Yuddha Kanda, sarga 41

तेषां सुतुमुलं शब्दं वानराणां तरस्विनाम्
नर्दतां राक्षसैः सार्धं तदा शुश्राव रावणः

teṣāṃ sutumulaṃ śabdaṃ vānarāṇāṃ tarasvinām
nardatāṃ rākṣasaiḥ sārdhaṃ tadā śuśrāva rāvaṇaḥ

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं श्रुत्वा स निनदं भृशम्
सचिवानां ततस्तेषां मध्ये वचनमब्रवीत्

snigdhagambhīranirghoṣaṃ śrutvā sa ninadaṃ bhṛśam
sacivānāṃ tatas teṣāṃ madhye vacanam abravīt

यथासौ संप्रहृष्टानां वानराणां समुत्थितः
बहूनां सुमहान्नादो मेघानामिव गर्जताम्

yathāsau saṃprahṛṣṭānāṃ vānarāṇāṃ samutthitaḥ
bahūnāṃ sumahān nādo meghānām iva garjatām

व्यक्तं सुमहती प्रीतिरेतेषां नात्र संशयः
तथा हि विपुलैर्नादैश्चुक्षुभे वरुणालयः

vyaktaṃ sumahatī prītir eteṣāṃ nātra saṃśayaḥ
tathā hi vipulair nādaiś cukṣubhe varuṇālayaḥ

तौ तु बद्धौ शरैस्तीष्क्णैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
अयं च सुमहान्नादः शङ्कां जनयतीव मे

tau tu baddhau śarais tīṣkṇair bhrātarau rāmalakṣmaṇau
ayaṃ ca sumahān nādaḥ śaṅkāṃ janayatīva me

एतत्तु वचनं चोक्त्वा मन्त्रिणो राक्षसेश्वरः
उवाच नैरृतांस्तत्र समीपपरिवर्तिनः

etat tu vacanaṃ coktvā mantriṇo rākṣaseśvaraḥ
uvāca nairṛtāṃs tatra samīpaparivartinaḥ

ज्ञायतां तूर्णमेतषां सर्वेषां वनचारिणाम्
शोककाले समुत्पन्ने हर्षकारणमुत्थितम्

jñāyatāṃ tūrṇam etaṣāṃ sarveṣāṃ vanacāriṇām
śokakāle samutpanne harṣakāraṇam utthitam

तथोक्तास्तेन संभ्रान्ताः प्राकारमधिरुह्य ते
ददृशुः पालितां सेनां सुग्रीवेण महात्मना

tathoktās tena saṃbhrāntāḥ prākāram adhiruhya te
dadṛśuḥ pālitāṃ senāṃ sugrīveṇa mahātmanā

तौ च मुक्तौ सुघोरेण शरबन्धेन राघवौ
समुत्थितौ महाभागौ विषेदुः प्रेक्ष्य राक्षसाः

tau ca muktau sughoreṇa śarabandhena rāghavau
samutthitau mahābhāgau viṣeduḥ prekṣya rākṣasāḥ

संत्रस्तहृदया सर्वे प्राकारादवरुह्य ते
विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसेन्द्रमुपस्थिताः

saṃtrastahṛdayā sarve prākārād avaruhya te
viṣaṇṇavadanāḥ sarve rākṣasendram upasthitāḥ

तदप्रियं दीनमुखा रावणस्य निशाचराः
कृत्स्नं निवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः

tad apriyaṃ dīnamukhā rāvaṇasya niśācarāḥ
kṛtsnaṃ nivedayām āsur yathāvad vākyakovidāḥ

यौ ताविन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ

yau tāv indrajitā yuddhe bhrātarau rāmalakṣmaṇau
nibaddhau śarabandhena niṣprakampabhujau kṛtau

विमुक्तौ शरबन्धेन तौ दृश्येते रणाजिरे
पाशानिव गजौ छित्त्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ

vimuktau śarabandhena tau dṛśyete raṇājire
pāśān iva gajau chittvā gajendrasamavikramau

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रो महाबलः
चिन्ताशोकसमाक्रान्तो विषण्णवदनोऽब्रवीत्

tac chrutvā vacanaṃ teṣāṃ rākṣasendro mahābalaḥ
cintāśokasamākrānto viṣaṇṇavadano 'bravīt

घोरैर्दत्तवरैर्बद्धौ शरैराशीविषोमपैः
अमोघैः सूर्यसंकाशैः प्रमथ्येन्द्रजिता युधि

ghorair dattavarair baddhau śarair āśīviṣomapaiḥ
amoghaiḥ sūryasaṃkāśaiḥ pramathyendrajitā yudhi

तमस्त्रबन्धमासाद्य यदि मुक्तौ रिपू मम
संशयस्थमिदं सर्वमनुपश्याम्यहं बलम्

tam astrabandham āsādya yadi muktau ripū mama
saṃśayastham idaṃ sarvam anupaśyāmy ahaṃ balam

निष्फलाः खलु संवृत्ताः शरा वासुकितेजसः
आदत्तं यैस्तु संग्रामे रिपूणां मम जीवितम्

niṣphalāḥ khalu saṃvṛttāḥ śarā vāsukitejasaḥ
ādattaṃ yais tu saṃgrāme ripūṇāṃ mama jīvitam

एवमुक्त्वा तु संक्रुद्धो निश्वसन्नुरगो यथा
अब्रवीद्रक्षसां मध्ये धूम्राक्षं नाम राकसं

evam uktvā tu saṃkruddho niśvasann urago yathā
abravīd rakṣasāṃ madhye dhūmrākṣaṃ nāma rākasaṃ

