Yuddha Kanda, sarga 55

ते निवृत्ता महाकायाः श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा
नैष्ठिकीं बुद्धिमास्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः

te nivṛttā mahākāyāḥ śrutvāṅgadavacas tadā
naiṣṭhikīṃ buddhim āsthāya sarve saṃgrāmakāṅkṣiṇaḥ

समुदीरितवीर्यास्ते समारोपितविक्रमाः
पर्यवस्थापिता वाक्यैरङ्गदेन वलीमुखाः

samudīritavīryās te samāropitavikramāḥ
paryavasthāpitā vākyair aṅgadena valīmukhāḥ

प्रयाताश्च गता हर्षं मरणे कृतनिश्चयाः
चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः

prayātāś ca gatā harṣaṃ maraṇe kṛtaniścayāḥ
cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vānarās tyaktajīvitāḥ

अथ वृक्षान्महाकायाः सानूनि सुमहान्ति च
वानरास्तूर्णमुद्यम्य कुम्भकर्णमभिद्रवन्

atha vṛkṣān mahākāyāḥ sānūni sumahānti ca
vānarās tūrṇam udyamya kumbhakarṇam abhidravan

स कुम्भकर्णः संक्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान्
अर्दयन्सुमहाकायः समन्ताद्व्याक्षिपद्रिपून्

sa kumbhakarṇaḥ saṃkruddho gadām udyamya vīryavān
ardayan sumahākāyaḥ samantād vyākṣipad ripūn

शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः
प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन पोथिताः

śatāni sapta cāṣṭau ca sahasrāṇi ca vānarāḥ
prakīrṇāḥ śerate bhūmau kumbhakarṇena pothitāḥ

षोडशाष्टौ च दश च विंशत्त्रिंशत्तथैव च
परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन्विपरिधावति
भक्षयन्भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव

ṣoḍaśāṣṭau ca daśa ca viṃśat triṃśat tathaiva ca
parikṣipya ca bāhubhyāṃ khādan viparidhāvati
bhakṣayan bhṛśasaṃkruddho garuḍaḥ pannagān iva

हनूमाञ्शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च विविधान्बहून्
ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरमास्थितः

hanūmāñ śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃś ca vividhān bahūn
vavarṣa kumbhakarṇasya śirasy ambaram āsthitaḥ

तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन तु बिभेद ह
बभञ्ज वृक्षवर्षं च कुम्भकर्णो महाबलः

tāni parvataśṛṅgāṇi śūlena tu bibheda ha
babhañja vṛkṣavarṣaṃ ca kumbhakarṇo mahābalaḥ

ततो हरीणां तदनीकमुग्रं; दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य
तस्थौ ततोऽस्यापततः पुरस्ता;न्महीधराग्रं हनुमान्प्रगृह्य

tato harīṇāṃ tad anīkam ugraṃ; dudrāva śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya
tasthau tato 'syāpatataḥ purastān; mahīdharāgraṃ hanumān pragṛhya

स कुम्भकर्णं कुपितो जघान; वेगेन शैलोत्तमभीमकायम्
स चुक्षुभे तेन तदाभिबूतो; मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः

sa kumbhakarṇaṃ kupito jaghāna; vegena śailottamabhīmakāyam
sa cukṣubhe tena tadābhibūto; medārdragātro rudhirāvasiktaḥ

स शूलमाविध्य तडित्प्रकाशं; गिरिं यथा प्रज्वलिताग्रशृङ्गम्
बाह्वन्तरे मारुतिमाजघान; गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या

sa śūlam āvidhya taḍitprakāśaṃ; giriṃ yathā prajvalitāgraśṛṅgam
bāhvantare mārutim ājaghāna; guho 'calaṃ krauñcam ivograśaktyā

स शूलनिर्भिन्न महाभुजान्तरः; प्रविह्वलः शोणितमुद्वमन्मुखात्
ननाद भीमं हनुमान्महाहवे; युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम्

sa śūlanirbhinna mahābhujāntaraḥ; pravihvalaḥ śoṇitam udvaman mukhāt
nanāda bhīmaṃ hanumān mahāhave; yugāntameghastanitasvanopamam

ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा; रक्षोगणास्तं व्यथितं समीक्ष्य
प्लवंगमास्तु व्यथिता भयार्ताः; प्रदुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात्

tato vineduḥ sahasā prahṛṣṭā; rakṣogaṇās taṃ vyathitaṃ samīkṣya
plavaṃgamās tu vyathitā bhayārtāḥ; pradudruvuḥ saṃyati kumbhakarṇāt

नीलश्चिक्षेप शैलाग्रं कुम्भकर्णाय धीमते
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह

nīlaś cikṣepa śailāgraṃ kumbhakarṇāya dhīmate
tam āpatantaṃ saṃprekṣya muṣṭinābhijaghāna ha

मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात महीतले

muṣṭiprahārābhihataṃ tac chailāgraṃ vyaśīryata
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta mahītale

ऋषभः शरभो नीलो गवाक्षो गन्धमादनः
पञ्चवानरशार्दूलाः कुम्भकर्णमुपाद्रवन्

ṛṣabhaḥ śarabho nīlo gavākṣo gandhamādanaḥ
pañcavānaraśārdūlāḥ kumbhakarṇam upādravan

शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च महाबलाः
कुम्भकर्णं महाकायं सर्वतोऽभिनिजघ्निरे

śailair vṛkṣais talaiḥ pādair muṣṭibhiś ca mahābalāḥ
kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ sarvato 'bhinijaghnire

स्पर्शानिव प्रहारांस्तान्वेदयानो न विव्यथे
ऋषभं तु महावेगं बाहुभ्यां परिषस्वजे

sparśān iva prahārāṃs tān vedayāno na vivyathe
ṛṣabhaṃ tu mahāvegaṃ bāhubhyāṃ pariṣasvaje

कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः
निपपातर्षभो भीमः प्रमुखागतशोणितः

kumbhakarṇabhujābhyāṃ tu pīḍito vānararṣabhaḥ
nipapātarṣabho bhīmaḥ pramukhāgataśoṇitaḥ

मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे
आजघान गवाक्षं च तलेनेन्द्ररिपुस्तदा

muṣṭinā śarabhaṃ hatvā jānunā nīlam āhave
ājaghāna gavākṣaṃ ca talenendraripus tadā

दत्तप्रहरव्यथिता मुमुहुः शोणितोक्षिताः
निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः

dattapraharavyathitā mumuhuḥ śoṇitokṣitāḥ
nipetus te tu medinyāṃ nikṛttā iva kiṃśukāḥ

तेषु वानरमुख्येषु पतितेषु महात्मसु
वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः

teṣu vānaramukhyeṣu patiteṣu mahātmasu
vānarāṇāṃ sahasrāṇi kumbhakarṇaṃ pradudruvuḥ

तं शैलमिव शैलाभाः सर्वे तु प्लवगर्षभाः
समारुह्य समुत्पत्य ददंशुश्च महाबलाः

taṃ śailam iva śailābhāḥ sarve tu plavagarṣabhāḥ
samāruhya samutpatya dadaṃśuś ca mahābalāḥ

तं नखैर्दशनैश्चापि मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा
कुम्भकर्णं महाकायं ते जघ्नुः प्लवगर्षभाः

taṃ nakhair daśanaiś cāpi muṣṭibhir jānubhis tathā
kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ te jaghnuḥ plavagarṣabhāḥ

स वानरसहस्रैस्तैराचितः पर्वतोपमः
रराज राक्षसव्याघ्रो गिरिरात्मरुहैरिव

sa vānarasahasrais tair ācitaḥ parvatopamaḥ
rarāja rākṣasavyāghro girir ātmaruhair iva

बाहुभ्यां वानरान्सर्वान्प्रगृह्य स महाबलः
भक्षयामास संक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव

bāhubhyāṃ vānarān sarvān pragṛhya sa mahābalaḥ
bhakṣayām āsa saṃkruddho garuḍaḥ pannagān iva

प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसंनिभे
नासा पुटाभ्यां निर्जग्मुः कर्णाभ्यां चैव वानराः

prakṣiptāḥ kumbhakarṇena vaktre pātālasaṃnibhe
nāsā puṭābhyāṃ nirjagmuḥ karṇābhyāṃ caiva vānarāḥ

भक्षयन्भृशसंक्रुद्धो हरीन्पर्वतसंनिभः
बभञ्ज वानरान्सर्वान्संक्रुद्धो राक्षसोत्तमः

bhakṣayan bhṛśasaṃkruddho harīn parvatasaṃnibhaḥ
babhañja vānarān sarvān saṃkruddho rākṣasottamaḥ

मांसशोणितसंक्लेदां भूमिं कुर्वन्स राक्षसः
चचार हरिसैन्येषु कालाग्निरिव मूर्छितः

māṃsaśoṇitasaṃkledāṃ bhūmiṃ kurvan sa rākṣasaḥ
cacāra harisainyeṣu kālāgnir iva mūrchitaḥ

वज्रहस्तो यथा शक्रः पाशहस्त इवान्तकः
शूलहस्तो बभौ तस्मिन्कुम्भकर्णो महाबलः

vajrahasto yathā śakraḥ pāśahasta ivāntakaḥ
śūlahasto babhau tasmin kumbhakarṇo mahābalaḥ

यथा शुष्काण्यरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः
तथा वानरसैन्यानि कुम्भकर्णो विनिर्दहत्

yathā śuṣkāṇy araṇyāni grīṣme dahati pāvakaḥ
tathā vānarasainyāni kumbhakarṇo vinirdahat

ततस्ते वध्यमानास्तु हतयूथा विनायकाः
वानरा भयसंविग्ना विनेदुर्विस्वरं भृशम्

tatas te vadhyamānās tu hatayūthā vināyakāḥ
vānarā bhayasaṃvignā vinedur visvaraṃ bhṛśam

अनेकशो वध्यमानाः कुम्भकर्णेन वानराः
राघवं शरणं जग्मुर्व्यथिताः खिन्नचेतसः

anekaśo vadhyamānāḥ kumbhakarṇena vānarāḥ
rāghavaṃ śaraṇaṃ jagmur vyathitāḥ khinnacetasaḥ

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य कुम्भकर्णं महाबलम्
उत्पपात तदा वीरः सुग्रीवो वानराधिपः

tam āpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaṃ mahābalam
utpapāta tadā vīraḥ sugrīvo vānarādhipaḥ

