Yuddha Kanda, sarga 51

तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम्
कुम्भकर्णो बभाषेऽथ वचनं प्रजहास च

tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam
kumbhakarṇo babhāṣe 'tha vacanaṃ prajahāsa ca

दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये
हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया

dṛṣṭo doṣo hi yo 'smābhiḥ purā mantravinirṇaye
hiteṣv anabhiyuktena so 'yam āsāditas tvayā

शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः
निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः

śīghraṃ khalv abhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ
nirayeṣv eva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ

प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम्
केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः

prathamaṃ vai mahārāja kṛtyam etad acintitam
kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ

यः पश्चात्पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः
पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ

yaḥ paścāt pūrvakāryāṇi kuryād aiśvaryam āsthitaḥ
pūrvaṃ cottarakāryāṇi na sa veda nayānayau

देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत्
क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव

deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat
kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣy aprayateṣv iva

त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपश्यति
सचिवैः समयं कृत्वा स सभ्ये वर्तते पथि

trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapaśyati
sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa sabhye vartate pathi

यथागमं च यो राजा समयं विचिकीर्षति
बुध्यते सचिवान्बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति

yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ vicikīrṣati
budhyate sacivān buddhyā suhṛdaś cānupaśyati

धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वा रक्षसां पते
भजते पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः

dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca sarvān vā rakṣasāṃ pate
bhajate puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ

त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते
राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम्

triṣu caiteṣu yac chreṣṭhaṃ śrutvā tan nāvabudhyate
rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam

उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं काले च विक्रमम्
योगं च रक्षसां श्रेष्ठ तावुभौ च नयानयौ

upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ kāle ca vikramam
yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāv ubhau ca nayānayau

काले धर्मार्थकामान्यः संमन्त्र्य सचिवैः सह
निषेवेतात्मवाँल्लोके न स व्यसनमाप्नुयात्

kāle dharmārthakāmān yaḥ saṃmantrya sacivaiḥ saha
niṣevetātmavām̐l loke na sa vyasanam āpnuyāt

हितानुबन्धमालोक्य कार्याकार्यमिहात्मनः
राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैः सह जीवति

hitānubandham ālokya kāryākāryam ihātmanaḥ
rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivaiḥ saha jīvati

अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान्पुरुषाः पशुबुद्धयः
प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः

anabhijñāya śāstrārthān puruṣāḥ paśubuddhayaḥ
prāgalbhyād vaktum icchanti mantreṣv abhyantarīkṛtāḥ

अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यमहितं वचः
अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम्

aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ na kāryam ahitaṃ vacaḥ
arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyam icchatām

अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः
अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषणाः

ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyāj jalpanti ye narāḥ
avekṣya mantrabāhyās te kartavyāḥ kṛtyadūṣaṇāḥ

विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः
विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः

vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhir budhaiḥ
viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ

तान्भर्ता मित्रसंकाशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये
व्यवहारेण जानीयात्सचिवानुपसंहितान्

tān bhartā mitrasaṃkāśān amitrān mantranirṇaye
vyavahāreṇa jānīyāt sacivān upasaṃhitān

चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः
छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः

capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ
chidram anye prapadyante krauñcasya kham iva dvijāḥ

यो हि शत्रुमवज्ञाय नात्मानमभिरक्षति
अवाप्नोति हि सोऽनर्थान्स्थानाच्च व्यवरोप्यते

yo hi śatrum avajñāya nātmānam abhirakṣati
avāpnoti hi so 'narthān sthānāc ca vyavaropyate

तत्तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम्
भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश्चैनमुवाच ह

tat tu śrutvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇasya bhāṣitam
bhrukuṭiṃ caiva saṃcakre kruddhaś cainam uvāca ha

मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशासति
किमेवं वाक्श्रमं कृत्वा काले युक्तं विधीयताम्

mānyo gurur ivācāryaḥ kiṃ māṃ tvam anuśāsati
kim evaṃ vākśramaṃ kṛtvā kāle yuktaṃ vidhīyatām

विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वा बलवीर्याश्रयेण वा
नाभिपन्नमिदानीं यद्व्यर्थास्तस्य पुनः कृथाः

vibhramāc cittamohād vā balavīryāśrayeṇa vā
nābhipannam idānīṃ yad vyarthās tasya punaḥ kṛthāḥ

अस्मिन्काले तु यद्युक्तं तदिदानीं विधीयताम्
ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु

asmin kāle tu yad yuktaṃ tad idānīṃ vidhīyatām
mamāpanayajaṃ doṣaṃ vikrameṇa samīkuru

यदि खल्वस्ति मे स्नेहो भ्रातृत्वं वावगच्छसि
यदि वा कार्यमेतत्ते हृदि कार्यतमं मतम्

yadi khalv asti me sneho bhrātṛtvaṃ vāvagacchasi
yadi vā kāryam etat te hṛdi kāryatamaṃ matam

स सुहृद्यो विपन्नार्थं दीनमभ्यवपद्यते
स बन्धुर्योऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते

sa suhṛdyo vipannārthaṃ dīnam abhyavapadyate
sa bandhur yo 'panīteṣu sāhāyyāyopakalpate

तमथैवं ब्रुवाणं तु वचनं धीरदारुणम्
रुष्टोऽयमिति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णमुवाच ह

tam athaivaṃ bruvāṇaṃ tu vacanaṃ dhīradāruṇam
ruṣṭo 'yam iti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇam uvāca ha

अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम्
कुम्भकर्णः शनैर्वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन्

atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam
kumbhakarṇaḥ śanair vākyaṃ babhāṣe parisāntvayan

अलं राक्षसराजेन्द्र संतापमुपपद्य ते
रोषं च संपरित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि

alaṃ rākṣasarājendra saṃtāpam upapadya te
roṣaṃ ca saṃparityajya svastho bhavitum arhasi

नैतन्मनसि कर्तव्व्यं मयि जीवति पार्थिव
तमहं नाशयिष्यामि यत्कृते परितप्यसे

naitan manasi kartavvyaṃ mayi jīvati pārthiva
tam ahaṃ nāśayiṣyāmi yatkṛte paritapyase

अवश्यं तु हितं वाच्यं सर्वावस्थं मया तव
बन्धुभावादभिहितं भ्रातृस्नेहाच्च पार्थिव

avaśyaṃ tu hitaṃ vācyaṃ sarvāvasthaṃ mayā tava
bandhubhāvād abhihitaṃ bhrātṛsnehāc ca pārthiva

सदृशं यत्तु कालेऽस्मिन्कर्तुं स्निग्धेन बन्धुना
शत्रूणां कदनं पश्य क्रियमाणं मया रणे

sadṛśaṃ yat tu kāle 'smin kartuṃ snigdhena bandhunā
śatrūṇāṃ kadanaṃ paśya kriyamāṇaṃ mayā raṇe

अद्य पश्य महाबाहो मया समरमूर्धनि
हते रामे सह भ्रात्रा द्रवन्तीं हरिवाहिनीम्

adya paśya mahābāho mayā samaramūrdhani
hate rāme saha bhrātrā dravantīṃ harivāhinīm

अद्य रामस्य तद्दृष्ट्वा मयानीतं रणाच्छिरः
सुखीभव महाबाहो सीता भवतु दुःखिता

adya rāmasya tad dṛṣṭvā mayānītaṃ raṇāc chiraḥ
sukhībhava mahābāho sītā bhavatu duḥkhitā

अद्य रामस्य पश्यन्तु निधनं सुमहत्प्रियम्
लङ्कायां राक्षसाः सर्वे ये ते निहतबान्धवाः

adya rāmasya paśyantu nidhanaṃ sumahat priyam
laṅkāyāṃ rākṣasāḥ sarve ye te nihatabāndhavāḥ

अद्य शोकपरीतानां स्वबन्धुवधकारणात्
शत्रोर्युधि विनाशेन करोम्यस्रप्रमार्जनम्

adya śokaparītānāṃ svabandhuvadhakāraṇāt
śatror yudhi vināśena karomy asrapramārjanam

अद्य पर्वतसंकाशं ससूर्यमिव तोयदम्
विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्

adya parvatasaṃkāśaṃ sasūryam iva toyadam
vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavageśvaram

न परः प्रेषणीयस्ते युद्धायातुल विक्रम
अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबल

na paraḥ preṣaṇīyas te yuddhāyātula vikrama
aham utsādayiṣyāmi śatrūṃs tava mahābala

यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ
तानहं योधयिष्यामि कुबेर वरुणावपि

yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau
tān ahaṃ yodhayiṣyāmi kubera varuṇāv api

गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाच्च पुरंदरः

girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me
nardatas tīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyāc ca puraṃdaraḥ

अथ वा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्गतस्तरसा रिपून्
न मे प्रतिमुखे कश्चिच्छक्तः स्थातुं जिजीविषुः

atha vā tyaktaśastrasya mṛdgatas tarasā ripūn
na me pratimukhe kaś cic chaktaḥ sthātuṃ jijīviṣuḥ

नैव शक्त्या न गदया नासिना न शितैः शरैः
हस्ताभ्यामेव संरब्धो हनिष्याम्यपि वज्रिणम्

naiva śaktyā na gadayā nāsinā na śitaiḥ śaraiḥ
hastābhyām eva saṃrabdho haniṣyāmy api vajriṇam

यदि मे मुष्टिवेगं स राघवोऽद्य सहिष्यति
ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य ते

yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo 'dya sahiṣyati
tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya te

चिन्तया बाध्यसे राजन्किमर्थं मयि तिष्ठति
सोऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः

cintayā bādhyase rājan kimarthaṃ mayi tiṣṭhati
so 'haṃ śatruvināśāya tava niryātum udyataḥ

मुञ्च रामाद्भयं राजन्हनिष्यामीह संयुगे
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम्
असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद्यशः

muñca rāmād bhayaṃ rājan haniṣyāmīha saṃyuge
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam
asādhāraṇam icchāmi tava dātuṃ mahad yaśaḥ

वधेन ते दाशरथेः सुखावहं; सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि
निहत्य रामं सहलक्ष्मणेन; खादामि सर्वान्हरियूथमुख्यान्

vadhena te dāśaratheḥ sukhāvahaṃ; sukhaṃ samāhartum ahaṃ vrajāmi
nihatya rāmaṃ sahalakṣmaṇena; khādāmi sarvān hariyūthamukhyān

रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं; कुरुष्व कृत्यानि विनीयतां ज्वरः
मयाद्य रामे गमिते यमक्षयं; चिराय सीता वशगा भविष्यति

ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ; kuruṣva kṛtyāni vinīyatāṃ jvaraḥ
mayādya rāme gamite yamakṣayaṃ; cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati