Yuddha Kanda, sarga 49

ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान्
किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह

tato rāmo mahātejā dhanur ādāya vīryavān
kirīṭinaṃ mahākāyaṃ kumbhakarṇaṃ dadarśa ha

तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम्
क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं प्रभुम्

taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ parvatākāradarśanam
kramamāṇam ivākāśaṃ purā nārāyaṇaṃ prabhum

सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्
दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः

satoyāmbudasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam
dṛṣṭvā punaḥ pradudrāva vānarāṇāṃ mahācamūḥ

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसं
सविस्मयमिदं रामो विभीषणमुवाच ह

vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vardhamānaṃ ca rākṣasaṃ
savismayam idaṃ rāmo vibhīṣaṇam uvāca ha

कोऽसौ पर्वतसंकशः किरीटी हरिलोचनः
लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युदिव तोयदः

ko 'sau parvatasaṃkaśaḥ kirīṭī harilocanaḥ
laṅkāyāṃ dṛśyate vīraḥ savidyud iva toyadaḥ

पृथिव्याः केतुभूतोऽसौ महानेकोऽत्र दृश्यते
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः

pṛthivyāḥ ketubhūto 'sau mahān eko 'tra dṛśyate
yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve vidravanti tatas tataḥ

आचक्ष्व मे महान्कोऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः
न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन

ācakṣva me mahān ko 'sau rakṣo vā yadi vāsuraḥ
na mayaivaṃvidhaṃ bhūtaṃ dṛṣṭapūrvaṃ kadā cana

स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकारिणा
विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत्

sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇākliṣṭakāriṇā
vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ kākutstham idam abravīt

येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः
सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान्

yena vaivasvato yuddhe vāsavaś ca parājitaḥ
saiṣa viśravasaḥ putraḥ kumbhakarṇaḥ pratāpavān

एतेन देवा युधि दानवाश्च; यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश्च
गन्धर्वविद्याधरकिंनराश्च; सहस्रशो राघव संप्रभग्नाः

etena devā yudhi dānavāś ca; yakṣā bhujaṃgāḥ piśitāśanāś ca
gandharvavidyādharakiṃnarāś ca; sahasraśo rāghava saṃprabhagnāḥ

शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम्
हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालोऽयमिति मोहिताः

śūlapāṇiṃ virūpākṣaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam
hantuṃ na śekus tridaśāḥ kālo 'yam iti mohitāḥ

प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः
अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम्

prakṛtyā hy eṣa tejasvī kumbhakarṇo mahābalaḥ
anyeṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ varadānakṛtaṃ balam

एतेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना
भक्षितानि सहस्राणि सत्त्वानां सुबहून्यपि

etena jātamātreṇa kṣudhārtena mahātmanā
bhakṣitāni sahasrāṇi sattvānāṃ subahūny api

तेषु संभक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः
यान्ति स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन्

teṣu saṃbhakṣyamāṇeṣu prajā bhayanipīḍitāḥ
yānti sma śaraṇaṃ śakraṃ tam apy arthaṃ nyavedayan

स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो; जघान वज्रेण शितेन वज्री
स शक्रवज्राभिहतो महात्मा; चचाल कोपाच्च भृशं ननाद

sa kumbhakarṇaṃ kupito mahendro; jaghāna vajreṇa śitena vajrī
sa śakravajrābhihato mahātmā; cacāla kopāc ca bhṛśaṃ nanāda

तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य धीमतः
श्रुत्वा निनादं वित्रस्ता भूयो भूमिर्वितत्रसे

tasya nānadyamānasya kumbhakarṇasya dhīmataḥ
śrutvā ninādaṃ vitrastā bhūyo bhūmir vitatrase

ततः कोपान्महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः
विकृष्यैरावताद्दन्तं जघानोरसि वासवम्

tataḥ kopān mahendrasya kumbhakarṇo mahābalaḥ
vikṛṣyairāvatād dantaṃ jaghānorasi vāsavam

कुम्भकर्णप्रहारार्तो विचचाल स वासवः
ततो विषेदुः सहसा देवब्रह्मर्षिदानवाः

kumbhakarṇaprahārārto vicacāla sa vāsavaḥ
tato viṣeduḥ sahasā devabrahmarṣidānavāḥ

प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयम्भुवः
कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः
प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम्

prajābhiḥ saha śakraś ca yayau sthānaṃ svayambhuvaḥ
kumbhakarṇasya daurātmyaṃ śaśaṃsus te prajāpateḥ
prajānāṃ bhakṣaṇaṃ cāpi devānāṃ cāpi dharṣaṇam

एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः
अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति

evaṃ prajā yadi tv eṣa bhakṣayiṣyati nityaśaḥ
acireṇaiva kālena śūnyo loko bhaviṣyati

वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः
रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह

vāsavasya vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ
rakṣāṃsy āvāhayām āsa kumbhakarṇaṃ dadarśa ha

कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः
दृष्ट्वा निश्वस्य चैवेदं स्वयम्भूरिदमब्रवीत्

kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva vitatrāsa prajāpatiḥ
dṛṣṭvā niśvasya caivedaṃ svayambhūr idam abravīt

ध्रुवं लोकविनाशाय पौरस्त्येनासि निर्मितः
तस्मात्त्वमद्य प्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसि
ब्रह्मशापाभिभूतोऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः

dhruvaṃ lokavināśāya paurastyenāsi nirmitaḥ
tasmāt tvam adya prabhṛti mṛtakalpaḥ śayiṣyasi
brahmaśāpābhibhūto 'tha nipapātāgrataḥ prabhoḥ

ततः परमसंभ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत्
विवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते

tataḥ paramasaṃbhrānto rāvaṇo vākyam abravīt
vivṛddhaḥ kāñcano vṛkṣaḥ phalakāle nikṛtyate

न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते
न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येष न संशयः
कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा

na naptāraṃ svakaṃ nyāyyaṃ śaptum evaṃ prajāpate
na mithyāvacanaś ca tvaṃ svapsyaty eṣa na saṃśayaḥ
kālas tu kriyatām asya śayane jāgare tathā

रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयम्भूरिदमब्रवीत्
शयिता ह्येष षण्मासानेकाहं जागरिष्यति

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā svayambhūr idam abravīt
śayitā hy eṣa ṣaṇ māsān ekāhaṃ jāgariṣyati

एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन्भूमिं बुभुक्षितः
व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान्संक्रुद्ध इव पावकः

ekenāhnā tv asau vīraś caran bhūmiṃ bubhukṣitaḥ
vyāttāsyo bhakṣayel lokān saṃkruddha iva pāvakaḥ

सोऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत्
त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा संप्रति रावणः

so 'sau vyasanam āpannaḥ kumbhakarṇam abodhayat
tvatparākramabhītaś ca rājā saṃprati rāvaṇaḥ

स एष निर्गतो वीरः शिबिराद्भीमविक्रमः
वानरान्भृशसंक्रुद्धो भक्षयन्परिधावति

sa eṣa nirgato vīraḥ śibirād bhīmavikramaḥ
vānarān bhṛśasaṃkruddho bhakṣayan paridhāvati

कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयो विप्रदुद्रुवुः
कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः

kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva harayo vipradudruvuḥ
katham enaṃ raṇe kruddhaṃ vārayiṣyanti vānarāḥ

उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत्समुच्छ्रितम्
इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः

ucyantāṃ vānarāḥ sarve yantram etat samucchritam
iti vijñāya harayo bhaviṣyantīha nirbhayāḥ

विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत्सुमुखोद्गतम्
उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hetumat sumukhodgatam
uvāca rāghavo vākyaṃ nīlaṃ senāpatiṃ tadā

गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके
द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चाप्यथ संक्रमान्

gaccha sainyāni sarvāṇi vyūhya tiṣṭhasva pāvake
dvārāṇy ādāya laṅkāyāś caryāś cāpy atha saṃkramān

शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहरन्
तिष्ठन्तु वानराः सर्वे सायुधाः शैलपाणयः

śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃś ca śilāś cāpy upasaṃharan
tiṣṭhantu vānarāḥ sarve sāyudhāḥ śailapāṇayaḥ

राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः
शशास वानरानीकं यथावत्कपिकुञ्जरः

rāghaveṇa samādiṣṭo nīlo haricamūpatiḥ
śaśāsa vānarānīkaṃ yathāvat kapikuñjaraḥ

ततो गवाक्षः शरभो हनुमानङ्गदो नलः
शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः

tato gavākṣaḥ śarabho hanumān aṅgado nalaḥ
śailaśṛṅgāṇi śailābhā gṛhītvā dvāram abhyayuḥ

ततो हरीणां तदनीकमुग्रं; रराज शैलोद्यतवृक्षहस्तम्
गिरेः समीपानुगतं यथैव; महन्महाम्भोधरजालमुग्रम्

tato harīṇāṃ tad anīkam ugraṃ; rarāja śailodyatavṛkṣahastam
gireḥ samīpānugataṃ yathaiva; mahan mahāmbhodharajālam ugram