Yuddha Kanda, sarga 46

ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम्
गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम्

tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam
garjantaṃ sumahākāyaṃ rākṣasair abhisaṃvṛtam

ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम्
अतिसंजातरोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम्

dadarśa mahatī senā vānarāṇāṃ balīyasām
atisaṃjātaroṣāṇāṃ prahastam abhigarjatām

खड्गशक्त्यष्टिबाणाश्च शूलानि मुसलानि च
गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः

khaḍgaśaktyaṣṭibāṇāś ca śūlāni musalāni ca
gadāś ca parighāḥ prāsā vividhāś ca paraśvadhāḥ

धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम्
प्रगृहीतान्यशोभन्त वानरानभिधावताम्

dhanūṃṣi ca vicitrāṇi rākṣasānāṃ jayaiṣiṇām
pragṛhītāny aśobhanta vānarān abhidhāvatām

जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितान्वानरर्षभाः
शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः

jagṛhuḥ pādapāṃś cāpi puṣpitān vānararṣabhāḥ
śilāś ca vipulā dīrghā yoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ

तेषामन्योन्यमासाद्य संग्रामः सुमहानभूत्
बहूनामश्मवृष्टिं च शरवृष्टिं च वर्षताम्

teṣām anyonyam āsādya saṃgrāmaḥ sumahān abhūt
bahūnām aśmavṛṣṭiṃ ca śaravṛṣṭiṃ ca varṣatām

बहवो राक्षसा युद्धे बहून्वानरयूथपान्
वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून्

bahavo rākṣasā yuddhe bahūn vānarayūthapān
vānarā rākṣasāṃś cāpi nijaghnur bahavo bahūn

शूलैः प्रमथिताः केचित्केचित्तु परमायुधैः
परिघैराहताः केचित्केचिच्छिन्नाः परश्वधैः

śūlaiḥ pramathitāḥ ke cit ke cit tu paramāyudhaiḥ
parighair āhatāḥ ke cit ke cic chinnāḥ paraśvadhaiḥ

निरुच्छ्वासाः पुनः केचित्पतिता धरणीतले
विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसंतानसंदिताः

nirucchvāsāḥ punaḥ ke cit patitā dharaṇītale
vibhinnahṛdayāḥ ke cid iṣusaṃtānasaṃditāḥ

केचिद्द्विधाकृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि
वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश्च विदारिताः

ke cid dvidhākṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi
vānarā rākṣasaiḥ śūlaiḥ pārśvataś ca vidāritāḥ

वानरैश्चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च संपिष्टा वसुधातले

vānaraiś cāpi saṃkruddhai rākṣasaughāḥ samantataḥ
pādapair giriśṛṅgaiś ca saṃpiṣṭā vasudhātale

वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम्
वेमुः शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणः

vajrasparśatalair hastair muṣṭibhiś ca hatā bhṛśam
vemuḥ śoṇitam āsyebhyo viśīrṇadaśanekṣaṇaḥ

आर्तस्वरं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम्
बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसां युधि

ārtasvaraṃ ca svanatāṃ siṃhanādaṃ ca nardatām
babhūva tumulaḥ śabdo harīṇāṃ rakṣasāṃ yudhi

वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः
विवृत्तनयनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्

vānarā rākṣasāḥ kruddhā vīramārgam anuvratāḥ
vivṛttanayanāḥ krūrāś cakruḥ karmāṇy abhītavat

नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः
एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः

narāntakaḥ kumbhahanur mahānādaḥ samunnataḥ
ete prahastasacivāḥ sarve jaghnur vanaukasaḥ

तेषामापततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान्
द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम्

teṣām āpatatāṃ śīghraṃ nighnatāṃ cāpi vānarān
dvivido giriśṛṅgeṇa jaghānaikaṃ narāntakam

दुर्मुखः पुनरुत्पाट्य कपिः स विपुलद्रुमम्
राक्षसं क्षिप्रहस्तस्तु समुन्नतमपोथयत्

durmukhaḥ punar utpāṭya kapiḥ sa vipuladrumam
rākṣasaṃ kṣiprahastas tu samunnatam apothayat

जाम्बवांस्तु सुसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम्
पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि

jāmbavāṃs tu susaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām
pātayām āsa tejasvī mahānādasya vakṣasi

अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान्
वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणांस्तत्याज राक्षसः

atha kumbhahanus tatra tāreṇāsādya vīryavān
vṛkṣeṇābhihato mūrdhni prāṇāṃs tatyāja rākṣasaḥ

अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः
चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम्

amṛṣyamāṇas tat karma prahasto ratham āsthitaḥ
cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣpāṇir vanaukasām

आवर्त इव संजज्ञे उभयोः सेनयोस्तदा
क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निस्वनः

āvarta iva saṃjajñe ubhayoḥ senayos tadā
kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva nisvanaḥ

महता हि शरौघेण प्रहस्तो युद्धकोविदः
अर्दयामास संक्रुद्धो वानरान्परमाहवे

mahatā hi śaraugheṇa prahasto yuddhakovidaḥ
ardayām āsa saṃkruddho vānarān paramāhave

वानराणां शरीरैस्तु राक्षसानां च मेदिनी
बभूव निचिता घोरा पतितैरिव पर्वतैः

vānarāṇāṃ śarīrais tu rākṣasānāṃ ca medinī
babhūva nicitā ghorā patitair iva parvataiḥ

सा महीरुधिरौघेण प्रच्छन्ना संप्रकाशते
संछन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः

sā mahīrudhiraugheṇa pracchannā saṃprakāśate
saṃchannā mādhave māsi palāśair iva puṣpitaiḥ

हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम्
शोणितौघमहातोयां यमसागरगामिनीम्

hatavīraughavaprāṃ tu bhagnāyudhamahādrumām
śoṇitaughamahātoyāṃ yamasāgaragāminīm

यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम्
भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाड्वलाम्

yakṛtplīhamahāpaṅkāṃ vinikīrṇāntraśaivalām
bhinnakāyaśiromīnām aṅgāvayavaśāḍvalām

गृध्रहंसगणाकीर्णां कङ्कसारससेविताम्
मेधःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिस्वनाम्

gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṃ kaṅkasārasasevitām
medhaḥphenasamākīrṇām ārtastanitanisvanām

तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम्
नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम्

tāṃ kāpuruṣadustārāṃ yuddhabhūmimayīṃ nadīm
nadīm iva ghanāpāye haṃsasārasasevitām

राक्षसाः कपिमुख्याश्च तेरुस्तां दुस्तरां नदीम्
यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः

rākṣasāḥ kapimukhyāś ca terus tāṃ dustarāṃ nadīm
yathā padmarajodhvastāṃ nalinīṃ gajayūthapāḥ

ततः सृजन्तं बाणौघान्प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम्
ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवंगमान्

tataḥ sṛjantaṃ bāṇaughān prahastaṃ syandane sthitam
dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṃgamān

स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः
प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान्

sa taṃ paramadurdharṣam āpatantaṃ mahākapiḥ
prahastaṃ tāḍayām āsa vṛkṣam utpāṭya vīryavān

स तेनाभिहतः क्रुद्धो नदन्राक्षसपुंगवः
ववर्ष शरवर्षाणि प्लवगानां चमूपतौ

sa tenābhihataḥ kruddho nadan rākṣasapuṃgavaḥ
vavarṣa śaravarṣāṇi plavagānāṃ camūpatau

अपारयन्वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः
यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम्

apārayan vārayituṃ pratyagṛhṇān nimīlitaḥ
yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghram āgatam

एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षं दुरासदम्
निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे सुदारुणम्

evam eva prahastasya śaravarṣaṃ durāsadam
nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe sudāruṇam

रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान्
प्रजघान हयान्नीलः प्रहस्तस्य मनोजवान्

roṣitaḥ śaravarṣeṇa sālena mahatā mahān
prajaghāna hayān nīlaḥ prahastasya manojavān

विधनुस्तु कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः
प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे

vidhanus tu kṛtas tena prahasto vāhinīpatiḥ
pragṛhya musalaṃ ghoraṃ syandanād avapupluve

तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातरोषौ तरस्विनौ
स्थितौ क्षतजदिग्धाङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ

tāv ubhau vāhinīmukhyau jātaroṣau tarasvinau
sthitau kṣatajadigdhāṅgau prabhinnāv iva kuñjarau

उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम्
सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ

ullikhantau sutīkṣṇābhir daṃṣṭrābhir itaretaram
siṃhaśārdūlasadṛśau siṃhaśārdūlaceṣṭitau

विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ
काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोः समौ

vikrāntavijayau vīrau samareṣv anivartinau
kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoḥ samau

आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः
प्रहस्तः परमायस्तस्तस्य सुस्राव शोणितम्

ājaghāna tadā nīlaṃ lalāṭe musalena saḥ
prahastaḥ paramāyastas tasya susrāva śoṇitam

ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य सुमहातरुम्
प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः

tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ pragṛhya sumahātarum
prahastasyorasi kruddho visasarja mahākapiḥ

तमचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत्
अभिदुद्राव बलिनं बली नीलं प्लवंगमम्

tam acintyaprahāraṃ sa pragṛhya musalaṃ mahat
abhidudrāva balinaṃ balī nīlaṃ plavaṃgamam

तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः
ततः संप्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम्

tam ugravegaṃ saṃrabdham āpatantaṃ mahākapiḥ
tataḥ saṃprekṣya jagrāha mahāvego mahāśilām

तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः
प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत्

tasya yuddhābhikāmasya mṛdhe musalayodhinaḥ
prahastasya śilāṃ nīlo mūrdhni tūrṇam apātayat

सा तेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला
बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा

sā tena kapimukhyena vimuktā mahatī śilā
bibheda bahudhā ghorā prahastasya śiras tadā

स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः

sa gatāsur gataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ
papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ

विभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्रावशोणितम्
शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा

vibhinnaśirasas tasya bahu susrāvaśoṇitam
śarīrād api susrāva gireḥ prasravaṇaṃ yathā

हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महद्बलम्
रक्षसामप्रहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह

hate prahaste nīlena tad akampyaṃ mahad balam
rakṣasām aprahṛṣṭānāṃ laṅkām abhijagāma ha

न शेकुः समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ
सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा

na śekuḥ samavasthātuṃ nihate vāhinīpatau
setubandhaṃ samāsādya viśīrṇaṃ salilaṃ yathā

हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसस्ते निरुद्यमाः
रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमागताः

hate tasmiṃś camūmukhye rākṣasas te nirudyamāḥ
rakṣaḥpatigṛhaṃ gatvā dhyānamūkatvam āgatāḥ

ततस्तु नीलो विजयी महाबलः; प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा
समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन; प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः

tatas tu nīlo vijayī mahābalaḥ; praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā
sametya rāmeṇa salakṣmaṇena; prahṛṣṭarūpas tu babhūva yūthapaḥ