स पर्वताग्रमुत्क्षिप्य समाविध्य महाकपिः
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भकर्णं महाबलम्

sa parvatāgram utkṣipya samāvidhya mahākapiḥ
abhidudrāva vegena kumbhakarṇaṃ mahābalam

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवंगमम्
तस्थौ विवृतसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य संमुखः

tam āpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaḥ plavaṃgamam
tasthau vivṛtasarvāṅgo vānarendrasya saṃmukhaḥ

कपिशोणितदिग्धाङ्गं भक्षयन्तं महाकपीन्
कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत्

kapiśoṇitadigdhāṅgaṃ bhakṣayantaṃ mahākapīn
kumbhakarṇaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vākyam abravīt

पातिताश्च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम्
भक्षितानि च सैन्यानि प्राप्तं ते परमं यशः

pātitāś ca tvayā vīrāḥ kṛtaṃ karma suduṣkaram
bhakṣitāni ca sainyāni prāptaṃ te paramaṃ yaśaḥ

त्यज तद्वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि
सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस

tyaja tad vānarānīkaṃ prākṛtaiḥ kiṃ kariṣyasi
sahasvaikaṃ nipātaṃ me parvatasyāsya rākṣasa

तद्वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम्
श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः

tad vākyaṃ harirājasya sattvadhairyasamanvitam
śrutvā rākṣasaśārdūlaḥ kumbhakarṇo 'bravīd vacaḥ

प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वं तथैवर्क्षरजःसुतः
श्रुतपौरुषसंपन्नस्तस्माद्गर्जसि वानर

prajāpates tu pautras tvaṃ tathaivarkṣarajaḥsutaḥ
śrutapauruṣasaṃpannas tasmād garjasi vānara

स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य; व्याविध्य शैलं सहसा मुमोच
तेनाजघानोरसि कुम्भकर्णं; शैलेन वज्राशनिसंनिभेन

sa kumbhakarṇasya vaco niśamya; vyāvidhya śailaṃ sahasā mumoca
tenājaghānorasi kumbhakarṇaṃ; śailena vajrāśanisaṃnibhena

तच्छैलशृङ्गं सहसा विकीर्णं; भुजान्तरे तस्य तदा विशाले
ततो विषेदुः सहसा प्लवंगमा; रक्षोगणाश्चापि मुदा विनेदुः

tac chailaśṛṅgaṃ sahasā vikīrṇaṃ; bhujāntare tasya tadā viśāle
tato viṣeduḥ sahasā plavaṃgamā; rakṣogaṇāś cāpi mudā vineduḥ

स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोप; ननाद कोपाच्च विवृत्य वक्त्रम्
व्याविध्य शूलं च तडित्प्रकाशं; चिक्षेप हर्यृक्षपतेर्वधाय

sa śailaśṛṅgābhihataś cukopa; nanāda kopāc ca vivṛtya vaktram
vyāvidhya śūlaṃ ca taḍitprakāśaṃ; cikṣepa haryṛkṣapater vadhāya

तत्कुम्भकर्णस्य भुजप्रविद्धं; शूलं शितं काञ्चनदामजुष्टम्
क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां; बभञ्ज वेगेन सुतोऽनिलस्य

tat kumbhakarṇasya bhujapraviddhaṃ; śūlaṃ śitaṃ kāñcanadāmajuṣṭam
kṣipraṃ samutpatya nigṛhya dorbhyāṃ; babhañja vegena suto 'nilasya

कृतं भारसहस्रस्य शूलं कालायसं महत्
बभञ्ज जनौमारोप्य प्रहृष्टः प्लवगर्षभः

kṛtaṃ bhārasahasrasya śūlaṃ kālāyasaṃ mahat
babhañja janaum āropya prahṛṣṭaḥ plavagarṣabhaḥ

स तत्तदा भग्नमवेक्ष्य शूलं; चुकोप रक्षोऽधिपतिर्महात्मा
उत्पाट्य लङ्कामलयात्स शृङ्गं; जघान सुग्रीवमुपेत्य तेन

sa tat tadā bhagnam avekṣya śūlaṃ; cukopa rakṣo'dhipatir mahātmā
utpāṭya laṅkāmalayāt sa śṛṅgaṃ; jaghāna sugrīvam upetya tena

स शैलशृङ्गाभिहतो विसंज्ञः; पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः
तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं; नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः

sa śailaśṛṅgābhihato visaṃjñaḥ; papāta bhūmau yudhi vānarendraḥ
taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visaṃjñaṃ; neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ

तमभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं; स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम्
जहार सुग्रीवमभिप्रगृह्य; यथानिलो मेघमतिप्रचण्डः

tam abhyupetyādbhutaghoravīryaṃ; sa kumbhakarṇo yudhi vānarendram
jahāra sugrīvam abhipragṛhya; yathānilo megham atipracaṇḍaḥ

स तं महामेघनिकाशरूप;मुत्पाट्य गच्छन्युधि कुम्भकर्णः
रराज मेरुप्रतिमानरूपो; मेरुर्यथात्युच्छ्रितघोरशृङ्गः

sa taṃ mahāmeghanikāśarūpam; utpāṭya gacchan yudhi kumbhakarṇaḥ
rarāja merupratimānarūpo; merur yathātyucchritaghoraśṛṅgaḥ

