Yuddha Kanda, sarga 47

तस्मिन्हते राक्षससैन्यपाले; प्लवंगमानामृषभेण युद्धे
भीमायुधं सागरतुल्यवेगं; प्रदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम्

tasmin hate rākṣasasainyapāle; plavaṃgamānām ṛṣabheṇa yuddhe
bhīmāyudhaṃ sāgaratulyavegaṃ; pradudruve rākṣasarājasainyam

गत्वा तु रक्षोऽधिपतेः शशंसुः; सेनापतिं पावकसूनुशस्तम्
तच्चापि तेषां वचनं निशम्य; रक्षोऽधिपः क्रोधवशं जगाम

gatvā tu rakṣo'dhipateḥ śaśaṃsuḥ; senāpatiṃ pāvakasūnuśastam
tac cāpi teṣāṃ vacanaṃ niśamya; rakṣo'dhipaḥ krodhavaśaṃ jagāma

संख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य; शोकार्दितः क्रोधपरीतचेताः
उवाच तान्नैरृतयोधमुख्या;निन्द्रो यथा चामरयोधमुख्यान्

saṃkhye prahastaṃ nihataṃ niśamya; śokārditaḥ krodhaparītacetāḥ
uvāca tān nairṛtayodhamukhyān; indro yathā cāmarayodhamukhyān

नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसूदनः
सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः

nāvajñā ripave kāryā yair indrabalasūdanaḥ
sūditaḥ sainyapālo me sānuyātraḥ sakuñjaraḥ

सोऽहं रिपुविनाशाय विजयायाविचारयन्
स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम्

so 'haṃ ripuvināśāya vijayāyāvicārayan
svayam eva gamiṣyāmi raṇaśīrṣaṃ tad adbhutam

अद्य तद्वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम्
निर्दहिष्यामि बाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः

adya tad vānarānīkaṃ rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam
nirdahiṣyāmi bāṇaughair vanaṃ dīptair ivāgnibhiḥ

स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं; रथं तुरंगोत्तमराजियुक्तम्
प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं; समारुरोहामरराजशत्रुः

sa evam uktvā jvalanaprakāśaṃ; rathaṃ turaṃgottamarājiyuktam
prakāśamānaṃ vapuṣā jvalantaṃ; samārurohāmararājaśatruḥ

स शङ्खभेरीपटह प्रणादै;रास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादैः
पुण्यैः स्तवैश्चाप्यभिपूज्यमान;स्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः

sa śaṅkhabherīpaṭaha praṇādair; āsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādaiḥ
puṇyaiḥ stavaiś cāpy abhipūjyamānas; tadā yayau rākṣasarājamukhyaḥ

स शैलजीमूतनिकाश रूपै;र्मांसाशनैः पावकदीप्तनेत्रैः
बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यै;र्भूतैर्वृतो रुद्र इवामरेशः

sa śailajīmūtanikāśa rūpair; māṃsāśanaiḥ pāvakadīptanetraiḥ
babhau vṛto rākṣasarājamukhyair; bhūtair vṛto rudra ivāmareśaḥ

ततो नगर्याः सहसा महौजा; निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम्
महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्श; समुद्यतं पादपशैलहस्तम्

tato nagaryāḥ sahasā mahaujā; niṣkramya tad vānarasainyam ugram
mahārṇavābhrastanitaṃ dadarśa; samudyataṃ pādapaśailahastam

तद्राक्षसानीकमतिप्रचण्ड;मालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः
विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठ;मुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः

tad rākṣasānīkam atipracaṇḍam; ālokya rāmo bhujagendrabāhuḥ
vibhīṣaṇaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭham; uvāca senānugataḥ pṛthuśrīḥ

नानापताकाध्वजशस्त्रजुष्टं; प्रासासिशूलायुधचक्रजुष्टम्
सैन्यं नगेन्द्रोपमनागजुष्टं; कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टम्

nānāpatākādhvajaśastrajuṣṭaṃ; prāsāsiśūlāyudhacakrajuṣṭam
sainyaṃ nagendropamanāgajuṣṭaṃ; kasyedam akṣobhyam abhīrujuṣṭam

ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं; विभीषणः शक्रसमानवीर्यः
शशंस रामस्य बलप्रवेकं; महात्मनां राक्षसपुंगवानाम्

tatas tu rāmasya niśamya vākyaṃ; vibhīṣaṇaḥ śakrasamānavīryaḥ
śaśaṃsa rāmasya balapravekaṃ; mahātmanāṃ rākṣasapuṃgavānām

योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा; नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः
प्रकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैति; ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन्

yo 'sau gajaskandhagato mahātmā; navoditārkopamatāmravaktraḥ
prakampayan nāgaśiro 'bhyupaiti; hy akampanaṃ tv enam avehi rājan

योऽसौ रथस्थो मृगराजकेतु;र्धून्वन्धनुः शक्रधनुःप्रकाशम्
करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः; स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः

yo 'sau rathastho mṛgarājaketur; dhūnvan dhanuḥ śakradhanuḥprakāśam
karīva bhāty ugravivṛttadaṃṣṭraḥ; sa indrajin nāma varapradhānaḥ

यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो; धन्वी रथस्थोऽतिरथोऽतिवीर्यः
विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं; नाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः

yaś caiṣa vindhyāstamahendrakalpo; dhanvī rathastho 'tiratho 'tivīryaḥ
visphārayaṃś cāpam atulyamānaṃ; nāmnātikāyo 'tivivṛddhakāyaḥ

योऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षु;रारुह्य घण्टानिनदप्रणादम्
गजं खरं गर्जति वै महात्मा; महोदरो नाम स एष वीरः

yo 'sau navārkoditatāmracakṣur; āruhya ghaṇṭāninadapraṇādam
gajaṃ kharaṃ garjati vai mahātmā; mahodaro nāma sa eṣa vīraḥ

योऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्ड;मारुह्य संध्याभ्रगिरिप्रकाशम्
प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं; पिशाच एषाशनितुल्यवेगः

yo 'sau hayaṃ kāñcanacitrabhāṇḍam; āruhya saṃdhyābhragiriprakāśam
prāsaṃ samudyamya marīcinaddhaṃ; piśāca eṣāśanitulyavegaḥ

यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य; विद्युत्प्रभं किंकरवज्रवेगम्
वृषेन्द्रमास्थाय गिरिप्रकाश;मायाति सोऽसौ त्रिशिरा यशस्वी

yaś caiṣa śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya; vidyutprabhaṃ kiṃkaravajravegam
vṛṣendram āsthāya giriprakāśam; āyāti so 'sau triśirā yaśasvī

असौ च जीमूतनिकाश रूपः; कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः
समाहितः पन्नगराजकेतु;र्विस्फारयन्भाति धनुर्विधून्वन्

asau ca jīmūtanikāśa rūpaḥ; kumbhaḥ pṛthuvyūḍhasujātavakṣāḥ
samāhitaḥ pannagarājaketur; visphārayan bhāti dhanur vidhūnvan

यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं; दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य
आयाति रक्षोबलकेतुभूतः; सोऽसौ निकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा

yaś caiṣa jāmbūnadavajrajuṣṭaṃ; dīptaṃ sadhūmaṃ parighaṃ pragṛhya
āyāti rakṣobalaketubhūtaḥ; so 'sau nikumbho 'dbhutaghorakarmā

यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं; पताकिनं पावकदीप्तरूपम्
रथं समास्थाय विभात्युदग्रो; नरान्तकोऽसौ नगशृङ्गयोधी

yaś caiṣa cāpāsiśaraughajuṣṭaṃ; patākinaṃ pāvakadīptarūpam
rathaṃ samāsthāya vibhāty udagro; narāntako 'sau nagaśṛṅgayodhī

यश्चैष नानाविधघोररूपै;र्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगेन्द्रवक्त्रैः
भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रैः; सोऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता

yaś caiṣa nānāvidhaghorarūpair; vyāghroṣṭranāgendramṛgendravaktraiḥ
bhūtair vṛto bhāti vivṛttanetraiḥ; so 'sau surāṇām api darpahantā

यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभाति;च्छत्त्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम्
अत्रैष रक्षोऽधिपतिर्महात्मा; भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति

yatraitad indupratimaṃ vibhātic; chattraṃ sitaṃ sūkṣmaśalākam agryam
atraiṣa rakṣo'dhipatir mahātmā; bhūtair vṛto rudra ivāvabhāti

असौ किरीटी चलकुण्डलास्यो; नागेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः
महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता; रक्षोऽधिपः सूर्य इवावभाति

asau kirīṭī calakuṇḍalāsyo; nāgendravindhyopamabhīmakāyaḥ
mahendravaivasvatadarpahantā; rakṣo'dhipaḥ sūrya ivāvabhāti

प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिंदमम्
अहो दीप्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः

pratyuvāca tato rāmo vibhīṣaṇam ariṃdamam
aho dīpto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिभिर्भाति रावणः
सुव्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं तेजःसमावृतम्

āditya iva duṣprekṣyo raśmibhir bhāti rāvaṇaḥ
suvyaktaṃ lakṣaye hy asya rūpaṃ tejaḥsamāvṛtam

देवदानववीराणां वपुर्नैवंविधं भवेत्
यादृशं राक्षसेन्द्रस्य वपुरेतत्प्रकाशते

devadānavavīrāṇāṃ vapur naivaṃvidhaṃ bhavet
yādṛśaṃ rākṣasendrasya vapur etat prakāśate

सर्वे पर्वतसंकाशाः सर्वे पर्वतयोधिनः
सर्वे दीप्तायुधधरा योधश्चास्य महौजसः

sarve parvatasaṃkāśāḥ sarve parvatayodhinaḥ
sarve dīptāyudhadharā yodhaś cāsya mahaujasaḥ

भाति राक्षसराजोऽसौ प्रदीप्तैर्भीमविक्रमैः
भूतैः परिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः

bhāti rākṣasarājo 'sau pradīptair bhīmavikramaiḥ
bhūtaiḥ parivṛtas tīkṣṇair dehavadbhir ivāntakaḥ

एवमुक्त्वा ततो रामो धनुरादाय वीर्यवान्
लक्ष्मणानुचरस्तस्थौ समुद्धृत्य शरोत्तमम्

evam uktvā tato rāmo dhanur ādāya vīryavān
lakṣmaṇānucaras tasthau samuddhṛtya śarottamam

ततः स रक्षोऽधिपतिर्महात्मा; रक्षांसि तान्याह महाबलानि
द्वारेषु चर्यागृहगोपुरेषु; सुनिर्वृतास्तिष्ठत निर्विशङ्काः

tataḥ sa rakṣo'dhipatir mahātmā; rakṣāṃsi tāny āha mahābalāni
dvāreṣu caryāgṛhagopureṣu; sunirvṛtās tiṣṭhata nirviśaṅkāḥ

विसर्जयित्वा सहसा ततस्ता;न्गतेषु रक्षःसु यथानियोगम्
व्यदारयद्वानरसागरौघं; महाझषः पूर्ममिवार्णवौघम्

visarjayitvā sahasā tatas tān; gateṣu rakṣaḥsu yathāniyogam
vyadārayad vānarasāgaraughaṃ; mahājhaṣaḥ pūrmam ivārṇavaugham

तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य; दीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम्
महत्समुत्पाट्य महीधराग्रं; दुद्राव रक्षोऽधिपतिं हरीशः

tam āpatantaṃ sahasā samīkṣya; dīpteṣucāpaṃ yudhi rākṣasendram
mahat samutpāṭya mahīdharāgraṃ; dudrāva rakṣo'dhipatiṃ harīśaḥ

