Yuddha Kanda, sarga 43

गच्छत्वंवीर निर्याहिराक्षसैःपरिवारितः ।

जहिदाशरथिंरामंसुग्रीवंवानरैःसह

gacchatvaṃvīra niryāhirākṣasaiḥparivāritaḥ |

jahidāśarathiṃrāmaṃsugrīvaṃvānaraiḥsaha

ततोविचित्रकेयूरमुकुटैश्चविभूषितः ।

तनुत्राणिचसमावृत्यसधनुर्निर्ययौद्रुतम्

tatovicitrakeyūramukuṭaiścavibhūṣitaḥ |

tanutrāṇicasamāvṛtyasadhanurniryayaudrutam

पताकालङ्कृतंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषितम् ।

रथंप्रदक्षिणंकृत्वासमारोहच्चमूपतिः

patākālaṅkṛtaṃdīptaṃtaptakāñcanabhūṣitam |

rathaṃpradakṣiṇaṃkṛtvāsamārohaccamūpatiḥ

विचित्रवाससस्सर्वेदीप्ताराक्षसपुङ्गवाः ।

गजामदोत्कटाश्शूराश्चलन्तइवपर्वताः

vicitravāsasassarvedīptārākṣasapuṅgavāḥ |

gajāmadotkaṭāśśūrāścalantaivaparvatāḥ

तेयुद्धकुशलैरूढास्तोमराङ्कुशपाणिभिः ।

अन्येलक्षणसंयुक्ताश्शूरारूढामहाबलाः

teyuddhakuśalairūḍhāstomarāṅkuśapāṇibhiḥ |

anyelakṣaṇasaṃyuktāśśūrārūḍhāmahābalāḥ

तद्राक्षसबलंसर्वंविप्रस्थितमशोभत ।

प्रावृटकालेयथामेघानर्दमानास्सविद्युतः ।।।।

निस्सृतादक्षिणद्वारादङ्गदोयत्रयूथपः

tadrākṣasabalaṃsarvaṃviprasthitamaśobhata |

prāvṛṭakāleyathāmeghānardamānāssavidyutaḥ ||||

nissṛtādakṣiṇadvārādaṅgadoyatrayūthapaḥ

तेषांनिष्क्रममाणानामशुभंसमजायत ।।।।

आकाशाद्विघनात्तीव्रादुल्काश्चाभ्यन्यपतंस्तदा ।

वमन्त्यःपावकज्वालाशशिवाघोरंववाशिरे

teṣāṃniṣkramamāṇānāmaśubhaṃsamajāyata ||||

ākāśādvighanāttīvrādulkāścābhyanyapataṃstadā |

vamantyaḥpāvakajvālāśaśivāghoraṃvavāśire

व्याहरन्तमृगाघोरारक्षसांनिधनंतदा ।

समापतन्तोयोधास्तुप्रास्खलन् स्तत्रदारुणम्

vyāharantamṛgāghorārakṣasāṃnidhanaṃtadā |

samāpatantoyodhāstuprāskhalan statradāruṇam

एतानौत्पातिकान् दृष्टवावज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।

धैर्यमालम्भ्यतेजस्वीनिर्जगामरणोत्सुकः

etānautpātikān dṛṣṭavāvajradaṃṣṭromahābalaḥ |

dhairyamālambhyatejasvīnirjagāmaraṇotsukaḥ

तांस्तुनिष्क्रमतोदृष्टवावानराजितकाशिनः ।

प्रणेदुस्सुमहानादान्पूरयांश्चदिशोदश

tāṃstuniṣkramatodṛṣṭavāvānarājitakāśinaḥ |

praṇedussumahānādānpūrayāṃścadiśodaśa

ततःप्रवृत्तंतुमुलंहरीणांराक्षसैस्सह ।

घोराणांभीमरूपाणामन्योन्यवथकाङ् क्षिणाम्

tataḥpravṛttaṃtumulaṃharīṇāṃrākṣasaissaha |

ghorāṇāṃbhīmarūpāṇāmanyonyavathakāṅ kṣiṇām

निष्पतन्तोमहोत्साहोभिन्नदेहशिरोधराः ।

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गान्यपतन्थरणीतले

niṣpatantomahotsāhobhinnadehaśirodharāḥ |

rudhirokṣitasarvāṅgānyapatantharaṇītale

केचिदन्योन्यमासाद्यशूराःपरिघपाणयः ।

