Yuddha Kanda, sarga 53
स तथोक्तस्तु निर्भर्त्स्य कुम्भकर्णो महोदरम्
अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः
sa tathoktas tu nirbhartsya kumbhakarṇo mahodaram
abravīd rākṣasaśreṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāvaṇaṃ tataḥ
सोऽहं तव भयं घोरं वधात्तस्य दुरात्मनः
रामस्याद्य प्रमार्जामि निर्वैरस्त्वं सुखीभव
so 'haṃ tava bhayaṃ ghoraṃ vadhāt tasya durātmanaḥ
rāmasyādya pramārjāmi nirvairas tvaṃ sukhībhava
गर्जन्ति न वृथा शूर निर्जला इव तोयदाः
पश्य संपाद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा
garjanti na vṛthā śūra nirjalā iva toyadāḥ
paśya saṃpādyamānaṃ tu garjitaṃ yudhi karmaṇā
न मर्षयति चात्मानं संभावयति नात्मना
अदर्शयित्वा शूरास्तु कर्म कुर्वन्ति दुष्करम्
na marṣayati cātmānaṃ saṃbhāvayati nātmanā
adarśayitvā śūrās tu karma kurvanti duṣkaram
विक्लवानामबुद्धीनां राज्ञां पण्डितमानिनाम्
शृण्वतामादित इदं त्वद्विधानां महोदर
viklavānām abuddhīnāṃ rājñāṃ paṇḍitamāninām
śṛṇvatām ādita idaṃ tvadvidhānāṃ mahodara
युद्धे कापुरुषैर्नित्यं भवद्भिः प्रियवादिभिः
राजानमनुगच्छद्भिः कृत्यमेतद्विनाशितम्
yuddhe kāpuruṣair nityaṃ bhavadbhiḥ priyavādibhiḥ
rājānam anugacchadbhiḥ kṛtyam etad vināśitam
राजशेषा कृता लङ्का क्षीणः कोशो बलं हतम्
राजानमिममासाद्य सुहृच्चिह्नममित्रकम्
rājaśeṣā kṛtā laṅkā kṣīṇaḥ kośo balaṃ hatam
rājānam imam āsādya suhṛccihnam amitrakam
एष निर्याम्यहं युद्धमुद्यतः शत्रुनिर्जये
दुर्नयं भवतामद्य समीकर्तुं महाहवे
eṣa niryāmy ahaṃ yuddham udyataḥ śatrunirjaye
durnayaṃ bhavatām adya samīkartuṃ mahāhave
एवमुक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः
प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन्राक्षसाधिपः
evam uktavato vākyaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ
pratyuvāca tato vākyaṃ prahasan rākṣasādhipaḥ
महोदरोऽयं रामात्तु परित्रस्तो न संशयः
न हि रोचयते तात युद्धं युद्धविशारद
mahodaro 'yaṃ rāmāt tu paritrasto na saṃśayaḥ
na hi rocayate tāta yuddhaṃ yuddhaviśārada
कश्चिन्मे त्वत्समो नास्ति सौहृदेन बलेन च
गच्छ शत्रुवधाय त्वं कुम्भकर्णजयाय च
kaś cin me tvatsamo nāsti sauhṛdena balena ca
gaccha śatruvadhāya tvaṃ kumbhakarṇajayāya ca
तस्मात्तुशत्रुनाशार्थंभवान्सम्बोधितोमया ।
अयंहिकालस्सुहृदांराक्षसानामरिन्दम
tasmāttuśatrunāśārthaṃbhavānsambodhitomayā |
ayaṃhikālassuhṛdāṃrākṣasānāmarindama
तद्गच्छशूलमादायपाशहस्तइवान्तकः ।
वानरान्राजपुत्रौ च भक्ष्यादित्यतेजसा
tadgacchaśūlamādāyapāśahastaivāntakaḥ |
vānarānrājaputrau ca bhakṣyādityatejasā
समालोक्यतुतेरूपंविद्रविष्यन्तिवानराः ।
रामलक्ष्मणयोश्चापिहृदयेप्रस्फुटिष्यतः
samālokyatuterūpaṃvidraviṣyantivānarāḥ |
rāmalakṣmaṇayoścāpihṛdayeprasphuṭiṣyataḥ
एवमुक्त्वामहातेजाःकुम्भकर्णंमहाबलम् ।
पुनर्जातमिवात्मानंमेनेराक्षसपुङ्गवः
evamuktvāmahātejāḥkumbhakarṇaṃmahābalam |
punarjātamivātmānaṃmenerākṣasapuṅgavaḥ
कुम्भकर्णबलाभिज्ञोजानंस्तस्यपराक्रमम् ।
बभूवमुदितोराजाशशाङ्कइवनिर्मलः
kumbhakarṇabalābhijñojānaṃstasyaparākramam |
babhūvamuditorājāśaśāṅkaivanirmalaḥ
इत्येवमुक्तःसम्हृष्टोनिर्जगाममहाबलः ।
राज्ञस्तुवचनंश्रुत्वाकुम्भकर्णस्समुद्यत:
ityevamuktaḥsamhṛṣṭonirjagāmamahābalaḥ |
rājñastuvacanaṃśrutvākumbhakarṇassamudyataḥ
शयानः शत्रुनाशार्थम् भवान् सम्बोधितो मया |