तच्छैलशृङ्गं बहुवृक्षसानुं; प्रगृह्य चिक्षेप निशाचराय
तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य; बिभेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः

tac chailaśṛṅgaṃ bahuvṛkṣasānuṃ; pragṛhya cikṣepa niśācarāya
tam āpatantaṃ sahasā samīkṣya; bibheda bāṇais tapanīyapuṅkhaiḥ

तस्मिन्प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे; शृङ्गे विकीर्णे पतिते पृथिव्याम्
महाहिकल्पं शरमन्तकाभं; समाददे राक्षसलोकनाथः

tasmin pravṛddhottamasānuvṛkṣe; śṛṅge vikīrṇe patite pṛthivyām
mahāhikalpaṃ śaram antakābhaṃ; samādade rākṣasalokanāthaḥ

स तं गृहीत्वानिलतुल्यवेगं; सविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम्
बाणं महेन्द्राशनितुल्यवेगं; चिक्षेप सुग्रीववधाय रुष्टः

sa taṃ gṛhītvānilatulyavegaṃ; savisphuliṅgajvalanaprakāśam
bāṇaṃ mahendrāśanitulyavegaṃ; cikṣepa sugrīvavadhāya ruṣṭaḥ

स सायको रावणबाहुमुक्तः; शक्राशनिप्रख्यवपुः शिताग्रः
सुग्रीवमासाद्य बिभेद वेगा;द्गुहेरिता क्रौचमिवोग्रशक्तिः

sa sāyako rāvaṇabāhumuktaḥ; śakrāśaniprakhyavapuḥ śitāgraḥ
sugrīvam āsādya bibheda vegād; guheritā kraucam ivograśaktiḥ

स सायकार्तो विपरीतचेताः; कूजन्पृथिव्यां निपपात वीरः
तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्मं; नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः

sa sāyakārto viparītacetāḥ; kūjan pṛthivyāṃ nipapāta vīraḥ
taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visaṃjmaṃ; neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ

ततो गवाक्षो गवयः सुदंष्ट्र;स्तथर्षभो ज्योतिमुखो नलश्च
शैलान्समुद्यम्य विवृद्धकायाः; प्रदुद्रुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम्

tato gavākṣo gavayaḥ sudaṃṣṭras; tatharṣabho jyotimukho nalaś ca
śailān samudyamya vivṛddhakāyāḥ; pradudruvus taṃ prati rākṣasendram

तेषां प्रहारान्स चकार मेघा;न्रक्षोऽधिपो बाणगणैः शिताग्रैः
तान्वानरेन्द्रानपि बाणजालै;र्बिभेद जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः

teṣāṃ prahārān sa cakāra meghān; rakṣo'dhipo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ
tān vānarendrān api bāṇajālair; bibheda jāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ

ते वानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणै;र्भिन्ना निपेतुर्भुवि भीमरूपाः
ततस्तु तद्वानरसैन्यमुग्रं; प्रच्छादयामास स बाणजालैः

te vānarendrās tridaśāribāṇair; bhinnā nipetur bhuvi bhīmarūpāḥ
tatas tu tad vānarasainyam ugraṃ; pracchādayām āsa sa bāṇajālaiḥ

ते वध्यमानाः पतिताग्र्यवीरा; नानद्यमाना भयशल्यविद्धाः
शाखामृगा रावणसायकार्ता; जग्मुः शरण्यं शरणं स्म रामम्

te vadhyamānāḥ patitāgryavīrā; nānadyamānā bhayaśalyaviddhāḥ
śākhāmṛgā rāvaṇasāyakārtā; jagmuḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmam

ततो महात्मा स धनुर्धनुष्मा;नादाय रामः सहरा जगाम
तं लक्ष्मणः प्राञ्जलिरभ्युपेत्य; उवाच वाक्यं परमार्थयुक्तम्

tato mahātmā sa dhanur dhanuṣmān; ādāya rāmaḥ saharā jagāma
taṃ lakṣmaṇaḥ prāñjalir abhyupetya; uvāca vākyaṃ paramārthayuktam

काममार्यः सुपर्याप्तो वधायास्य दुरात्मनः
विधमिष्याम्यहं नीचमनुजानीहि मां विभो

kāmam āryaḥ suparyāpto vadhāyāsya durātmanaḥ
vidhamiṣyāmy ahaṃ nīcam anujānīhi māṃ vibho

तमब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः
गच्छ यत्नपरश्चापि भव लक्ष्मण संयुगे

tam abravīn mahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ
gaccha yatnaparaś cāpi bhava lakṣmaṇa saṃyuge

रावणो हि महावीर्यो रणेऽद्भुतपराक्रमः
त्रैलोक्येनापि संक्रुद्धो दुष्प्रसह्यो न संशयः

rāvaṇo hi mahāvīryo raṇe 'dbhutaparākramaḥ
trailokyenāpi saṃkruddho duṣprasahyo na saṃśayaḥ

तस्य च्छिद्राणि मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च गोपय
चक्षुषा धनुषा यत्नाद्रक्षात्मानं समाहितः

tasya cchidrāṇi mārgasva svacchidrāṇi ca gopaya
cakṣuṣā dhanuṣā yatnād rakṣātmānaṃ samāhitaḥ

राघवस्य वचः श्रुत्वा संपरिष्वज्य पूज्य च
अभिवाद्य ततो रामं ययौ सौमित्रिराहवम्

rāghavasya vacaḥ śrutvā saṃpariṣvajya pūjya ca
abhivādya tato rāmaṃ yayau saumitrir āhavam