चिक्षिपुर्विविधंशस्त्रंसमरेष्न्विवर्तिनः

kecidanyonyamāsādyaśūrāḥparighapāṇayaḥ |

cikṣipurvividhaṃśastraṃsamareṣnvivartinaḥ

द्रुमाणांचशिलानांचशस्त्राणांचापिनिस्स्वनः ।।।।

श्रूयतेसुमहांस्तत्रघोरोहृदयभेदसः

drumāṇāṃcaśilānāṃcaśastrāṇāṃcāpinissvanaḥ ||||

śrūyatesumahāṃstatraghorohṛdayabhedasaḥ

रथनेमिस्वनस्तत्रधनुषश्चापिनिस्वसत् ।।।।

शङ्खभेरीमृदङ्गानांबभूवतुमुलःस्वनः

rathanemisvanastatradhanuṣaścāpinisvasat ||||

śaṅkhabherīmṛdaṅgānāṃbabhūvatumulaḥsvanaḥ

वज्रदंष्ट्रोभृशंबाणै: रणेवित्रासयन्हरीन् ।

चचारलोकसंहारेपाशहस्तइवान्तकः

vajradaṃṣṭrobhṛśaṃbāṇaiḥ raṇevitrāsayanharīn |

cacāralokasaṃhārepāśahastaivāntakaḥ

बलवन्तोऽस्त्रविदुषोनानाप्रहरणारणे ।

जघ्नुर्वानरसैन्यानिराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः

balavanto'straviduṣonānāpraharaṇāraṇe |

jaghnurvānarasainyānirākṣasāḥkrodhamūrchitāḥ

निघ्नतोराक्षसान्दृष्टवासर्वान्वालिसुतोरणे ।

क्रोधेनवदिगुणाविष्टःसंवर्तकइवानलः

nighnatorākṣasāndṛṣṭavāsarvānvālisutoraṇe |

krodhenavadiguṇāviṣṭaḥsaṃvartakaivānalaḥ

तान् राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्यवीर्यवान् ।

अङ्गदःक्रोधताम्राक्षःसिंहःक्षुद्रमृगानिव ।।।।

कारकदनंघोरंशक्रतुल्यपराक्रमः

tān rākṣasagaṇānsarvānvṛkṣamudyamyavīryavān |

aṅgadaḥkrodhatāmrākṣaḥsiṃhaḥkṣudramṛgāniva ||||

kārakadanaṃghoraṃśakratulyaparākramaḥ

अङ्गदाभिहतास्तत्रराक्षसाभीमविक्रमाः ।

विभिन्नशिरसःपेतुर्विकृताइवपादपाः

aṅgadābhihatāstatrarākṣasābhīmavikramāḥ |

vibhinnaśirasaḥpeturvikṛtāivapādapāḥ

रथैरश्वैर्ध्वजैश्चित्रैश्शरैर्हरिरक्षसाम् ।

रुधिरेणसञ्छन्नाभूमिर्भयकरातदा

rathairaśvairdhvajaiścitraiśśarairharirakṣasām |

rudhireṇasañchannābhūmirbhayakarātadā

हारकेयूरवस्स्रैश्चशत्रैश्चसमलङ्कृता ।

भूमिर्भातिरणेतत्रशारदीवयथानिशा

hārakeyūravassraiścaśatraiścasamalaṅkṛtā |

bhūmirbhātiraṇetatraśāradīvayathāniśā

अङ्गदस्यचवेगेनतद्राक्षसबलंमहत् ।

प्राकम्पततदातत्रपवनेनाम्बुदोयथा

aṅgadasyacavegenatadrākṣasabalaṃmahat |

prākampatatadātatrapavanenāmbudoyathā

बलस्यचविघातेनअङ्गदस्यजयेनच ।

राक्षसःक्रोधमाविष्टोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः

balasyacavighātenaaṅgadasyajayenaca |

rākṣasaḥkrodhamāviṣṭovajradaṃṣṭromahābalaḥ

विष्पार्यचधनुर्घोरंशक्राशनिसमस्वनम् ।

वानराणामनीकानिप्राकिरच्छरवृष्टिभिः

viṣpāryacadhanurghoraṃśakrāśanisamasvanam |

vānarāṇāmanīkāniprākiraccharavṛṣṭibhiḥ

राक्षसाश्चापिमुख्यास्तेरथेषुसमवस्थिताः ।

नानाप्रहरणाश्शूराःप्रायुध्यन्तस्तदारणे