ततः समुत्पाट्य जगाम वीरः; संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रैः
शृण्वन्निनादं त्रिदशालयानां; प्लवंगराजग्रहविस्मितानाम्

tataḥ samutpāṭya jagāma vīraḥ; saṃstūyamāno yudhi rākṣasendraiḥ
śṛṇvan ninādaṃ tridaśālayānāṃ; plavaṃgarājagrahavismitānām

ततस्तमादाय तदा स मेने; हरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः
अस्मिन्हृते सर्वमिदं हृतं स्या;त्सराघवं सैन्यमितीन्द्रशत्रुः

tatas tam ādāya tadā sa mene; harīndram indropamam indravīryaḥ
asmin hṛte sarvam idaṃ hṛtaṃ syāt; sarāghavaṃ sainyam itīndraśatruḥ

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वानराणां ततस्ततः
कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं चापि वानरम्

vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vānarāṇāṃ tatas tataḥ
kumbhakarṇena sugrīvaṃ gṛhītaṃ cāpi vānaram

हनूमांश्चिन्तयामास मतिमान्मारुतात्मजः
एवं गृहीते सुग्रीवे किं कर्तव्यं मया भवेत्

hanūmāṃś cintayām āsa matimān mārutātmajaḥ
evaṃ gṛhīte sugrīve kiṃ kartavyaṃ mayā bhavet

यद्वै न्याय्यं मया कर्तुं तत्करिष्यामि सर्वथा
भूत्वा पर्वतसंकाशो नाशयिष्यामि राक्षसं

yad vai nyāyyaṃ mayā kartuṃ tat kariṣyāmi sarvathā
bhūtvā parvatasaṃkāśo nāśayiṣyāmi rākṣasaṃ

मया हते संयति कुम्भकर्णे; महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे
विमोचिते वानरपार्थिवे च; भवन्तु हृष्टाः प्रवगाः समग्राः

mayā hate saṃyati kumbhakarṇe; mahābale muṣṭiviśīrṇadehe
vimocite vānarapārthive ca; bhavantu hṛṣṭāḥ pravagāḥ samagrāḥ

अथ वा स्वयमप्येष मोक्षं प्राप्स्यति पार्थिवः
गृहीतोऽयं यदि भवेत्त्रिदशैः सासुरोरगैः

atha vā svayam apy eṣa mokṣaṃ prāpsyati pārthivaḥ
gṛhīto 'yaṃ yadi bhavet tridaśaiḥ sāsuroragaiḥ

मन्ये न तावदात्मानं बुध्यते वानराधिपः
शैलप्रहाराभिहतः कुम्भकर्णेन संयुगे

manye na tāvad ātmānaṃ budhyate vānarādhipaḥ
śailaprahārābhihataḥ kumbhakarṇena saṃyuge

अयं मुहूर्तात्सुग्रीवो लब्धसंज्ञो महाहवे
आत्मनो वानराणां च यत्पथ्यं तत्करिष्यति

ayaṃ muhūrtāt sugrīvo labdhasaṃjño mahāhave
ātmano vānarāṇāṃ ca yat pathyaṃ tat kariṣyati

मया तु मोक्षितस्यास्य सुग्रीवस्य महात्मनः
अप्रीतश्च भवेत्कष्टा कीर्तिनाशश्च शाश्वतः

mayā tu mokṣitasyāsya sugrīvasya mahātmanaḥ
aprītaś ca bhavet kaṣṭā kīrtināśaś ca śāśvataḥ

तस्मान्मुहूर्तं काङ्क्षिष्ये विक्रमं पार्थिवस्य नः
भिन्नं च वानरानीकं तावदाश्वासयाम्यहम्

tasmān muhūrtaṃ kāṅkṣiṣye vikramaṃ pārthivasya naḥ
bhinnaṃ ca vānarānīkaṃ tāvad āśvāsayāmy aham

इत्येवं चिन्तयित्वा तु हनूमान्मारुतात्मजः
भूयः संस्तम्भयामास वानराणां महाचमूम्

ity evaṃ cintayitvā tu hanūmān mārutātmajaḥ
bhūyaḥ saṃstambhayām āsa vānarāṇāṃ mahācamūm

स कुम्भकर्णोऽथ विवेश लङ्कां; स्फुरन्तमादाय महाहरिं तम्
विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः; पुष्पाग्र्यवर्षैरवकीर्यमाणः

sa kumbhakarṇo 'tha viveśa laṅkāṃ; sphurantam ādāya mahāhariṃ tam
vimānacaryāgṛhagopurasthaiḥ; puṣpāgryavarṣair avakīryamāṇaḥ

ततः स संज्ञामुपलभ्य कृच्छ्रा;द्बलीयसस्तस्य भुजान्तरस्थः
अवेक्षमाणः पुरराजमार्गं; विचिन्तयामास मुहुर्महात्मा

tataḥ sa saṃjñām upalabhya kṛcchrād; balīyasas tasya bhujāntarasthaḥ
avekṣamāṇaḥ purarājamārgaṃ; vicintayām āsa muhur mahātmā