स रावणं वारणहस्तबाहु;र्ददर्श दीप्तोद्यतभीमचापम्
प्रच्छादयन्तं शरवृष्टिजालै;स्तान्वानरान्भिन्नविकीर्णदेहान्

sa rāvaṇaṃ vāraṇahastabāhur; dadarśa dīptodyatabhīmacāpam
pracchādayantaṃ śaravṛṣṭijālais; tān vānarān bhinnavikīrṇadehān

तमालोक्य महातेजा हनूमान्मारुतात्मजा
निवार्य शरजालानि प्रदुद्राव स रावणम्

tam ālokya mahātejā hanūmān mārutātmajā
nivārya śarajālāni pradudrāva sa rāvaṇam

रथं तस्य समासाद्य भुजमुद्यम्य दक्षिणम्
त्रासयन्रावणं धीमान्हनूमान्वाक्यमब्रवीत्

rathaṃ tasya samāsādya bhujam udyamya dakṣiṇam
trāsayan rāvaṇaṃ dhīmān hanūmān vākyam abravīt

देवदानवगन्धर्वा यक्षाश्च सह राक्षसैः
अवध्यत्वात्त्वया भग्ना वानरेभ्यस्तु ते भयम्

devadānavagandharvā yakṣāś ca saha rākṣasaiḥ
avadhyatvāt tvayā bhagnā vānarebhyas tu te bhayam

एष मे दक्षिणो बाहुः पञ्चशाखः समुद्यतः
विधमिष्यति ते देहाद्भूतात्मानं चिरोषितम्

eṣa me dakṣiṇo bāhuḥ pañcaśākhaḥ samudyataḥ
vidhamiṣyati te dehād bhūtātmānaṃ ciroṣitam

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं रावणो भीमविक्रमः
संरक्तनयनः क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्

śrutvā hanūmato vākyaṃ rāvaṇo bhīmavikramaḥ
saṃraktanayanaḥ krodhād idaṃ vacanam abravīt

क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कं स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि
ततस्त्वां ज्ञातिविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर

kṣipraṃ prahara niḥśaṅkaṃ sthirāṃ kīrtim avāpnuhi
tatas tvāṃ jñātivikrāntaṃ nāśayiṣyāmi vānara

रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचोऽब्रवीत्
प्रहृतं हि मया पूर्वमक्षं स्मर सुतं तव

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā vāyusūnur vaco 'bravīt
prahṛtaṃ hi mayā pūrvam akṣaṃ smara sutaṃ tava

एवमुक्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः
आजघानानिलसुतं तलेनोरसि वीर्यवान्

evam ukto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ
ājaghānānilasutaṃ talenorasi vīryavān

स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः
आजघानाभिसंक्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम्

sa talābhihatas tena cacāla ca muhur muhuḥ
ājaghānābhisaṃkruddhas talenaivāmaradviṣam

ततस्तलेनाभिहतो वानरेण महात्मना
दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमिचलेऽचलः

tatas talenābhihato vānareṇa mahātmanā
daśagrīvaḥ samādhūto yathā bhūmicale 'calaḥ

संग्रामे तं तथा दृष्ट्व रावणं तलताडितम्
ऋषयो वानराः सिद्धा नेदुर्देवाः सहासुराः

saṃgrāme taṃ tathā dṛṣṭva rāvaṇaṃ talatāḍitam
ṛṣayo vānarāḥ siddhā nedur devāḥ sahāsurāḥ

अथाश्वस्य महातेजा रावणो वाक्यमब्रवीत्
साधु वानरवीर्येण श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः

athāśvasya mahātejā rāvaṇo vākyam abravīt
sādhu vānaravīryeṇa ślāghanīyo 'si me ripuḥ

रावणेनैवमुक्तस्तु मारुतिर्वाक्यमब्रवीत्
धिगस्तु मम वीर्यं तु यत्त्वं जीवसि रावण

rāvaṇenaivam uktas tu mārutir vākyam abravīt
dhig astu mama vīryaṃ tu yat tvaṃ jīvasi rāvaṇa

सकृत्तु प्रहरेदानीं दुर्बुद्धे किं विकत्थसे
ततस्त्वां मामको मुष्टिर्नयिष्यामि यथाक्षयम्
ततो मारुतिवाक्येन क्रोधस्तस्य तदाज्वलत्

sakṛt tu praharedānīṃ durbuddhe kiṃ vikatthase
tatas tvāṃ māmako muṣṭir nayiṣyāmi yathākṣayam
tato mārutivākyena krodhas tasya tadājvalat

संरक्तनयनो यत्नान्मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम्
पातयामास वेगेन वानरोरसि वीर्यवान्
हनूमान्वक्षसि व्यूधे संचचाल हतः पुनः

saṃraktanayano yatnān muṣṭim udyamya dakṣiṇam
pātayām āsa vegena vānarorasi vīryavān
hanūmān vakṣasi vyūdhe saṃcacāla hataḥ punaḥ

विह्वलं तं तदा दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम्
रथेनातिरथः शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात्

vihvalaṃ taṃ tadā dṛṣṭvā hanūmantaṃ mahābalam
rathenātirathaḥ śīghraṃ nīlaṃ prati samabhyagāt

पन्नगप्रतिमैर्भीमैः परमर्मातिभेदिभिः
शरैरादीपयामास नीलं हरिचमूपतिम्

pannagapratimair bhīmaiḥ paramarmātibhedibhiḥ
śarair ādīpayām āsa nīlaṃ haricamūpatim

स शरौघसमायस्तो नीलः कपिचमूपतिः
करेणैकेन शैलाग्रं रक्षोऽधिपतयेऽसृजत्

sa śaraughasamāyasto nīlaḥ kapicamūpatiḥ
kareṇaikena śailāgraṃ rakṣo'dhipataye 'sṛjat

हनूमानपि तेजस्वी समाश्वस्तो महामनाः
विप्रेक्षमाणो युद्धेप्सुः सरोषमिदमब्रवीत्

hanūmān api tejasvī samāśvasto mahāmanāḥ
viprekṣamāṇo yuddhepsuḥ saroṣam idam abravīt

