Yuddha Kanda, sarga 52

तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः
कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः

tad uktam atikāyasya balino bāhuśālinaḥ
kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ

कुम्भकर्णकुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः
अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम्

kumbhakarṇakule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ
avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum

न हि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ
त्वं तु कैशोरकाद्धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि

na hi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau
tvaṃ tu kaiśorakād dhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktum icchasi

स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविभागवित्
आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभ

sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavibhāgavit
ātmanaś ca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabha

यत्तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना
अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः

yat tu śakyaṃ balavatā kartuṃ prākṛtabuddhinā
anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāt tādṛśaṃ budhaḥ

यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान्
अनुबोद्धुं स्वभावेन न हि लक्षणमस्ति ते

yāṃs tu dharmārthakāmāṃs tvaṃ bravīṣi pṛthag āśrayān
anuboddhuṃ svabhāvena na hi lakṣaṇam asti te

कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम्
श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम्

karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojanam
śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām

निःश्रेयस फलावेव धर्मार्थावितरावपि
अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलं च प्रत्यवायिकम्

niḥśreyasa phalāv eva dharmārthāv itarāv api
adharmānarthayoḥ prāptiḥ phalaṃ ca pratyavāyikam

ऐहलौकिकपारत्र्यं कर्म पुम्भिर्निषेव्यते
कर्माण्यपि तु कल्प्यानि लभते काममास्थितः

aihalaukikapāratryaṃ karma pumbhir niṣevyate
karmāṇy api tu kalpyāni labhate kāmam āsthitaḥ

तत्र कॢप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः
शत्रौ हि साहसं यत्स्यात्किमिवात्रापनीयते

tatra kḷptam idaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ
śatrau hi sāhasaṃ yat syāt kim ivātrāpanīyate

एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्रकृतस्त्वया
तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च

ekasyaivābhiyāne tu hetur yaḥ prakṛtas tvayā
tatrāpy anupapannaṃ te vakṣyāmi yad asādhu ca

येन पूर्वं जनस्थाने बहवोऽतिबला हताः
राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि

yena pūrvaṃ janasthāne bahavo 'tibalā hatāḥ
rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ katham eko jayiṣyasi

ये पुरा निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः
राक्षसांस्तान्पुरे सर्वान्भीतानद्यापि पश्यसि

ye purā nirjitās tena janasthāne mahaujasaḥ
rākṣasāṃs tān pure sarvān bhītān adyāpi paśyasi

तं सिंहमिव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम्
सर्पं सुप्तमिवाबुद्ध्या प्रबोधयितुमिच्छसि

taṃ siṃham iva saṃkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam
sarpaṃ suptam ivābuddhyā prabodhayitum icchasi

ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम्
कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति

jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam
kas taṃ mṛtyum ivāsahyam āsādayitum arhati

संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने
एकस्य गमनं तत्र न हि मे रोचते तव

saṃśayastham idaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane
ekasya gamanaṃ tatra na hi me rocate tava

हीनार्थस्तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतो यथा
निश्चितं जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति

hīnārthas tu samṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛto yathā
niścitaṃ jīvitatyāge vaśam ānetum icchati

यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम
कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः

yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama
katham āśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ

एवमुक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः
उवाच रक्षसां मध्ये रावणो लोकरावणम्

evam uktvā tu saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ
uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇo lokarāvaṇam

लब्ध्वा पुनस्तां वैदेहीं किमर्थं त्वं प्रजल्पसि
यदेच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति

labdhvā punas tāṃ vaidehīṃ kimarthaṃ tvaṃ prajalpasi
yadecchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati

दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः
रुचितश्चेत्स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तं शृणु

dṛṣṭaḥ kaś cid upāyo me sītopasthānakārakaḥ
rucitaś cet svayā buddhyā rākṣaseśvara taṃ śṛṇu

अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः
पञ्चरामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय

ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ
pañcarāmavadhāyaite niryāntīty avaghoṣaya

ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः
जेष्यामो यदि ते शत्रून्नोपायैः कृत्यमस्ति नः

tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmas tasya yatnataḥ
jeṣyāmo yadi te śatrūn nopāyaiḥ kṛtyam asti naḥ

अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः
ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत्समीक्षितुम्

atha jīvati naḥ śatrur vayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ
tataḥ samabhipatsyāmo manasā yat samīkṣitum

वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः
विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः

vayaṃ yuddhād ihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ
vidārya svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śitaiḥ

भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः
तव पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः काम प्रपूरय

bhakṣito rāghavo 'smābhir lakṣmaṇaś ceti vādinaḥ
tava pādau grahīṣyāmas tvaṃ naḥ kāma prapūraya

ततोऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव
हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः

tato 'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva
hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ

प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिंदम
भोगांश्च परिवारांश्च कामांश्च वसुदापय

prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvam ariṃdama
bhogāṃś ca parivārāṃś ca kāmāṃś ca vasudāpaya

ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम्
पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब

tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇām anulepanam
peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba

ततोऽस्मिन्बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते
प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वय
धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय

tato 'smin bahulībhūte kaulīne sarvato gate
praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvaya
dhanadhānyaiś ca kāmaiś ca ratnaiś caināṃ pralobhaya

अनयोपधया राजन्भयशोकानुबन्धया
अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति

anayopadhayā rājan bhayaśokānubandhayā
akāmā tvadvaśaṃ sītā naṣṭanāthā gamiṣyati

रञ्जनीयं हि भर्तारं विनष्टमवगम्य सा
नैराश्यात्स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते

rañjanīyaṃ hi bhartāraṃ vinaṣṭam avagamya sā
nairāśyāt strīlaghutvāc ca tvadvaśaṃ pratipatsyate

सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्षिता
त्वय्यधीनः सुखं ज्ञात्वा सर्वथोपगमिष्यति

sā purā sukhasaṃvṛddhā sukhārhā duḥkhakarṣitā
tvayy adhīnaḥ sukhaṃ jñātvā sarvathopagamiṣyati

एतत्सुनीतं मम दर्शनेन; रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः
इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भू;र्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः

etat sunītaṃ mama darśanena; rāmaṃ hi dṛṣṭvaiva bhaved anarthaḥ
ihaiva te setsyati motsuko bhūr; mahān ayuddhena sukhasya lābhaḥ

अनष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो; रिपूनयुद्धेन जयञ्जनाधिप
यशश्च पुण्यं च महन्महीपते; श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते

anaṣṭasainyo hy anavāptasaṃśayo; ripūn ayuddhena jayañ janādhipa
yaśaś ca puṇyaṃ ca mahan mahīpate; śriyaṃ ca kīrtiṃ ca ciraṃ samaśnute