एवं गृहीतेन कथं नु नाम; शक्यं मया संप्रति कर्तुमद्य
तथा करिष्यामि यथा हरीणां; भविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम्

evaṃ gṛhītena kathaṃ nu nāma; śakyaṃ mayā saṃprati kartum adya
tathā kariṣyāmi yathā harīṇāṃ; bhaviṣyatīṣṭaṃ ca hitaṃ ca kāryam

ततः कराग्रैः सहसा समेत्य; राजा हरीणाममरेन्द्रशत्रोः
नखैश्च कर्णौ दशनैश्च नासां; ददंश पार्श्वेषु च कुम्भकर्णम्

tataḥ karāgraiḥ sahasā sametya; rājā harīṇām amarendraśatroḥ
nakhaiś ca karṇau daśanaiś ca nāsāṃ; dadaṃśa pārśveṣu ca kumbhakarṇam

स कुम्भकर्णौ हृतकर्णनासो; विदारितस्तेन विमर्दितश्च
रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः; सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ

sa kumbhakarṇau hṛtakarṇanāso; vidāritas tena vimarditaś ca
roṣābhibhūtaḥ kṣatajārdragātraḥ; sugrīvam āvidhya pipeṣa bhūmau

स भूतले भीमबलाभिपिष्टः; सुरारिभिस्तैरभिहन्यमानः
जगाम खं वेगवदभ्युपेत्य; पुनश्च रामेण समाजगाम

sa bhūtale bhīmabalābhipiṣṭaḥ; surāribhis tair abhihanyamānaḥ
jagāma khaṃ vegavad abhyupetya; punaś ca rāmeṇa samājagāma

कर्णनासा विहीनस्य कुम्भकर्णो महाबलः
रराज शोणितोत्सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैरिव

karṇanāsā vihīnasya kumbhakarṇo mahābalaḥ
rarāja śoṇitotsikto giriḥ prasravaṇair iva

ततः स पुर्याः सहसा महात्मा; निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम्
बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः; प्रजा युगान्ताग्निरिव प्रदीप्तः

tataḥ sa puryāḥ sahasā mahātmā; niṣkramya tad vānarasainyam ugram
babhakṣa rakṣo yudhi kumbhakarṇaḥ; prajā yugāntāgnir iva pradīptaḥ

बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः; प्रविश्य तद्वानरसैन्यमुग्रम्
चखाद रक्षांसि हरीन्पिशाचा;नृक्षांश्च मोहाद्युधि कुम्भकर्णः

bubhukṣitaḥ śoṇitamāṃsagṛdhnuḥ; praviśya tad vānarasainyam ugram
cakhāda rakṣāṃsi harīn piśācān; ṛkṣāṃś ca mohād yudhi kumbhakarṇaḥ

एकं द्वौ त्रीन्बहून्क्रुद्धो वानरान्सह राक्षसैः
समादायैकहस्तेन प्रचिक्षेप त्वरन्मुखे

ekaṃ dvau trīn bahūn kruddho vānarān saha rākṣasaiḥ
samādāyaikahastena pracikṣepa tvaran mukhe

संप्रस्रवंस्तदा मेदः शोणितं च महाबलः
वध्यमानो नगेन्द्राग्रैर्भक्षयामास वानरान्
ते भक्ष्यमाणा हरयो रामं जग्मुस्तदा गतिम्

saṃprasravaṃs tadā medaḥ śoṇitaṃ ca mahābalaḥ
vadhyamāno nagendrāgrair bhakṣayām āsa vānarān
te bhakṣyamāṇā harayo rāmaṃ jagmus tadā gatim

तस्मिन्काले सुमित्रायाः पुत्रः परबलार्दनः
चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं परपुरंजयः

tasmin kāle sumitrāyāḥ putraḥ parabalārdanaḥ
cakāra lakṣmaṇaḥ kruddho yuddhaṃ parapuraṃjayaḥ

स कुम्भकर्णस्य शराञ्शरीरे सप्त वीर्यवान्
निचखानाददे चान्यान्विससर्ज च लक्ष्मणः

sa kumbhakarṇasya śarāñ śarīre sapta vīryavān
nicakhānādade cānyān visasarja ca lakṣmaṇaḥ

अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः
राममेवाभिदुद्राव दारयन्निव मेदिनीम्

atikramya ca saumitriṃ kumbhakarṇo mahābalaḥ
rāmam evābhidudrāva dārayann iva medinīm

अथ दाशरथी रामो रौद्रमस्त्रं प्रयोजयन्
कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशिताञ्शरान्

atha dāśarathī rāmo raudram astraṃ prayojayan
kumbhakarṇasya hṛdaye sasarja niśitāñ śarān

तस्य रामेण विद्धस्य सहसाभिप्रधावतः
अङ्गारमिश्राः क्रुद्धस्य मुखान्निश्चेरुरर्चिषः

tasya rāmeṇa viddhasya sahasābhipradhāvataḥ
aṅgāramiśrāḥ kruddhasya mukhān niścerur arciṣaḥ

तस्योरसि निमग्नाश्च शरा बर्हिणवाससः
हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा पपातोर्व्यां महागदा

tasyorasi nimagnāś ca śarā barhiṇavāsasaḥ
hastāc cāsya paribhraṣṭā papātorvyāṃ mahāgadā