नीलेन सह संयुक्तं रावणं राक्षसेश्वरम्
अन्येन युध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम्

nīlena saha saṃyuktaṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram
anyena yudhyamānasya na yuktam abhidhāvanam

रावणोऽपि महातेजास्तच्छृङ्गं सप्तभिः शरैः
आजघान सुतीक्ष्णाग्रैस्तद्विकीर्णं पपात ह

rāvaṇo 'pi mahātejās tac chṛṅgaṃ saptabhiḥ śaraiḥ
ājaghāna sutīkṣṇāgrais tad vikīrṇaṃ papāta ha

तद्विकीर्णं गिरेः शृङ्गं दृष्ट्वा हरिचमूपतिः
कालाग्निरिव जज्वाल क्रोधेन परवीरहा

tad vikīrṇaṃ gireḥ śṛṅgaṃ dṛṣṭvā haricamūpatiḥ
kālāgnir iva jajvāla krodhena paravīrahā

सोऽश्वकर्णान्धवान्सालांश्चूतांश्चापि सुपुष्पितान्
अन्यांश्च विविधान्वृक्षान्नीलश्चिक्षेप संयुगे

so 'śvakarṇān dhavān sālāṃś cūtāṃś cāpi supuṣpitān
anyāṃś ca vividhān vṛkṣān nīlaś cikṣepa saṃyuge

स तान्वृक्षान्समासाद्य प्रतिचिच्छेद रावणः
अभ्यवर्षत्सुघोरेण शरवर्षेण पावकिम्

sa tān vṛkṣān samāsādya praticiccheda rāvaṇaḥ
abhyavarṣat sughoreṇa śaravarṣeṇa pāvakim

अभिवृष्टः शरौघेण मेघेनेव महाचलः
ह्रस्वं कृत्वा तदा रूपं ध्वजाग्रे निपपात ह

abhivṛṣṭaḥ śaraugheṇa megheneva mahācalaḥ
hrasvaṃ kṛtvā tadā rūpaṃ dhvajāgre nipapāta ha

पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समवस्थितम्
जज्वाल रावणः क्रोधात्ततो नीलो ननाद ह

pāvakātmajam ālokya dhvajāgre samavasthitam
jajvāla rāvaṇaḥ krodhāt tato nīlo nanāda ha

ध्वजाग्रे धनुषश्चाग्रे किरीटाग्रे च तं हरिम्
लक्ष्मणोऽथ हनूमांश्च दृष्ट्वा रामश्च विस्मिताः

dhvajāgre dhanuṣaś cāgre kirīṭāgre ca taṃ harim
lakṣmaṇo 'tha hanūmāṃś ca dṛṣṭvā rāmaś ca vismitāḥ

रावणोऽपि महातेजाः कपिलाघवविस्मितः
अस्त्रमाहारयामास दीप्तमाग्नेयमद्भुतम्

rāvaṇo 'pi mahātejāḥ kapilāghavavismitaḥ
astram āhārayām āsa dīptam āgneyam adbhutam

ततस्ते चुक्रुशुर्हृष्टा लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः
नीललाघवसंभ्रान्तं दृष्ट्वा रावणमाहवे

tatas te cukruśur hṛṣṭā labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ
nīlalāghavasaṃbhrāntaṃ dṛṣṭvā rāvaṇam āhave

वानराणां च नादेन संरब्धो रावणस्तदा
संभ्रमाविष्टहृदयो न किंचित्प्रत्यपद्यत

vānarāṇāṃ ca nādena saṃrabdho rāvaṇas tadā
saṃbhramāviṣṭahṛdayo na kiṃ cit pratyapadyata

आग्नेयेनाथ संयुक्तं गृहीत्वा रावणः शरम्
ध्वजशीर्षस्थितं नीलमुदैक्षत निशाचरः

āgneyenātha saṃyuktaṃ gṛhītvā rāvaṇaḥ śaram
dhvajaśīrṣasthitaṃ nīlam udaikṣata niśācaraḥ

ततोऽब्रवीन्महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः
कपे लाघवयुक्तोऽसि मायया परयानया

tato 'bravīn mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ
kape lāghavayukto 'si māyayā parayānayā

जीवितं खलु रक्षस्व यदि शक्नोषि वानर
तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसे त्वमनेकशः

jīvitaṃ khalu rakṣasva yadi śaknoṣi vānara
tāni tāny ātmarūpāṇi sṛjase tvam anekaśaḥ

तथापि त्वां मया मुक्तः सायकोऽस्त्रप्रयोजितः
जीवितं परिरक्षन्तं जीविताद्भ्रंशयिष्यति

tathāpi tvāṃ mayā muktaḥ sāyako 'straprayojitaḥ
jīvitaṃ parirakṣantaṃ jīvitād bhraṃśayiṣyati

एवमुक्त्वा महाबाहू रावणो राक्षसेश्वरः
संधाय बाणमस्त्रेण चमूपतिमताडयत्

evam uktvā mahābāhū rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ
saṃdhāya bāṇam astreṇa camūpatim atāḍayat

सोऽस्त्रयुक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितः
निर्दह्यमानः सहसा निपपात महीतले

so 'strayuktena bāṇena nīlo vakṣasi tāḍitaḥ
nirdahyamānaḥ sahasā nipapāta mahītale

पितृमाहात्म्य संयोगादात्मनश्चापि तेजसा
जानुभ्यामपतद्भूमौ न च प्राणैर्व्ययुज्यत

pitṛmāhātmya saṃyogād ātmanaś cāpi tejasā
jānubhyām apatad bhūmau na ca prāṇair vyayujyata