rākṣasāścāpimukhyāsteratheṣusamavasthitāḥ |

nānāpraharaṇāśśūrāḥprāyudhyantastadāraṇe

वानराणांचशूरायेतेसर्वेप्लवगर्षभाः ।

आयुध्यन्तशिलाहस्तास्समवेतास्समन्ततः

vānarāṇāṃcaśūrāyetesarveplavagarṣabhāḥ |

āyudhyantaśilāhastāssamavetāssamantataḥ

तत्रायुधसहस्राणितस्मिन्नायोधनेभृशम् ।

राक्षसाःकपिमुख्येषुपातयांचक्रिरेतदा

tatrāyudhasahasrāṇitasminnāyodhanebhṛśam |

rākṣasāḥkapimukhyeṣupātayāṃcakriretadā

वानराश्चापिरक्षस्सुगिरवृक्षान्महाशिलाः ।

प्रवीराःपातयामासुर्मत्तमातङ्गसन्निभाः

vānarāścāpirakṣassugiravṛkṣānmahāśilāḥ |

pravīrāḥpātayāmāsurmattamātaṅgasannibhāḥ

शूराणांयुद्यमानानांसमरेष्न्विवर्तिनाम् ।

तद्राक्षसगणानांचसुयुद्धंसमवर्तत

śūrāṇāṃyudyamānānāṃsamareṣnvivartinām |

tadrākṣasagaṇānāṃcasuyuddhaṃsamavartata

कबन्धानिसमुत्पेतुर्भीमाणांभीषणानिवै ।

भुजपाणिशिरश्छिन्नकायाश्चभूतले ।।।।

वानराराक्षसाश्चापिनिपेतुस्तत्रवैरणे

kabandhānisamutpeturbhīmāṇāṃbhīṣaṇānivai |

bhujapāṇiśiraśchinnakāyāścabhūtale ||||

vānarārākṣasāścāpinipetustatravairaṇe

ततोवानरसैन्येनहन्यमानंनिशाचरम् ।।।।

प्राभज्यतबलंसर्वंवज्रदंष्ट्रस्यपश्यतः

tatovānarasainyenahanyamānaṃniśācaram ||||

prābhajyatabalaṃsarvaṃvajradaṃṣṭrasyapaśyataḥ

राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।।।

दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।

प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम्

rākṣasānbhayavitrastānhanyamānān plavaṅgamaiḥ ||||

dṛṣṭavāsaroṣatāmrākṣovajradaṃṣṭraḥpratāpavān |

praviveśadhanuṣpāṇistrāsayanharivāhinīm

शरैर्विदारयामासकङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।

बिभेदवानरांस्तत्रसप्ताष्टौनवपञ्चच ।।।।

विव्याधपरमक्रुद्धोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान्

śarairvidārayāmāsakaṅkapatrairajihmagaiḥ |

bibhedavānarāṃstatrasaptāṣṭaunavapañcaca ||||

vivyādhaparamakruddhovajradaṃṣṭraḥpratāpavān

त्रस्ताःसर्वेहरिगणाःशरैःसङ्कृत्तकन्दरा:।। ।।

अङ्गदंसम्प्रधावन्तिप्रजापतिमिवप्रजाः

trastāḥsarveharigaṇāḥśaraiḥsaṅkṛttakandarāḥ|| ||

aṅgadaṃsampradhāvantiprajāpatimivaprajāḥ

ततोहरिगणान् भग्नान् दृष्टवावालिसुतस्तदा ।।।।

क्रोधेनवज्रदंष्ट्रंतमुदीक्षन्तमुदैक्षत

tatoharigaṇān bhagnān dṛṣṭavāvālisutastadā ||||

krodhenavajradaṃṣṭraṃtamudīkṣantamudaikṣata

वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौसङ्गतौहरिराक्षसौ ।।।।

चेरतुःपरमक्रुद्धौहरिमत्तगजाविव

vajradaṃṣṭro'ṅgadaścobhausaṅgatauharirākṣasau ||||