बलेन महता युक्तो रक्षसां भीमकर्मणाम्
त्वं वधायाभिनिर्याहि रामस्य सह वानरैः

balena mahatā yukto rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām
tvaṃ vadhāyābhiniryāhi rāmasya saha vānaraiḥ

एवमुक्तस्तु धूम्राक्षो राक्षसेन्द्रेण धीमता
कृत्वा प्रणामं संहृष्टो निर्जगाम नृपालयात्

evam uktas tu dhūmrākṣo rākṣasendreṇa dhīmatā
kṛtvā praṇāmaṃ saṃhṛṣṭo nirjagāma nṛpālayāt

अभिनिष्क्रम्य तद्द्वारं बलाध्यक्षमुवाच ह
त्वरयस्व बलं तूर्णं किं चिरेण युयुत्सतः

abhiniṣkramya taddvāraṃ balādhyakṣam uvāca ha
tvarayasva balaṃ tūrṇaṃ kiṃ cireṇa yuyutsataḥ

धूम्राक्षस्य वचः श्रुत्वा बलाध्यक्षो बलानुगः
बलमुद्योजयामास रावणस्याज्ञया द्रुतम्

dhūmrākṣasya vacaḥ śrutvā balādhyakṣo balānugaḥ
balam udyojayām āsa rāvaṇasyājñayā drutam

ते बद्धघण्टा बलिनो घोररूपा निशाचराः
विनर्दमानाः संहृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन्

te baddhaghaṇṭā balino ghorarūpā niśācarāḥ
vinardamānāḥ saṃhṛṣṭā dhūmrākṣaṃ paryavārayan

विविधायुधहस्ताश्च शूलमुद्गरपाणयः
गदाभिः पट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम्

vividhāyudhahastāś ca śūlamudgarapāṇayaḥ
gadābhiḥ paṭṭasair daṇḍair āyasair musalair bhṛśam

परिघैर्भिण्डिपालैश्च भल्लैः प्रासैः परश्वधैः
निर्ययू राक्षसा घोरा नर्दन्तो जलदा यथा

parighair bhiṇḍipālaiś ca bhallaiḥ prāsaiḥ paraśvadhaiḥ
niryayū rākṣasā ghorā nardanto jaladā yathā

रथैः कवचिनस्त्वन्ये ध्वजैश्च समलंकृतैः
सुवर्णजालविहितैः खरैश्च विविधाननैः

rathaiḥ kavacinas tv anye dhvajaiś ca samalaṃkṛtaiḥ
suvarṇajālavihitaiḥ kharaiś ca vividhānanaiḥ

हयैः परमशीघ्रैश्च गजेन्द्रैश्च मदोत्कटैः
निर्ययू राक्षसव्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः

hayaiḥ paramaśīghraiś ca gajendraiś ca madotkaṭaiḥ
niryayū rākṣasavyāghrā vyāghrā iva durāsadāḥ

वृकसिंहमुखैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः
आरुरोह रथं दिव्यं धूम्राक्षः खरनिस्वनः

vṛkasiṃhamukhair yuktaṃ kharaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ
āruroha rathaṃ divyaṃ dhūmrākṣaḥ kharanisvanaḥ

स निर्यातो महावीर्यो धूम्राक्षो राक्षसैर्वृतः
प्रहसन्पश्चिमद्वारं हनूमान्यत्र यूथपः

sa niryāto mahāvīryo dhūmrākṣo rākṣasair vṛtaḥ
prahasan paścimadvāraṃ hanūmān yatra yūthapaḥ

प्रयान्तं तु महाघोरं राक्षसं भीमदर्शनम्
अन्तरिक्षगताः क्रूराः शकुनाः प्रत्यवारयन्

prayāntaṃ tu mahāghoraṃ rākṣasaṃ bhīmadarśanam
antarikṣagatāḥ krūrāḥ śakunāḥ pratyavārayan

रथशीर्षे महाभीमो गृध्रश्च निपपात ह
ध्वजाग्रे ग्रथिताश्चैव निपेतुः कुणपाशनाः

rathaśīrṣe mahābhīmo gṛdhraś ca nipapāta ha
dhvajāgre grathitāś caiva nipetuḥ kuṇapāśanāḥ

रुधिरार्द्रो महाञ्श्वेतः कबन्धः पतितो भुवि
विस्वरं चोत्सृजन्नादं धूम्राक्षस्य समीपतः

rudhirārdro mahāñ śvetaḥ kabandhaḥ patito bhuvi
visvaraṃ cotsṛjan nādaṃ dhūmrākṣasya samīpataḥ

ववर्ष रुधिरं देवः संचचाल च मेदिनी
प्रतिलोमं ववौ वायुर्निर्घातसमनिस्वनः
तिमिरौघावृतास्तत्र दिशश्च न चकाशिरे

vavarṣa rudhiraṃ devaḥ saṃcacāla ca medinī
pratilomaṃ vavau vāyur nirghātasamanisvanaḥ
timiraughāvṛtās tatra diśaś ca na cakāśire

स तूत्पातांस्ततो दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान्
प्रादुर्भूतान्सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितोऽभवत्

sa tūtpātāṃs tato dṛṣṭvā rākṣasānāṃ bhayāvahān
prādurbhūtān sughorāṃś ca dhūmrākṣo vyathito 'bhavat

ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरै;र्वृतोऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली
ददर्श तां राघवबाहुपालितां; समुद्रकल्पां बहुवानरीं चमूम्

tataḥ subhīmo bahubhir niśācarair; vṛto 'bhiniṣkramya raṇotsuko balī
dadarśa tāṃ rāghavabāhupālitāṃ; samudrakalpāṃ bahuvānarīṃ camūm