विसंज्ञं वानरं दृष्ट्वा दशग्रीवो रणोत्सुकः
रथेनाम्बुदनादेन सौमित्रिमभिदुद्रुवे

visaṃjñaṃ vānaraṃ dṛṣṭvā daśagrīvo raṇotsukaḥ
rathenāmbudanādena saumitrim abhidudruve

तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वो; विस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम्
अन्वेहि मामेव निशाचरेन्द्र; न वानरांस्त्वं प्रति योद्धुमर्हसि

tam āha saumitrir adīnasattvo; visphārayantaṃ dhanur aprameyam
anvehi mām eva niśācarendra; na vānarāṃs tvaṃ prati yoddhum arhasi

स तस्य वाक्यं परिपूर्णघोषं; ज्याशब्दमुग्रं च निशम्य राजा
आसाद्य सौमित्रिमवस्थितं तं; कोपान्वितं वाक्यमुवाच रक्षः

sa tasya vākyaṃ paripūrṇaghoṣaṃ; jyāśabdam ugraṃ ca niśamya rājā
āsādya saumitrim avasthitaṃ taṃ; kopānvitaṃ vākyam uvāca rakṣaḥ

दिष्ट्यासि मे राघव दृष्टिमार्गं; प्राप्तोऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः
अस्मिन्क्षणे यास्यसि मृत्युदेशं; संसाद्यमानो मम बाणजालैः

diṣṭyāsi me rāghava dṛṣṭimārgaṃ; prāpto 'ntagāmī viparītabuddhiḥ
asmin kṣaṇe yāsyasi mṛtyudeśaṃ; saṃsādyamāno mama bāṇajālaiḥ

तमाह सौमित्रिरविस्मयानो; गर्जन्तमुद्वृत्तसिताग्रदंष्ट्रम्
राजन्न गर्जन्ति महाप्रभावा; विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ

tam āha saumitrir avismayāno; garjantam udvṛttasitāgradaṃṣṭram
rājan na garjanti mahāprabhāvā; vikatthase pāpakṛtāṃ variṣṭha

जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्र; बलं प्रतापं च पराक्रमं च
अवस्थितोऽहं शरचापपाणि;रागच्छ किं मोघविकत्थनेन

jānāmi vīryaṃ tava rākṣasendra; balaṃ pratāpaṃ ca parākramaṃ ca
avasthito 'haṃ śaracāpapāṇir; āgaccha kiṃ moghavikatthanena

स एवमुक्तः कुपितः ससर्ज; रक्षोऽधिपः सप्तशरान्सुपुङ्खान्
ताँल्लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खै;श्चिच्छेद बाणैर्निशिताग्रधारैः

sa evam uktaḥ kupitaḥ sasarja; rakṣo'dhipaḥ saptaśarān supuṅkhān
tām̐l lakṣmaṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhaiś; ciccheda bāṇair niśitāgradhāraiḥ

तान्प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्ता;न्निकृत्तभोगानिव पन्नगेन्द्रान्
लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम; ससर्ज चान्यान्निशितान्पृषत्कान्

tān prekṣamāṇaḥ sahasā nikṛttān; nikṛttabhogān iva pannagendrān
laṅkeśvaraḥ krodhavaśaṃ jagāma; sasarja cānyān niśitān pṛṣatkān

स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं; रामानुजः कार्मुकसंप्रयुक्तम्
क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैः; शरांश्च चिच्छेद न चुक्षुभे च

sa bāṇavarṣaṃ tu vavarṣa tīvraṃ; rāmānujaḥ kārmukasaṃprayuktam
kṣurārdhacandrottamakarṇibhallaiḥ; śarāṃś ca ciccheda na cukṣubhe ca

स लक्ष्मणश्चाशु शराञ्शिताग्रा;न्महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगान्
संधाय चापे ज्वलनप्रकाशा;न्ससर्ज रक्षोऽधिपतेर्वधाय

sa lakṣmaṇaś cāśu śarāñ śitāgrān; mahendravajrāśanitulyavegān
saṃdhāya cāpe jvalanaprakāśān; sasarja rakṣo'dhipater vadhāya

स तान्प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्र;श्छित्त्वा च ताँल्लक्ष्मणमाजघान
शरेण कालाग्निसमप्रभेण; स्वयम्भुदत्तेन ललाटदेशे

sa tān praciccheda hi rākṣasendraś; chittvā ca tām̐l lakṣmaṇam ājaghāna
śareṇa kālāgnisamaprabheṇa; svayambhudattena lalāṭadeśe

स लक्ष्मणो रावणसायकार्त;श्चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य
पुनश्च संज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्रा;च्चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः

sa lakṣmaṇo rāvaṇasāyakārtaś; cacāla cāpaṃ śithilaṃ pragṛhya
punaś ca saṃjñāṃ pratilabhya kṛcchrāc; ciccheda cāpaṃ tridaśendraśatroḥ

निकृत्तचापं त्रिभिराजघान; बाणैस्तदा दाशरथिः शिताग्रैः
स सायकार्तो विचचाल राजा; कृच्छ्राच्च संज्ञां पुनराससाद

nikṛttacāpaṃ tribhir ājaghāna; bāṇais tadā dāśarathiḥ śitāgraiḥ
sa sāyakārto vicacāla rājā; kṛcchrāc ca saṃjñāṃ punar āsasāda

स कृत्तचापः शरताडितश्च; स्वेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः
जग्राह शक्तिं समुदग्रशक्तिः; स्वयम्भुदत्तां युधि देवशत्रुः

sa kṛttacāpaḥ śaratāḍitaś ca; svedārdragātro rudhirāvasiktaḥ
jagrāha śaktiṃ samudagraśaktiḥ; svayambhudattāṃ yudhi devaśatruḥ

स तां विधूमानलसंनिकाशां; वित्रासनीं वानरवाहिनीनाम्
चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं; सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः

sa tāṃ vidhūmānalasaṃnikāśāṃ; vitrāsanīṃ vānaravāhinīnām
cikṣepa śaktiṃ tarasā jvalantīṃ; saumitraye rākṣasarāṣṭranāthaḥ