ceratuḥparamakruddhauharimattagajāviva

ततश्शतसहस्रेणहरिपुत्रंमहाबलः ।।।।

जघानमर्मदेशेषुमातङ्गमिवतोमरैः

tataśśatasahasreṇahariputraṃmahābalaḥ ||||

jaghānamarmadeśeṣumātaṅgamivatomaraiḥ

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गोवालिसूनुर्महाबलः ।।।।

चिक्षेपवज्रदंष्ट्रायवृक्षंभीमपराक्रमः

rudhirokṣitasarvāṅgovālisūnurmahābalaḥ ||||

cikṣepavajradaṃṣṭrāyavṛkṣaṃbhīmaparākramaḥ

दृष्टापतन्तंतंवृक्षमसम्भ्रान्तश्चराक्षसः ।।।।

चिच्छेदबहुधासोऽपिमथितःप्रादतद्भुवि

dṛṣṭāpatantaṃtaṃvṛkṣamasambhrāntaścarākṣasaḥ ||||

cicchedabahudhāso'pimathitaḥprādatadbhuvi

तंदृष्टवावज्रदंष्ट्रस्यविक्रमंप्लवगर्षभ ।।।।

प्रगृह्यविपुलंशैलंचिक्षेपचननादच

taṃdṛṣṭavāvajradaṃṣṭrasyavikramaṃplavagarṣabha ||||

pragṛhyavipulaṃśailaṃcikṣepacananādaca

समापतन्तंदृष्टवासरथादाप्लुत्यवीर्यवान् ।।।।

गदापाणिरसम्भ्रान्तःपृथिव्यांसमतिष्ठत

samāpatantaṃdṛṣṭavāsarathādāplutyavīryavān ||||

gadāpāṇirasambhrāntaḥpṛthivyāṃsamatiṣṭhata

साङ्गदेनगदाक्षिप्तागत्वातुरणमूर्धनि ।।।।

सचक्रकूबरंसाश्वंप्रममाथरथंतदा

sāṅgadenagadākṣiptāgatvāturaṇamūrdhani ||||

sacakrakūbaraṃsāśvaṃpramamātharathaṃtadā

ततोऽन्यच्छिखरंगृह्यविपुलंद्रुमभूषितम् ।।।।

वज्रदंष्ट्रस्यशिरसिपातयामाससाऽङ्गदः

tato'nyacchikharaṃgṛhyavipulaṃdrumabhūṣitam ||||

vajradaṃṣṭrasyaśirasipātayāmāsasā'ṅgadaḥ

अभवच्छोणितोद्गारीवज्रदंष्ट्रस्समूर्छितः ।।।।

मुहूर्तमभवन्मूढोगदामालिङ् ग्यनिश्श्वसन्

abhavacchoṇitodgārīvajradaṃṣṭrassamūrchitaḥ ||||

muhūrtamabhavanmūḍhogadāmāliṅ gyaniśśvasan

संलब्दसंज्ञोगदयावालिपुत्रमवस्थितम् ।।।।

जघानपरमक्रुद्धोवक्षोदेशेनिशाचरः

saṃlabdasaṃjñogadayāvāliputramavasthitam ||||

jaghānaparamakruddhovakṣodeśeniśācaraḥ

गदांत्यक्त्वाततस्तत्रमुष्टियुद्धमवर्तत ।।।।

अन्योन्यंजघ्नतुस्तत्रतावुभौहरिराक्षसौ

gadāṃtyaktvātatastatramuṣṭiyuddhamavartata ||||

anyonyaṃjaghnatustatratāvubhauharirākṣasau

रुधिरोद्गारिणौतौतुप्रहारैर्जनितश्रमौ ।।।।

बभूवतुस्सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव

rudhirodgāriṇautautuprahārairjanitaśramau ||||

babhūvatussuvikrāntāvaṅgārakabudhāviva

ततःपरमतेजस्वीअङ्गदःप्लवगर्षभः ।।।।

उत्पाट्यवृक्षंस्थितवान् बहुपुष्पफलाञ्चितम्

tataḥparamatejasvīaṅgadaḥplavagarṣabhaḥ ||||

utpāṭyavṛkṣaṃsthitavān bahupuṣpaphalāñcitam

जग्राहचार्षभंचर्मखडगंचविपुलंशुभम् ।।।।

किङ्किणाजालसञ्छन्नंचर्मणाचपरिष्कृतम्

jagrāhacārṣabhaṃcarmakhaḍagaṃcavipulaṃśubham ||||

kiṅkiṇājālasañchannaṃcarmaṇācapariṣkṛtam