स निरायुधमात्मानं यदा मेने महाबलः
मुष्टिभ्यां चारणाभ्यां च चकार कदनं महत्

sa nirāyudham ātmānaṃ yadā mene mahābalaḥ
muṣṭibhyāṃ cāraṇābhyāṃ ca cakāra kadanaṃ mahat

स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः
रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणानिव

sa bāṇair atividdhāṅgaḥ kṣatajena samukṣitaḥ
rudhiraṃ parisusrāva giriḥ prasravaṇān iva

स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्छितः
वानरान्राक्षसानृक्षान्खादन्विपरिधावति

sa tīvreṇa ca kopena rudhireṇa ca mūrchitaḥ
vānarān rākṣasān ṛkṣān khādan viparidhāvati

तस्मिन्काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो राममब्रवीत्
कुम्भकर्णवधे युक्तो योगान्परिमृशन्बहून्

tasmin kāle sa dharmātmā lakṣmaṇo rāmam abravīt
kumbhakarṇavadhe yukto yogān parimṛśan bahūn

नैवायं वानरान्राजन्न विजानाति राक्षसान्
मत्तः शोणितगन्धेन स्वान्परांश्चैव खादति

naivāyaṃ vānarān rājan na vijānāti rākṣasān
mattaḥ śoṇitagandhena svān parāṃś caiva khādati

साध्वेनमधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः
यूथपाश्च यथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस्य समन्ततः

sādhv enam adhirohantu sarvato vānararṣabhāḥ
yūthapāś ca yathāmukhyās tiṣṭhantv asya samantataḥ

अप्ययं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः
प्रपतन्राक्षसो भूमौ नान्यान्हन्यात्प्लवंगमान्

apy ayaṃ durmatiḥ kāle gurubhāraprapīḍitaḥ
prapatan rākṣaso bhūmau nānyān hanyāt plavaṃgamān

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः
ते समारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं प्लवंगमाः

tasya tad vacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ
te samāruruhur hṛṣṭāḥ kumbhakarṇaṃ plavaṃgamāḥ

कुम्भकर्णस्तु संक्रुद्धः समारूढः प्लवंगमैः
व्यधूनयत्तान्वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान्

kumbhakarṇas tu saṃkruddhaḥ samārūḍhaḥ plavaṃgamaiḥ
vyadhūnayat tān vegena duṣṭahastīva hastipān

तान्दृष्ट्वा निर्धूतान्रामो रुष्टोऽयमिति राक्षसः
समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे

tān dṛṣṭvā nirdhūtān rāmo ruṣṭo 'yam iti rākṣasaḥ
samutpapāta vegena dhanur uttamam ādade

स चापमादाय भुजंगकल्पं; दृढज्यमुग्रं तपनीयचित्रम्
हरीन्समाश्वास्य समुत्पपात; रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः

sa cāpam ādāya bhujaṃgakalpaṃ; dṛḍhajyam ugraṃ tapanīyacitram
harīn samāśvāsya samutpapāta; rāmo nibaddhottamatūṇabāṇaḥ

स वानरगणैस्तैस्तु वृतः परमदुर्जयः
लक्ष्मणानुचरो रामः संप्रतस्थे महाबलः

sa vānaragaṇais tais tu vṛtaḥ paramadurjayaḥ
lakṣmaṇānucaro rāmaḥ saṃpratasthe mahābalaḥ

स ददर्श महात्मानं किरीटिनमरिंदमम्
शोणिताप्लुतसर्वाङ्गं कुम्भकर्णं महाबलम्

sa dadarśa mahātmānaṃ kirīṭinam ariṃdamam
śoṇitāplutasarvāṅgaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam

सर्वान्समभिधावन्तं यथारुष्टं दिशा गजम्
मार्गमाणं हरीन्क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम्

sarvān samabhidhāvantaṃ yathāruṣṭaṃ diśā gajam
mārgamāṇaṃ harīn kruddhaṃ rākṣasaiḥ parivāritam

विन्ध्यमन्दरसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्
स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद्वर्षमेघमिवोत्थितम्

vindhyamandarasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam
sravantaṃ rudhiraṃ vaktrād varṣamegham ivotthitam

जिह्वया परिलिह्यन्तं शोणितं शोणितोक्षितम्
मृद्नन्तं वानरानीकं कालान्तकयमोपमम्

jihvayā parilihyantaṃ śoṇitaṃ śoṇitokṣitam
mṛdnantaṃ vānarānīkaṃ kālāntakayamopamam

तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसं
विस्फारयामास तदा कार्मुकं पुरुषर्षभः

taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ pradīptānalavarcasaṃ
visphārayām āsa tadā kārmukaṃ puruṣarṣabhaḥ

स तस्य चापनिर्घोषात्कुपितो नैरृतर्षभः
अमृष्यमाणस्तं घोषमभिदुद्राव राघवम्

sa tasya cāpanirghoṣāt kupito nairṛtarṣabhaḥ
amṛṣyamāṇas taṃ ghoṣam abhidudrāva rāghavam

ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं; भुजंगराजोत्तमभोगबाहुम्
तमापतन्तं धरणीधराभ;मुवाच रामो युधि कुम्भकर्णम्

tatas tu vātoddhatameghakalpaṃ; bhujaṃgarājottamabhogabāhum
tam āpatantaṃ dharaṇīdharābham; uvāca rāmo yudhi kumbhakarṇam

