṃ tvaramāṇo 'ham āgataḥ
sahasā yuvayoḥ snehāt sakhitvam anupālayan

मोक्षितौ च महाघोरादस्मात्सायकबन्धनात्
अप्रमादश्च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यमेव हि

mokṣitau ca mahāghorād asmāt sāyakabandhanāt
apramādaś ca kartavyo yuvābhyāṃ nityam eva hi

प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे संग्रामे कूटयोधिनः
शूराणां शुद्धभावानां भवतामार्जवं बलम्

prakṛtyā rākṣasāḥ sarve saṃgrāme kūṭayodhinaḥ
śūrāṇāṃ śuddhabhāvānāṃ bhavatām ārjavaṃ balam

तन्न विश्वसितव्यं वो राक्षसानां रणाजिरे
एतेनैवोपमानेन नित्यजिह्मा हि राक्षसाः

tan na viśvasitavyaṃ vo rākṣasānāṃ raṇājire
etenaivopamānena nityajihmā hi rākṣasāḥ

एवमुक्त्वा ततो रामं सुपर्णः सुमहाबलः
परिष्वज्य सुहृत्स्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे

evam uktvā tato rāmaṃ suparṇaḥ sumahābalaḥ
pariṣvajya suhṛtsnigdham āpraṣṭum upacakrame

सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपि वत्सल
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि गमिष्यामि यथागतम्

sakhe rāghava dharmajña ripūṇām api vatsala
abhyanujñātum icchāmi gamiṣyāmi yathāgatam

बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः
रावणं च रिपुं हत्वा सीतां समुपलप्स्यसे

bālavṛddhāvaśeṣāṃ tu laṅkāṃ kṛtvā śarormibhiḥ
rāvaṇaṃ ca ripuṃ hatvā sītāṃ samupalapsyase

इत्येवमुक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः
रामं च विरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम्

ity evam uktvā vacanaṃ suparṇaḥ śīghravikramaḥ
rāmaṃ ca virujaṃ kṛtvā madhye teṣāṃ vanaukasām

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान्
जगामाकाशमाविश्य सुपर्णः पवनो यथा

pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā pariṣvajya ca vīryavān
jagāmākāśam āviśya suparṇaḥ pavano yathā

विरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः
सिंहनादांस्तदा नेदुर्लाङ्गूलं दुधुवुश्च ते

virujau rāghavau dṛṣṭvā tato vānarayūthapāḥ
siṃhanādāṃs tadā nedur lāṅgūlaṃ dudhuvuś ca te

ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्च व्यनादयन्
दध्मुः शङ्खान्संप्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम्

tato bherīḥ samājaghnur mṛdaṅgāṃś ca vyanādayan
dadhmuḥ śaṅkhān saṃprahṛṣṭāḥ kṣvelanty api yathāpuram

आस्फोट्यास्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः
द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः

āsphoṭyāsphoṭya vikrāntā vānarā nagayodhinaḥ
drumān utpāṭya vividhāṃs tasthuḥ śatasahasraśaḥ

विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान्
लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुर्योद्धुकामाः प्लवंगमाः

visṛjanto mahānādāṃs trāsayanto niśācarān
laṅkādvārāṇy upājagmur yoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ

ततस्तु भीमस्तुमुलो निनादो; बभूव शाखामृगयूथपानाम्
क्षये निदाघस्य यथा घनानां; नादः सुभीमो नदतां निशीथे

tatas tu bhīmas tumulo ninādo; babhūva śākhāmṛgayūthapānām
kṣaye nidāghasya yathā ghanānāṃ; nādaḥ subhīmo nadatāṃ niśīthe