आयम् हि कालः सुमहान् राक्षानामरिंदम
śayānaḥ śatrunāśārtham bhavān sambodhito mayā |
āyam hi kālaḥ sumahān rākṣānāmariṃdama
इत्येवमुक्तः सम्हृष्टो निर्जगाम महाबलः |
राज्ञ्स्तु वचनम् श्रुत्वा योद्धुमुद्युक्तवांस्तदा
ityevamuktaḥ samhṛṣṭo nirjagāma mahābalaḥ |
rājñstu vacanam śrutvā yoddhumudyuktavāṃstadā
आददे निशितं शूलं वेगाच्छत्रुनिबर्हणः
सर्वकालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम्
ādade niśitaṃ śūlaṃ vegāc chatrunibarhaṇaḥ
sarvakālāyasaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam
इन्द्राशनिसमं भीमं वज्रप्रतिमगौरवम्
देवदानवगन्धर्वयक्षकिंनरसूदनम्
indrāśanisamaṃ bhīmaṃ vajrapratimagauravam
devadānavagandharvayakṣakiṃnarasūdanam
रक्तमाल्य महादाम स्वतश्चोद्गतपावकम्
आदाय निशितं शूलं शत्रुशोणितरञ्जितम्
कुम्भकर्णो महातेजा रावणं वाक्यमब्रवीत्
raktamālya mahādāma svataś codgatapāvakam
ādāya niśitaṃ śūlaṃ śatruśoṇitarañjitam
kumbhakarṇo mahātejā rāvaṇaṃ vākyam abravīt
गमिष्याम्यहमेकाकी तिष्ठत्विह बलं महत्
अद्य तान्क्षुधितः क्रुद्धो भक्षयिष्यामि वानरान्
gamiṣyāmy aham ekākī tiṣṭhatv iha balaṃ mahat
adya tān kṣudhitaḥ kruddho bhakṣayiṣyāmi vānarān
कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्
सैन्यैः परिवृतो गच्छ शूलमुद्गलपाणिभिः
kumbhakarṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyam abravīt
sainyaiḥ parivṛto gaccha śūlamudgalapāṇibhiḥ
वानरा हि महात्मानः शीघ्राश्च व्यवसायिनः
एकाकिनं प्रमत्तं वा नयेयुर्दशनैः क्षयम्
vānarā hi mahātmānaḥ śīghrāś ca vyavasāyinaḥ
ekākinaṃ pramattaṃ vā nayeyur daśanaiḥ kṣayam
तस्मात्परमदुर्धर्षैः सैन्यैः परिवृतो व्रज
रक्षसामहितं सर्वं शत्रुपक्षं निसूदय
tasmāt paramadurdharṣaiḥ sainyaiḥ parivṛto vraja
rakṣasām ahitaṃ sarvaṃ śatrupakṣaṃ nisūdaya
अथासनात्समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम्
आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः
athāsanāt samutpatya srajaṃ maṇikṛtāntarām
ābabandha mahātejāḥ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ
अङ्गदानङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च
हारं च शशिसंकाशमाबबन्ध महात्मनः
aṅgadān aṅgulīveṣṭān varāṇy ābharaṇāni ca
hāraṃ ca śaśisaṃkāśam ābabandha mahātmanaḥ
दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः
श्रोत्रे चासज्जयामास श्रीमती चास्य कुण्डले
divyāni ca sugandhīni mālyadāmāni rāvaṇaḥ
śrotre cāsajjayām āsa śrīmatī cāsya kuṇḍale
काञ्चनाङ्गदकेयूरो निष्काभरणभूषितः
कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतोऽग्निरिवाबभौ
kāñcanāṅgadakeyūro niṣkābharaṇabhūṣitaḥ
kumbhakarṇo bṛhatkarṇaḥ suhuto 'gnir ivābabhau
श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन विराजितः
अमृतोत्पादने नद्धो भुजंगेनेव मन्दरः
śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena virājitaḥ
amṛtotpādane naddho bhujaṃgeneva mandaraḥ
स काञ्चनं भारसहं निवातं; विद्युत्प्रभं दीप्तमिवात्मभासा
आबध्यमानः कवचं रराज; संध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः
sa kāñcanaṃ bhārasahaṃ nivātaṃ; vidyutprabhaṃ dīptam ivātmabhāsā
ābadhyamānaḥ kavacaṃ rarāja; saṃdhyābhrasaṃvīta ivādrirājaḥ
सर्वाभरणनद्धाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः
त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ
sarvābharaṇanaddhāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ
trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau
भ्रातरं संपरिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्
प्रणम्य शिरसा तस्मै संप्रतस्थे महाबलिः
तमाशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयामास रावणः
bhrātaraṃ saṃpariṣvajya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam
praṇamya śirasā tasmai saṃpratasthe mahābaliḥ
tam āśīrbhiḥ praśastābhiḥ preṣayām āsa rāvaṇaḥ
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश्चापि वरायुधैः
तं गजैश्च तुरंगैश्च स्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः
अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम्
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ sainyaiś cāpi varāyudhaiḥ
taṃ gajaiś ca turaṃgaiś ca syandanaiś cāmbudasvanaiḥ
anujagmur mahātmānaṃ rathino rathināṃ varam
सर्पैरुष्ट्रैः खरैरश्वैः सिंहद्विपमृगद्विजैः
अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम्
sarpair uṣṭraiḥ kharair aśvaiḥ siṃhadvipamṛgadvijaiḥ
anujagmuś ca taṃ ghoraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam
स पुष्पवर्णैरवकीर्यमाणो; धृतातपत्रः शितशूलपाणिः
मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो; विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः
sa puṣpavarṇair avakīryamāṇo; dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ
madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto; viniryayau dānavadevaśatruḥ
पदातयश बहवो महानादा महाबलाः
अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः
padātayaś a bahavo mahānādā mahābalāḥ
anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ
रक्ताक्षाः सुमहाकाया नीलाञ्जनचयोपमाः
शूरानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान्
raktākṣāḥ sumahākāyā nīlāñjanacayopamāḥ
śūrān udyamya khaḍgāṃś ca niśitāṃś ca paraśvadhān
बहुव्यामांश्च विपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान्
तालस्कन्धांश्च विपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान्
bahuvyāmāṃś ca vipulān kṣepaṇīyān durāsadān
tālaskandhāṃś ca vipulān kṣepaṇīyān durāsadān
अथान्यद्वपुरादाय दारुणं लोमहर्षणम्
निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः
athānyad vapur ādāya dāruṇaṃ lomaharṣaṇam
niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ
धनुःशतपरीणाहः स षट्शतसमुच्छितः
रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसंनिभः
dhanuḥśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭśatasamucchitaḥ
raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasaṃnibhaḥ
संनिपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान्
कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत्
saṃnipatya ca rakṣāṃsi dagdhaśailopamo mahān
kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasann idam abravīt
अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः
निर्दहिष्यामि संक्रुद्धः शलभानिव पावकः
adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ
nirdahiṣyāmi saṃkruddhaḥ śalabhān iva pāvakaḥ
नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः
जातिरस्मद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम्
nāparādhyanti me kāmaṃ vānarā vanacāriṇaḥ
jātir asmadvidhānāṃ sā purodyānavibhūṣaṇam
पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः
हते तस्मिन्हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे
purarodhasya mūlaṃ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ
hate tasmin hataṃ sarvaṃ taṃ vadhiṣyāmi saṃyuge
एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः
नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम्
evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ
nādaṃ cakrur mahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam
तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः
बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः
tasya niṣpatatas tūrṇaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ
babhūvur ghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ
उल्काशनियुता मेघा विनेदुश्च सुदारुणाः
ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत
ulkāśaniyutā meghā vineduś ca sudāruṇāḥ
sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata
घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः
मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहंगमाः
ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalair mukhaiḥ
maṇḍalāny apasavyāni babandhuś ca vihaṃgamāḥ
निष्पपात च गृध्रेऽस्य शूले वै पथि गच्छतः
प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुरकम्पत
niṣpapāta ca gṛdhre 'sya śūle vai pathi gacchataḥ
prāsphuran nayanaṃ cāsya savyo bāhur akampata
निष्पपात तदा चोक्ला ज्वलन्ती भीमनिस्वना
आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न प्रवाति सुखोऽनिलः
niṣpapāta tadā coklā jvalantī bhīmanisvanā
ādityo niṣprabhaś cāsīn na pravāti sukho 'nilaḥ
अचिन्तयन्महोत्पातानुत्थिताँल्लोमहर्षणान्
निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः
acintayan mahotpātān utthitām̐l lomaharṣaṇān
niryayau kumbhakarṇas tu kṛtāntabalacoditaḥ
स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसंनिभः
ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम्
sa laṅghayitvā prākāraṃ padbhyāṃ parvatasaṃnibhaḥ
dadarśābhraghanaprakhyaṃ vānarānīkam adbhutam
ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम्
वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा
te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ vānarāḥ parvatopamam
vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśas tadā
तद्वानरानीकमतिप्रचण्डं; दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम्
स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षा;न्ननाद भूयो घनवद्घनाभः
tad vānarānīkam atipracaṇḍaṃ; diśo dravad bhinnam ivābhrajālam
sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣān; nanāda bhūyo ghanavad ghanābhaḥ
ते तस्य घोरं निनदं निशम्य; यथा निनादं दिवि वारिदस्य
पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवंगा; निकृत्तमूला इव सालवृक्षाः
te tasya ghoraṃ ninadaṃ niśamya; yathā ninādaṃ divi vāridasya
petur dharaṇyāṃ bahavaḥ plavaṃgā; nikṛttamūlā iva sālavṛkṣāḥ
विपुलपरिघवान्स कुम्भकर्णो; रिपुनिधनाय विनिःसृतो महात्मा
कपि गणभयमाददत्सुभीमं; प्रभुरिव किंकरदण्डवान्युगान्ते
vipulaparighavān sa kumbhakarṇo; ripunidhanāya viniḥsṛto mahātmā
kapi gaṇabhayam ādadat subhīmaṃ; prabhur iva kiṃkaradaṇḍavān yugānte