आगच्छ रक्षोऽधिपमा विषाद;मवस्थितोऽहं प्रगृहीतचापः
अवेहि मां शक्रसपत्न राम;मयं मुहूर्ताद्भविता विचेताः

āgaccha rakṣo'dhipamā viṣādam; avasthito 'haṃ pragṛhītacāpaḥ
avehi māṃ śakrasapatna rāmam; ayaṃ muhūrtād bhavitā vicetāḥ

रामोऽयमिति विज्ञाय जहास विकृतस्वनम्
पातयन्निव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम्

rāmo 'yam iti vijñāya jahāsa vikṛtasvanam
pātayann iva sarveṣāṃ hṛdayāni vanaukasām

प्रहस्य विकृतं भीमं स मेघस्वनितोपमम्
कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत्

prahasya vikṛtaṃ bhīmaṃ sa meghasvanitopamam
kumbhakarṇo mahātejā rāghavaṃ vākyam abravīt

नाहं विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च
न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णोऽहमागतः

nāhaṃ virādho vijñeyo na kabandhaḥ kharo na ca
na vālī na ca mārīcaḥ kumbhakarṇo 'ham āgataḥ

पश्य मे मुद्गरं घोरं सर्वकालायसं महत्
अनेन निर्जिता देवा दानवाश्च मया पुरा

paśya me mudgaraṃ ghoraṃ sarvakālāyasaṃ mahat
anena nirjitā devā dānavāś ca mayā purā

विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वमर्हसि
स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात्

vikarṇanāsa iti māṃ nāvajñātuṃ tvam arhasi
svalpāpi hi na me pīḍā karṇanāsāvināśanāt

दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यं गात्रेषु मे लघु
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम्

darśayekṣvākuśārdūla vīryaṃ gātreṣu me laghu
tatas tvāṃ bhakṣayiṣyāmi dṛṣṭapauruṣavikramam

स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य; रामः सुपुङ्खान्विससर्ज बाणान्
तैराहतो वज्रसमप्रवेगै;र्न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः

sa kumbhakarṇasya vaco niśamya; rāmaḥ supuṅkhān visasarja bāṇān
tair āhato vajrasamapravegair; na cukṣubhe na vyathate surāriḥ

यैः सायकैः सालवरा निकृत्ता; वाली हतो वानरपुंगवश्च
ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं; वज्रोपमा न व्यथयां प्रचक्रुः

yaiḥ sāyakaiḥ sālavarā nikṛttā; vālī hato vānarapuṃgavaś ca
te kumbhakarṇasya tadā śarīraṃ; vajropamā na vyathayāṃ pracakruḥ

स वारिधारा इव सायकांस्ता;न्पिबञ्शरीरेण महेन्द्रशत्रुः
जघान रामस्य शरप्रवेगं; व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगम्

sa vāridhārā iva sāyakāṃs tān; pibañ śarīreṇa mahendraśatruḥ
jaghāna rāmasya śarapravegaṃ; vyāvidhya taṃ mudgaram ugravegam

ततस्तु रक्षः क्षतजानुलिप्तं; वित्रासनं देवमहाचमूनाम्
व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगं; विद्रावयामास चमूं हरीणाम्

tatas tu rakṣaḥ kṣatajānuliptaṃ; vitrāsanaṃ devamahācamūnām
vyāvidhya taṃ mudgaram ugravegaṃ; vidrāvayām āsa camūṃ harīṇām

वायव्यमादाय ततो वरास्त्रं; रामः प्रचिक्षेप निशाचराय
समुद्गरं तेन जहार बाहुं; स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद

vāyavyam ādāya tato varāstraṃ; rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya
samudgaraṃ tena jahāra bāhuṃ; sa kṛttabāhus tumulaṃ nanāda

स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः; समुद्गरो राघवबाणकृत्तः
पपात तस्मिन्हरिराजसैन्ये; जघान तां वानरवाहिनीं च

sa tasya bāhur giriśṛṅgakalpaḥ; samudgaro rāghavabāṇakṛttaḥ
papāta tasmin harirājasainye; jaghāna tāṃ vānaravāhinīṃ ca

ते वानरा भग्नहतावशेषाः; पर्यन्तमाश्रित्य तदा विषण्णाः
प्रवेपिताङ्गा ददृशुः सुघोरं; नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम्

te vānarā bhagnahatāvaśeṣāḥ; paryantam āśritya tadā viṣaṇṇāḥ
pravepitāṅgā dadṛśuḥ sughoraṃ; narendrarakṣo'dhipasaṃnipātam

स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहु;र्महान्निकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः
उत्पाटयामास करेण वृक्षं; ततोऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम्

sa kumbhakarṇo 'stranikṛttabāhur; mahān nikṛttāgra ivācalendraḥ
utpāṭayām āsa kareṇa vṛkṣaṃ; tato 'bhidudrāva raṇe narendram

तं तस्य बाहुं सह सालवृक्षं; समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम्
ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जहार रामो; बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन

taṃ tasya bāhuṃ saha sālavṛkṣaṃ; samudyataṃ pannagabhogakalpam
aindrāstrayuktena jahāra rāmo; bāṇena jāmbūnadacitritena