चित्रांश्चरुचिरान्मार्गांश्चेरतुःकपिराक्षसौ ।।।।

जघ्नतुश्चतदान्योन्यंनिर्दयंजयकाङ् क्षिणौ

citrāṃścarucirānmārgāṃśceratuḥkapirākṣasau ||||

jaghnatuścatadānyonyaṃnirdayaṃjayakāṅ kṣiṇau

व्रणैस्सास्त्रैरशोभेतांपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।।।

युध्यमानौपरिश्रान्तौजानुभ्यामवनींगतौ

vraṇaissāstrairaśobhetāṃpuṣpitāvivakiṃśukau ||||

yudhyamānaupariśrāntaujānubhyāmavanīṃgatau

निमेषान्तरमात्रेणअङ्गदःकपिकुञ्जरः ।।।।

उदतिष्ठतदीप्ताक्षोदण्डाहतइवोरगः

nimeṣāntaramātreṇaaṅgadaḥkapikuñjaraḥ ||||

udatiṣṭhatadīptākṣodaṇḍāhataivoragaḥ

निर्मलेनसुधौतेनखड्डेनास्यमहच्छिरः ।।।।

जघानवज्रदंष्ट्रस्यवालिसूमर्महाबलः

nirmalenasudhautenakhaḍḍenāsyamahacchiraḥ ||||

jaghānavajradaṃṣṭrasyavālisūmarmahābalaḥ

रुधिरोक्षितगात्रस्यबभूवपतितंद्विधा ।।।।

सरोषपरिवृत्ताक्षंशुभंखडगहतंशिरः

rudhirokṣitagātrasyababhūvapatitaṃdvidhā ||||

saroṣaparivṛttākṣaṃśubhaṃkhaḍagahataṃśiraḥ

वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।।।

त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।

विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः

vajradaṃṣṭraṃhataṃdṛṣṭavārākṣasābhayamohitāḥ ||||

trastāhyabhyadravan laṅkāṃvadhyamānāḥplavaṅgamaiḥ |

viṣaṇṇavadanāḥ dīnāhriyākiñcidavāṅmukhāḥ

निहत्यतंवज्रधरप्रतापःसवालिसूनुःकपिसैन्यमध्ये ।

जगामहर्षंमहितोमहाबलःसहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः

nihatyataṃvajradharapratāpaḥsavālisūnuḥkapisainyamadhye |

jagāmaharṣaṃmahitomahābalaḥsahasranetrastridaśairivāvṛtaḥ

एषशास्ताचगोप्ताचनेताचयुधिसत्तमः ।

भूतिकामश्चमेनित्यंनित्यंचसमरप्रियः

eṣaśāstācagoptācanetācayudhisattamaḥ |

bhūtikāmaścamenityaṃnityaṃcasamarapriyaḥ

एषजेष्यतिकाकत्स्थौसुग्रीवंचमहाबलम् ।

वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यतिपरन्तपः

eṣajeṣyatikākatsthausugrīvaṃcamahābalam |

vānarāṃścāparān ghorān haniṣyatiparantapaḥ

परिगृह्यसःताम् I ज्ञाम् रावणस्यमहाबल ।

बलम् सम्प्रेरयामासःतदालघुपराक्रमः

parigṛhyasaḥtām I jñām rāvaṇasyamahābala |

balam samprerayāmāsaḥtadālaghuparākramaḥ

एष जेष्यति काकत्थ्सौ सुग्रीवं च महाबलम् |
वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यति न संशयः

eṣa jeṣyati kākatthsau sugrīvaṃ ca mahābalam |
vānarāṃścāparān ghorān haniṣyati na saṃśayaḥ

अकम्पनस्सुसङ्क्रुद्धोराक्षसानांचमूपतिः ।।।।

सम्हर्षयतितान्सर्वान्राक्षसाभनिमविक्रमान्

akampanassusaṅkruddhorākṣasānāṃcamūpatiḥ ||||

samharṣayatitānsarvānrākṣasābhanimavikramān