तामापतन्तीं भरतानुजोऽस्त्रै;र्जघान बाणैश्च हुताग्निकल्पैः
तथापि सा तस्य विवेश शक्ति;र्भुजान्तरं दाशरथेर्विशालम्

tām āpatantīṃ bharatānujo 'strair; jaghāna bāṇaiś ca hutāgnikalpaiḥ
tathāpi sā tasya viveśa śaktir; bhujāntaraṃ dāśarather viśālam

शक्त्या ब्राम्या तु सौमित्रिस्ताडितस्तु स्तनान्तरे
विष्णोरचिन्त्यं स्वं भागमात्मानं प्रत्यनुस्मरत्

śaktyā brāmyā tu saumitris tāḍitas tu stanāntare
viṣṇor acintyaṃ svaṃ bhāgam ātmānaṃ pratyanusmarat

ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं देवकण्टकः
तं पीडयित्वा बाहुभ्यामप्रभुर्लङ्घनेऽभवत्

tato dānavadarpaghnaṃ saumitriṃ devakaṇṭakaḥ
taṃ pīḍayitvā bāhubhyām aprabhur laṅghane 'bhavat

हिमवान्मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यं वा सहामरैः
शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न संख्ये भरतानुजः

himavān mandaro merus trailokyaṃ vā sahāmaraiḥ
śakyaṃ bhujābhyām uddhartuṃ na saṃkhye bharatānujaḥ

अथैनं वैष्णवं भागं मानुषं देहमास्थितम्
विसंज्ञं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रावणो विस्मितोऽभवत्

athainaṃ vaiṣṇavaṃ bhāgaṃ mānuṣaṃ deham āsthitam
visaṃjñaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāvaṇo vismito 'bhavat

अथ वायुसुतः क्रुद्धो रावणं समभिद्रवत्
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना

atha vāyusutaḥ kruddho rāvaṇaṃ samabhidravat
ājaghānorasi kruddho vajrakalpena muṣṭinā

तेन मुष्टिप्रहारेण रावणो राक्षसेश्वरः
जानुभ्यामपतद्भूमौ चचाल च पपात च

tena muṣṭiprahāreṇa rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ
jānubhyām apatad bhūmau cacāla ca papāta ca

विसंज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम्
ऋषयो वानराश्चैव नेदुर्देवाः सवासवाः

visaṃjñaṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā samare bhīmavikramam
ṛṣayo vānarāś caiva nedur devāḥ savāsavāḥ

हनूमानपि तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम्
अनयद्राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम्

hanūmān api tejasvī lakṣmaṇaṃ rāvaṇārditam
anayad rāghavābhyāśaṃ bāhubhyāṃ parigṛhya tam

वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः
शत्रूणामप्रकम्प्योऽपि लघुत्वमगमत्कपेः

vāyusūnoḥ suhṛttvena bhaktyā paramayā ca saḥ
śatrūṇām aprakampyo 'pi laghutvam agamat kapeḥ

तं समुत्सृज्य सा शक्तिः सौमित्रिं युधि दुर्जयम्
रावणस्य रथे तस्मिन्स्थानं पुनरुपागमत्

taṃ samutsṛjya sā śaktiḥ saumitriṃ yudhi durjayam
rāvaṇasya rathe tasmin sthānaṃ punar upāgamat

रावणोऽपि महातेजाः प्राप्य संज्ञां महाहवे
आददे निशितान्बाणाञ्जग्राह च महद्धनुः

rāvaṇo 'pi mahātejāḥ prāpya saṃjñāṃ mahāhave
ādade niśitān bāṇāñ jagrāha ca mahad dhanuḥ

आश्वस्तश्च विशल्यश्च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः
विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानं प्रत्यनुस्मरन्

āśvastaś ca viśalyaś ca lakṣmaṇaḥ śatrusūdanaḥ
viṣṇor bhāgam amīmāṃsyam ātmānaṃ pratyanusmaran

निपातितमहावीरां वानराणां महाचमूम्
राघवस्तु रणे दृष्ट्वा रावणं समभिद्रवत्

nipātitamahāvīrāṃ vānarāṇāṃ mahācamūm
rāghavas tu raṇe dṛṣṭvā rāvaṇaṃ samabhidravat

अथैनमुपसंगम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्
मम पृष्ठं समारुह्य रक्षसं शास्तुमर्हसि

athainam upasaṃgamya hanūmān vākyam abravīt
mama pṛṣṭhaṃ samāruhya rakṣasaṃ śāstum arhasi

तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम्
आरोहत्सहसा शूरो हनूमन्तं महाकपिम्
रथस्थं रावणं संख्ये ददर्श मनुजाधिपः

tac chrutvā rāghavo vākyaṃ vāyuputreṇa bhāṣitam
ārohat sahasā śūro hanūmantaṃ mahākapim
rathasthaṃ rāvaṇaṃ saṃkhye dadarśa manujādhipaḥ

तमालोक्य महातेजाः प्रदुद्राव स राघवः
वैरोचनमिव क्रुद्धो विष्णुरभ्युद्यतायुधः

tam ālokya mahātejāḥ pradudrāva sa rāghavaḥ
vairocanam iva kruddho viṣṇur abhyudyatāyudhaḥ

ज्याशब्दमकरोत्तीव्रं वज्रनिष्पेषनिस्वनम्
गिरा गम्भीरया रामो राक्षसेन्द्रमुवाच ह

jyāśabdam akarot tīvraṃ vajraniṣpeṣanisvanam
girā gambhīrayā rāmo rākṣasendram uvāca ha

तिष्ठ तिष्ठ मम त्वं हि कृत्वा विप्रियमीदृशम्
क्व नु राक्षसशार्दूल गतो मोक्षमवाप्स्यसि

tiṣṭha tiṣṭha mama tvaṃ hi kṛtvā vipriyam īdṛśam
kva nu rākṣasaśārdūla gato mokṣam avāpsyasi