स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः; पपात भूमौ गिरिसंनिकाशः
विवेष्टमानो निजघान वृक्षा;ञ्शैलाञ्शिलावानरराक्षसांश्च

sa kumbhakarṇasya bhujo nikṛttaḥ; papāta bhūmau girisaṃnikāśaḥ
viveṣṭamāno nijaghāna vṛkṣāñ; śailāñ śilāvānararākṣasāṃś ca

तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः; समापतन्तं सहसा नदन्तम्
द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य; चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य

taṃ chinnabāhuṃ samavekṣya rāmaḥ; samāpatantaṃ sahasā nadantam
dvāv ardhacandrau niśitau pragṛhya; ciccheda pādau yudhi rākṣasasya

निकृत्तबाहुर्विनिकृत्तपादो; विदार्य वक्त्रं वडवामुखाभम्
दुद्राव रामं सहसाभिगर्ज;न्राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे

nikṛttabāhur vinikṛttapādo; vidārya vaktraṃ vaḍavāmukhābham
dudrāva rāmaṃ sahasābhigarjan; rāhur yathā candram ivāntarikṣe

अपूरयत्तस्य मुखं शिताग्रै; रामः शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः
स पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं; चुकूज कृच्छ्रेण मुमोह चापि

apūrayat tasya mukhaṃ śitāgrai; rāmaḥ śarair hemapinaddhapuṅkhaiḥ
sa pūrṇavaktro na śaśāka vaktuṃ; cukūja kṛcchreṇa mumoha cāpi

अथाददे सूर्यमरीचिकल्पं; स ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम्
अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खं; रामः शरं मारुततुल्यवेगम्

athādade sūryamarīcikalpaṃ; sa brahmadaṇḍāntakakālakalpam
ariṣṭam aindraṃ niśitaṃ supuṅkhaṃ; rāmaḥ śaraṃ mārutatulyavegam

तं वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं; प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम्
महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं; रामः प्रचिक्षेप निशाचराय

taṃ vajrajāmbūnadacārupuṅkhaṃ; pradīptasūryajvalanaprakāśam
mahendravajrāśanitulyavegaṃ; rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya

स सायको राघवबाहुचोदितो; दिशः स्वभासा दश संप्रकाशयन्
विधूमवैश्वानरदीप्तदर्शनो; जगाम शक्राशनितुल्यविक्रमः

sa sāyako rāghavabāhucodito; diśaḥ svabhāsā daśa saṃprakāśayan
vidhūmavaiśvānaradīptadarśano; jagāma śakrāśanitulyavikramaḥ

स तन्महापर्वतकूटसंनिभं; विवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम्
चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा; यथैव वृत्रस्य पुरा पुरंदरः

sa tan mahāparvatakūṭasaṃnibhaṃ; vivṛttadaṃṣṭraṃ calacārukuṇḍalam
cakarta rakṣo'dhipateḥ śiras tadā; yathaiva vṛtrasya purā puraṃdaraḥ

तद्रामबाणाभिहतं पपात; रक्षःशिरः पर्वतसंनिकाशम्
बभञ्ज चर्यागृहगोपुराणि; प्राकारमुच्चं तमपातयच्च

tad rāmabāṇābhihataṃ papāta; rakṣaḥśiraḥ parvatasaṃnikāśam
babhañja caryāgṛhagopurāṇi; prākāram uccaṃ tam apātayac ca

तच्चातिकायं हिमवत्प्रकाशं; रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात
ग्राहान्महामीनचयान्भुजंगमा;न्ममर्द भूमिं च तथा विवेश

tac cātikāyaṃ himavatprakāśaṃ; rakṣas tadā toyanidhau papāta
grāhān mahāmīnacayān bhujaṃgamān; mamarda bhūmiṃ ca tathā viveśa

तस्मिर्हते ब्राह्मणदेवशत्रौ; महाबले संयति कुम्भकर्णे
चचाल भूर्भूमिधराश्च सर्वे; हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः

tasmir hate brāhmaṇadevaśatrau; mahābale saṃyati kumbhakarṇe
cacāla bhūr bhūmidharāś ca sarve; harṣāc ca devās tumulaṃ praṇeduḥ

ततस्तु देवर्षिमहर्षिपन्नगाः; सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः
सयक्षगन्धर्वगणा नभोगताः; प्रहर्षिता राम पराक्रमेण

tatas tu devarṣimaharṣipannagāḥ; surāś ca bhūtāni suparṇaguhyakāḥ
sayakṣagandharvagaṇā nabhogatāḥ; praharṣitā rāma parākrameṇa

प्रहर्षमीयुर्बहवस्तु वानराः; प्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः
अपूजयन्राघवमिष्टभागिनं; हते रिपौ भीमबले दुरासदे

praharṣam īyur bahavas tu vānarāḥ; prabuddhapadmapratimair ivānanaiḥ
apūjayan rāghavam iṣṭabhāginaṃ; hate ripau bhīmabale durāsade

स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्दनं; महत्सु युद्धेष्वपराजितश्रमम्
ननन्द हत्वा भरताग्रजो रणे; महासुरं वृत्रमिवामराधिपः

sa kumbhakarṇaṃ surasainyamardanaṃ; mahatsu yuddheṣv aparājitaśramam
nananda hatvā bharatāgrajo raṇe; mahāsuraṃ vṛtram ivāmarādhipaḥ