यदीन्द्रवैवस्वत भास्करान्वा; स्वयम्भुवैश्वानरशंकरान्वा
गमिष्यसि त्वं दश वा दिशो वा; तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे

yadīndravaivasvata bhāskarān vā; svayambhuvaiśvānaraśaṃkarān vā
gamiṣyasi tvaṃ daśa vā diśo vā; tathāpi me nādya gato vimokṣyase

यश्चैष शक्त्याभिहतस्त्वयाद्य; इच्छन्विषादं सहसाभ्युपेतः
स एष रक्षोगणराज मृत्युः; सपुत्रदारस्य तवाद्य युद्धे

yaś caiṣa śaktyābhihatas tvayādya; icchan viṣādaṃ sahasābhyupetaḥ
sa eṣa rakṣogaṇarāja mṛtyuḥ; saputradārasya tavādya yuddhe

राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाकपिम्
आजघान शरैस्तीक्ष्णैः कालानलशिखोपमैः

rāghavasya vacaḥ śrutvā rākṣasendro mahākapim
ājaghāna śarais tīkṣṇaiḥ kālānalaśikhopamaiḥ

राक्षसेनाहवे तस्य ताडितस्यापि सायकैः
स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजो व्यवर्धत

rākṣasenāhave tasya tāḍitasyāpi sāyakaiḥ
svabhāvatejoyuktasya bhūyas tejo vyavardhata

ततो रामो महातेजा रावणेन कृतव्रणम्
दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं क्रोधस्य वशमेयिवान्

tato rāmo mahātejā rāvaṇena kṛtavraṇam
dṛṣṭvā plavagaśārdūlaṃ krodhasya vaśam eyivān

तस्याभिसंक्रम्य रथं सचक्रं; साश्वध्वजच्छत्रमहापताकम्
ससारथिं साशनिशूलखड्गं; रामः प्रचिच्छेद शरैः सुपुङ्खैः

tasyābhisaṃkramya rathaṃ sacakraṃ; sāśvadhvajacchatramahāpatākam
sasārathiṃ sāśaniśūlakhaḍgaṃ; rāmaḥ praciccheda śaraiḥ supuṅkhaiḥ

अथेन्द्रशत्रुं तरसा जघान; बाणेन वज्राशनिसंनिभेन
भुजान्तरे व्यूढसुजातरूपे; वज्रेण मेरुं भगवानिवेन्द्रः

athendraśatruṃ tarasā jaghāna; bāṇena vajrāśanisaṃnibhena
bhujāntare vyūḍhasujātarūpe; vajreṇa meruṃ bhagavān ivendraḥ

यो वज्रपाताशनिसंनिपाता;न्न चुक्षुभे नापि चचाल राजा
स रामबाणाभिहतो भृशार्त;श्चचाल चापं च मुमोच वीरः

yo vajrapātāśanisaṃnipātān; na cukṣubhe nāpi cacāla rājā
sa rāmabāṇābhihato bhṛśārtaś; cacāla cāpaṃ ca mumoca vīraḥ

तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य रामः; समाददे दीप्तमथार्धचन्द्रम्
तेनार्कवर्णं सहसा किरीटं; चिच्छेद रक्षोऽधिपतेर्महात्माः

taṃ vihvalantaṃ prasamīkṣya rāmaḥ; samādade dīptam athārdhacandram
tenārkavarṇaṃ sahasā kirīṭaṃ; ciccheda rakṣo'dhipater mahātmāḥ

तं निर्विषाशीविषसंनिकाशं; शान्तार्चिषं सूर्यमिवाप्रकाशम्
गतश्रियं कृत्तकिरीटकूट;मुवाच रामो युधि राक्षसेन्द्रम्

taṃ nirviṣāśīviṣasaṃnikāśaṃ; śāntārciṣaṃ sūryam ivāprakāśam
gataśriyaṃ kṛttakirīṭakūṭam; uvāca rāmo yudhi rākṣasendram

कृतं त्वया कर्म महत्सुभीमं; हतप्रवीरश्च कृतस्त्वयाहम्
तस्मात्परिश्रान्त इति व्यवस्य; न त्वं शरैर्मृत्युवशं नयामि

kṛtaṃ tvayā karma mahat subhīmaṃ; hatapravīraś ca kṛtas tvayāham
tasmāt pariśrānta iti vyavasya; na tvaṃ śarair mṛtyuvaśaṃ nayāmi

स एवमुक्तो हतदर्पहर्षो; निकृत्तचापः स हताश्वसूतः
शरार्दितः कृत्तमहाकिरीटो; विवेश लङ्कां सहसा स्म राजा

sa evam ukto hatadarpaharṣo; nikṛttacāpaḥ sa hatāśvasūtaḥ
śarārditaḥ kṛttamahākirīṭo; viveśa laṅkāṃ sahasā sma rājā

तस्मिन्प्रविष्टे रजनीचरेन्द्रे; महाबले दानवदेवशत्रौ
हरीन्विशल्यान्सहलक्ष्मणेन; चकार रामः परमाहवाग्रे

tasmin praviṣṭe rajanīcarendre; mahābale dānavadevaśatrau
harīn viśalyān sahalakṣmaṇena; cakāra rāmaḥ paramāhavāgre

तस्मिन्प्रभग्ने त्रिदशेन्द्रशत्रौ; सुरासुरा भूतगणा दिशश्च
ससागराः सर्षिमहोरगाश्च; तथैव भूम्यम्बुचराश्च हृष्टाः

tasmin prabhagne tridaśendraśatrau; surāsurā bhūtagaṇā diśaś ca
sasāgarāḥ sarṣimahoragāś ca; tathaiva bhūmyambucarāś ca hṛṣṭāḥ